JUSTIËLE ORGANISATIE - PROF. DR. COLMAN
HOOFDSTUK 1 - INLEIDING
1. HELICOPTERPERSPECTIEF: ALGEMEEN OVERZICHT
HOE DENKEN WE OVER MISDRIJF EN STRAF?
Slingerbeweging van het strafrecht
- Ligt de nadruk op de daad of de dader?
Evolutie
- Ancien Régime (tot aan de 18de eeuw)
o Willekeur
o Recht op bestraffing was een alleenrecht voor de koning
o Bekentenis mocht worden afgedwongen
o Voorbeeldstraffen
o “Wrede Middeleeuwen”
o Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking
▪ Algemene preventie
- Verlichting en Klassiek Strafrecht (18-19e eeuw)
o De mens is een rationeel wezen, kosten en baten
o Sociaal contract
o Magna Charta van het strafrecht
▪ Legaliteit
• Misdrijven en bijhorende straffen worden in de wet
omschreven
▪ Proportionaliteit
• De ernst van de straf moet overeenkomen met de ernst van
de daad
▪ Subsidiariteit
• Enkel als geen enkel ander redmiddel lukt mag men straffen
o Vaste straffen - Geen individualisering
o Schuldnotie centraal
o Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene
preventie (afschrikking), bijzondere preventie (gevangenisstraf)
- Positivisme (2de helft 19e eeuw)
o Misdrijf gevolg causale factoren
o De mens heeft geen vrije keuze, vergelding is dus nutteloos
o Gedetermineerd
o Sociaal gevaarlijkheid
o Magna Charta op de helling
o Verschuiving van daad naar dader
o Sanctie
▪ Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en
resocialisatie (sanctie)
- Sociaal Verweer (2de helft 19e eeuw)
, o De maatschappij beschermen (‘verweren’)
o De mens heeft een ‘zekere vrijheid’
o Het eclecticisme van Prins
▪ Verschillende theoretische ideeën en benaderingen combineerde
o Normale’ delinquenten versus andere delinquenten, straffen
versus maatregelen (“geestesgestoorden en jeugdigen”)
- Na WOII
o Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat
▪ Strafrechtsketen raakt overvol doordat er als maar meer strafbaar is.
o Uitbouw sociale vangnetten
- Nieuw Sociaal Verweer (na WO II)
o Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr.‘oud’ sociaal verweer),
niet gedetermineerd
o Individualisering
o Aandacht voor de rechtspositie van de dader (legaliteit), mensenrechten
o Resocialisatie centraal
- Vandaag: Diverse stromingen
o Straf
▪ Diverse straffen
▪ Streven naar evenwicht tussen
• Vergelding
• Afschrikking
• Resocialisatie
• Herstel
o Rechter als koorddanser
▪ Publieke opinie
▪ Koorddansen = Evenwicht tussen eerlijkheid en straffen aangepast
aan het individu
o Ketenbenadering en -aanpak
DE ‘LOGICA’ VAN DE STRAFRECHTSKETEN – DE ECHELONS
→ In de meeste gevallen wordt
de logica niet gevolgd
De strafrechtsketen – een trechter
- Misdrijf
, o = Door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld
die in de wet is bepaald
- Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
o 700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM
o Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de
strafrechter behandeld
o Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf
De strafrechtsketen en de verregaande juridisering
- Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie
volgden niet
o Probleem met legaliteit
o Er werd te weinig tijd en aandacht aan justitie gegeven.
▪ “We hebben het strafrecht verwaarloosd”
o Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt
soms mank
o Overlopen/opstroppen trechter
▪ Onbeheersbare hoeveelheid straffen en het onvermogen om die
uitgesproken straffen adequaat uit te voeren
o Tast efficiëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling
De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
- “Beleid voeren”
- Klassieke strafrecht
o Geen ruimte voor beleid (magna charta)
- Oud sociaal verweer
o Creatie beleidsruimte op echelon strafuitvoering en deels straftoemeting
o De straf is aangepast aan de persoon en situatie.
o Vb. Voorwaardelijke invrijheidsstelling, verzachtende omstandigheden
- Nieuw sociaal verweer
o Creatie beleidsruimte op elk echelon
o Vb. Praetoriaanse probatie, Bemiddeling en Maatregelen, probatie,
penitentiair verlof
KEUZES MAKEN
Keuzes maken bij de opsporing
- Instroom via
o Politie
▪ Federale en lokale
o Bijzondere inspectiediensten
o Douane
o …
- Politie legt schriftelijk vast in processen-verbaal
o Maar ze beslissen eerst al of het vastgelegd moet worden
- Wettelijk gezien heeft de politie geen autonomie
o Geen politiesepot
o Ze moeten alles verbaliseren en doorgeven aan OM
, o In de praktijk is dit niet mogelijk
- Opsporingsonderzoek onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM)
o 90%
- Maar soms dwangmaatregelen nodig
o Vordering tot gerechtelijk onderzoek
o Onder leiding van de onderzoeksrechter
▪ 10%
Keuzes maken bij de vervolging
- Logica van de strafrechtelijke reactie op misdrijven
o Eens een misdrijf is opgespoord en vastgesteld, wordt het aan de
strafrechter voorgelegd met het oog op beoordeling en eventuele
bestraffing
o Realiteit: eerder uitzondering dan regel!
▪ De meeste zaken gaan niet verder in de strafrechtsketen
- Opsporings- en vervolgingsbeleid
o Richtlijnen minister van Justitie en omzendbrieven College PG’s (COLs)
▪ Bindend voor alle leden OM
- Maar binnen de grenzen bepaald door de minister van Justitie/College PG’s
o OM kan eigen accenten leggen
- Opportuniteitsbeginsel
o Het OM kan beslissen om wel/niet tot vervolging over te gaan
o OM als spilfiguur, sleutelfiguur
- Opties
o Zondergevolgstellingen (65-70%)
▪ Waarvan technische zondergevolgstellingen (+- 65%)
▪ Wegens opportuniteitsredenen (+- 35%)
• De Maatschappij heeft geen baat bij vervolging
• Vb. Dader is jong, weinig schade..
o Buitenrechtelijke afhandeling op parketniveau
▪ Vb. Minnelijke schikking
▪ Vb. Bemiddeling en maatregelen gelukt
o Beslissen tot vervolgen
▪ Na behandeling toch beslissen tot vervolging
Keuzes maken bij de straftoemeting
- Een strafrechtelijke reactie op een misdrijf is de uitzondering
- Instellen strafvordering via OM
o OM/PdK heeft vervolgingsmonopolie
- Uitzonderingen
o Via Raadkamer (na vordering OM) na afsluiting gerechtelijk onderzoek
door onderzoeksrechter
o Door het slachtoffer
HOOFDSTUK 1 - INLEIDING
1. HELICOPTERPERSPECTIEF: ALGEMEEN OVERZICHT
HOE DENKEN WE OVER MISDRIJF EN STRAF?
Slingerbeweging van het strafrecht
- Ligt de nadruk op de daad of de dader?
Evolutie
- Ancien Régime (tot aan de 18de eeuw)
o Willekeur
o Recht op bestraffing was een alleenrecht voor de koning
o Bekentenis mocht worden afgedwongen
o Voorbeeldstraffen
o “Wrede Middeleeuwen”
o Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking
▪ Algemene preventie
- Verlichting en Klassiek Strafrecht (18-19e eeuw)
o De mens is een rationeel wezen, kosten en baten
o Sociaal contract
o Magna Charta van het strafrecht
▪ Legaliteit
• Misdrijven en bijhorende straffen worden in de wet
omschreven
▪ Proportionaliteit
• De ernst van de straf moet overeenkomen met de ernst van
de daad
▪ Subsidiariteit
• Enkel als geen enkel ander redmiddel lukt mag men straffen
o Vaste straffen - Geen individualisering
o Schuldnotie centraal
o Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene
preventie (afschrikking), bijzondere preventie (gevangenisstraf)
- Positivisme (2de helft 19e eeuw)
o Misdrijf gevolg causale factoren
o De mens heeft geen vrije keuze, vergelding is dus nutteloos
o Gedetermineerd
o Sociaal gevaarlijkheid
o Magna Charta op de helling
o Verschuiving van daad naar dader
o Sanctie
▪ Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en
resocialisatie (sanctie)
- Sociaal Verweer (2de helft 19e eeuw)
, o De maatschappij beschermen (‘verweren’)
o De mens heeft een ‘zekere vrijheid’
o Het eclecticisme van Prins
▪ Verschillende theoretische ideeën en benaderingen combineerde
o Normale’ delinquenten versus andere delinquenten, straffen
versus maatregelen (“geestesgestoorden en jeugdigen”)
- Na WOII
o Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat
▪ Strafrechtsketen raakt overvol doordat er als maar meer strafbaar is.
o Uitbouw sociale vangnetten
- Nieuw Sociaal Verweer (na WO II)
o Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr.‘oud’ sociaal verweer),
niet gedetermineerd
o Individualisering
o Aandacht voor de rechtspositie van de dader (legaliteit), mensenrechten
o Resocialisatie centraal
- Vandaag: Diverse stromingen
o Straf
▪ Diverse straffen
▪ Streven naar evenwicht tussen
• Vergelding
• Afschrikking
• Resocialisatie
• Herstel
o Rechter als koorddanser
▪ Publieke opinie
▪ Koorddansen = Evenwicht tussen eerlijkheid en straffen aangepast
aan het individu
o Ketenbenadering en -aanpak
DE ‘LOGICA’ VAN DE STRAFRECHTSKETEN – DE ECHELONS
→ In de meeste gevallen wordt
de logica niet gevolgd
De strafrechtsketen – een trechter
- Misdrijf
, o = Door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld
die in de wet is bepaald
- Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
o 700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM
o Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de
strafrechter behandeld
o Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf
De strafrechtsketen en de verregaande juridisering
- Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie
volgden niet
o Probleem met legaliteit
o Er werd te weinig tijd en aandacht aan justitie gegeven.
▪ “We hebben het strafrecht verwaarloosd”
o Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt
soms mank
o Overlopen/opstroppen trechter
▪ Onbeheersbare hoeveelheid straffen en het onvermogen om die
uitgesproken straffen adequaat uit te voeren
o Tast efficiëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling
De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
- “Beleid voeren”
- Klassieke strafrecht
o Geen ruimte voor beleid (magna charta)
- Oud sociaal verweer
o Creatie beleidsruimte op echelon strafuitvoering en deels straftoemeting
o De straf is aangepast aan de persoon en situatie.
o Vb. Voorwaardelijke invrijheidsstelling, verzachtende omstandigheden
- Nieuw sociaal verweer
o Creatie beleidsruimte op elk echelon
o Vb. Praetoriaanse probatie, Bemiddeling en Maatregelen, probatie,
penitentiair verlof
KEUZES MAKEN
Keuzes maken bij de opsporing
- Instroom via
o Politie
▪ Federale en lokale
o Bijzondere inspectiediensten
o Douane
o …
- Politie legt schriftelijk vast in processen-verbaal
o Maar ze beslissen eerst al of het vastgelegd moet worden
- Wettelijk gezien heeft de politie geen autonomie
o Geen politiesepot
o Ze moeten alles verbaliseren en doorgeven aan OM
, o In de praktijk is dit niet mogelijk
- Opsporingsonderzoek onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM)
o 90%
- Maar soms dwangmaatregelen nodig
o Vordering tot gerechtelijk onderzoek
o Onder leiding van de onderzoeksrechter
▪ 10%
Keuzes maken bij de vervolging
- Logica van de strafrechtelijke reactie op misdrijven
o Eens een misdrijf is opgespoord en vastgesteld, wordt het aan de
strafrechter voorgelegd met het oog op beoordeling en eventuele
bestraffing
o Realiteit: eerder uitzondering dan regel!
▪ De meeste zaken gaan niet verder in de strafrechtsketen
- Opsporings- en vervolgingsbeleid
o Richtlijnen minister van Justitie en omzendbrieven College PG’s (COLs)
▪ Bindend voor alle leden OM
- Maar binnen de grenzen bepaald door de minister van Justitie/College PG’s
o OM kan eigen accenten leggen
- Opportuniteitsbeginsel
o Het OM kan beslissen om wel/niet tot vervolging over te gaan
o OM als spilfiguur, sleutelfiguur
- Opties
o Zondergevolgstellingen (65-70%)
▪ Waarvan technische zondergevolgstellingen (+- 65%)
▪ Wegens opportuniteitsredenen (+- 35%)
• De Maatschappij heeft geen baat bij vervolging
• Vb. Dader is jong, weinig schade..
o Buitenrechtelijke afhandeling op parketniveau
▪ Vb. Minnelijke schikking
▪ Vb. Bemiddeling en maatregelen gelukt
o Beslissen tot vervolgen
▪ Na behandeling toch beslissen tot vervolging
Keuzes maken bij de straftoemeting
- Een strafrechtelijke reactie op een misdrijf is de uitzondering
- Instellen strafvordering via OM
o OM/PdK heeft vervolgingsmonopolie
- Uitzonderingen
o Via Raadkamer (na vordering OM) na afsluiting gerechtelijk onderzoek
door onderzoeksrechter
o Door het slachtoffer
