Recht van de Europese Unie
Hoofdstuk 1: Het Europese integratieproces
Historische ontwikkeling van de EU en het recht van de EU
Waarom de geschiedenis belangrijk is voor het EU‑recht
→ Wie de EU vandaag wil begrijpen, zeker juridisch, moet weten hoe ze is ontstaan. De EU is niet in
1 keer gebouwd. Ze is het resultaat van decennia politieke keuzes, plannen en onderhandelingen.
- Het recht speelde daarbij altijd een centrale rol: elke stap van integratie werd vastgelegd in
verdragen.
- De EU heeft een eigen rechtsorde met unieke kenmerken, en die is stap voor stap gegroeid
doorheen haar geschiedenis.
WOII (1939-1945) + Post-WO
=> Die 2 momenten waren beslissend voor het ontstaan van het Europese integratieproces.
Samenwerking en heropbouw na WOII
Voor WOII had Europa, ondanks de zware klappen van WOI, nog steeds een dominante positie in de
wereld. De Europese grootmachten, vooral FR, DL, VK, speelden in het interbellum nog een
belangrijke rol op internationaal vlak, ook al was er economische en politieke instabiliteit.
Na WOII veranderde dit volledig. Europa was politiek en economisch verzwakt, zwaar verwoest en
niet langer in staat om internationaal leiderschap op te nemen. De vroegere Europese grootmachten
werden overschaduwd door 2 nieuwe supermachten:
- VS
- Sovjet-Unie (USSR)
Deze 2 landen bepaalden vanaf dan de wereldpolitiek. Europa werd het strijdtoneel van hun
ideologische conflict: de Koude Oorlog. Het continent werd letterlijk verdeeld door het IJzeren
Gordijn, dat Oost-Europa (onder Sovjetinvloed) scheidde van West-Europa.
Ook de 2 klassieke Europese grootmachten, FR en DL, waren extreem verzwakt. Bovendien waren ze
vijanden na 3 grote oorlogen in 70 jaar. Hun rivaliteit was een groot obstakel voor stabiliteit in
Europa.
Ondanks die zwakke positie bood de internationale context na 1945 toch kansen voor herstel.
2 factoren waren daarbij cruciaal:
1. Het internationale streven naar samenwerking na de oorlog
2. De strategische positie van West‑Europa in de Koude Oorlog: Omdat de VS en SU streden
om invloed, werd West‑Europa belangrijk voor de VS. Dat gaf West‑Europa politieke en
economische steun, wat het herstel versnelde.
In de periode na WOII ontstonden verschillende internationale instellingen die samenwerking
moesten bevorderen en toekomstige conflicten moesten vermijden. Enkele belangrijke voorbeelden:
● Verenigde Naties (VN)
1
, ● Wereldbank: helpt landen met leningen voor wederopbouw
● Internationaal Monetair Fonds (IMF): zorgt voor financiële stabiliteit tussen landen
● GATT (General Agreement on Tariffs and Trade), later uitgegroeid tot de
Wereldhandelsorganisatie (WTO): regels om internationale handel eerlijker te maken
→ Deze organisaties werden kort na elkaar opgericht en bleken over het algemeen succesvol in het
bevorderen van internationale stabiliteit en economische groei.
Ook binnen Europa zelf ontstond al snel samenwerking: Benelux
● Opgericht op 5/09/1944 door BE, NL en Luxemburg
● Begon als een douane-unie (landen schaffen onderlinge douanetarieven af) en werd later
een economische unie (vanaf 2008: Benelux Unie).
● Voor 3 kleine landen was samenwerking noodzakelijk om economisch sterker te staan.
● De Benelux bewees al vroeg dat economische integratie voordelen oplevert.
● Ze toonde ook dat het afbouwen van protectionisme (landen die hun eigen economie
beschermen door barrières op te werpen) positieve effecten heeft.
● De Benelux werd later zelfs een voorbeeld voor bredere Europese samenwerking.
Na WOII waren veel Europese landen ervan overtuigd dat samenwerking de enige uitweg was voor
een verdeeld en verzwakt continent. Een van de belangrijkste stemmen die dit idee krachtig
verdedigde, was Winston Churchill.
Op 19/09/1946, in een beroemde toespraak in Zürich, riep Churchill op om:
● “de Europese familie opnieuw op te bouwen”,
● haar een structuur te geven waarin ze in vrede, veiligheid en vrijheid kan leven,
● en zelfs een soort “VS van Europa” te creëren.
● Zie bronnenboek p439
Churchill zag dit als een noodzakelijke stap om blijvende vrede te garanderen. Hij zag het VK zelf
niet als lid van die toekomstige EU, omdat het VK vooral gericht was op de Commonwealth. Maar hij
vond wel dat FR en DL een leidende rol moesten spelen. Kort na 3 verwoestende oorlogen tussen
die 2 landen was dit een revolutionaire gedachte. Maar Churchill zag dat er alleen blijvende vrede
kon komen als FR en DL samen het initiatief namen en gingen samenwerken.
Churchills oproep paste perfect bij de angsten en strategieën van de VS in die periode. De VS
vreesden dat de SU haar invloed zou uitbreiden over het verzwakte Europa. Daarom wilden ze
West‑Europa versterken, ook DL, zodat het een sterke bondgenoot kon worden in de Koude Oorlog.
De Amerikaanse president Harry Truman formuleerde dit in de Truman-doctrine: Daarin beloofden
de VS: “vrije volkeren te steunen die weerstand bieden tegen onderdrukking door gewapende
minderheden of door druk van buitenaf.” Met andere woorden: de VS zouden landen helpen die
bedreigd werden door communistische expansie.
2
,De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken George Marshall werkte deze strategie verder uit.
Hij ontwierp het Marshallplan, een gigantisch programma van financiële hulp, materiële steun en
investeringen voor de Europese landen die bondgenoten waren van de VS (incl. DL)
- Doel: Europa snel economisch herstellen, politieke stabiliteit creëren en het continent minder
kwetsbaar maken voor Sovjetinvloed.
→ Het Marshallplan was een enorme duw in de rug voor de heropbouw van Europa.
Om deze Amerikaanse hulp te beheren, werd een nieuwe organisatie opgericht: Organisatie voor
Europese Economische Samenwerking (OEES) → voorloper van de OESO (1961). Deze organisatie
had 2 belangrijke functies:
1. Verdelen en beheren van de Marshallgelden
2. Europese landen verplichten om samen te werken.
Na WOII ontstond samenwerking niet alleen economisch, maar ook op militair, politiek en
mensenrechtenvlak:
- Militaire samenwerking: NAVO
- In 1949 werd de NAVO (Noord-Atlantische Verdragsorganisatie) opgericht.
- Doel: gezamenlijke veiligheid en militaire samenwerking tussen West-Europese
landen en de VS.
- NAVO moest West‑Europa beschermen tegen mogelijke agressie van de SU.
- Politieke en mensenrechtensamenwerking: Raad van Europa
- In datzelfde jaar ontstond de Raad van Europa, een organisatie die zich richt op
politieke democratie, mensenrechten en rechtsstaat. Binnen deze organisatie werd in
1950 het EVRM ondertekend. Dit verdrag vormt vandaag nog steeds de basis voor
de bescherming van fundamentele rechten in Europa.
FR, dat historisch een tegenstander was van DL, bleef na de oorlog bang voor een mogelijke militaire
heropbouw van DL. Maar tegelijk besefte FR dat economische wederopbouw in DL noodzakelijk was
voor stabiliteit in West‑Europa. Deze dubbele houding, wantrouwen en noodzaak, vormde de basis
voor een nieuw idee.
De Franse topambtenaar Jean Monnet, verantwoordelijk voor de Franse heropbouwplanning,
bedacht een gedurfd plan. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman nam de
politieke verantwoordelijkheid om het voor te stellen. Kernidee van het Schuman‑plan (bronnenboek
p442)
● DL mocht economisch herstellen, maar onder toezicht van een supranationale organisatie,
die ook openstond voor andere Europese landen.
● Het doel was dus: economische wederopbouw mogelijk maken, maar op een manier die
vrede garandeert.
Er bestaat geen perfecte definitie voor “supranationaal”, maar in het algemeen betekent
supranationalisme:
3
, ● Staten dragen bepaalde bevoegdheden over aan een internationale organisatie.
● Die organisatie kan die bevoegdheden zelfstandig uitoefenen, onafhankelijk van de lidstaten.
Dit is anders dan het klassieke intergouvernementele model, waarbij staten zelf de controle houden
en beslissingen alleen nemen als ze het allemaal eens zijn. Het Schuman‑plan koos dus voor een
veel sterkere vorm van samenwerking die tot dan toe bestond.
Monnet en Schuman kozen voor een concrete, pragmatische aanpak, maar met een grote
langetermijnvisie. In zijn beroemde verklaring zei Schuman: “Europa zal niet in 1 keer of volgens 1
enkel plan worden gevormd. Het zal worden opgebouwd door concrete prestaties die allereerst een
feitelijke solidariteit creëren.”
Het plan stelde voor om de basisproductie van kolen en staal te bundelen en een Hoge Autoriteit op
te richten, waarvan de beslissingen bindend zouden zijn voor FR, DL en andere deelnemende landen.
Dit zou de eerste stap zijn naar een Europese federatie, noodzakelijk voor duurzame vrede.
Het Schuman‑plan betrof slechts 2 sectoren: Kolen en Staal. Waarom precies deze?
● Het waren de basismaterialen voor oorlogsvoering
● Door deze sectoren onder gemeenschappelijke controle te plaatsen, werd oorlog feitelijk
onmogelijk.
● Economische integratie (gemeenschappelijke markt, liberalisering) zou bovendien
economische groei stimuleren.
De nieuwe organisatie zou een onafhankelijke Hoge Autoriteit krijgen die beslissingen kon nemen
zonder dat landen die konden blokkeren.
Historisch gezien was het bijzonder dat FR, uit eigen initiatief, bereid was om een deel van zijn
soevereiniteit op te geven, ten gunste van een gezamenlijke Europese organisatie, die werkte
volgens een supranationaal model. Dit was een enorme stap, zeker gezien de recente oorlogen met
DL.
9 mei: Dag van Europa
Omdat het Schuman‑plan de start vormde van de Europese integratie, wordt 9 mei nog steeds
gevierd als de Dag van Europa. Het plan legde de fundamenten voor wat uiteindelijk de EU zou
worden.
Het Franse voorstel kreeg snel steun van: DL en Italië
● Beide landen hadden de oorlog verloren.
● Deelname aan het plan bood hen een kans op economische en politieke rehabilitatie.
De Benelux-landen
● BE, NL en Luxemburg hadden al ervaring met economische samenwerking.
● Ze waren politiek gebaat bij deelname aan grotere internationale structuren.
● Daarom wilden ze meteen deel uitmaken van de nieuwe organisatie.
4
Hoofdstuk 1: Het Europese integratieproces
Historische ontwikkeling van de EU en het recht van de EU
Waarom de geschiedenis belangrijk is voor het EU‑recht
→ Wie de EU vandaag wil begrijpen, zeker juridisch, moet weten hoe ze is ontstaan. De EU is niet in
1 keer gebouwd. Ze is het resultaat van decennia politieke keuzes, plannen en onderhandelingen.
- Het recht speelde daarbij altijd een centrale rol: elke stap van integratie werd vastgelegd in
verdragen.
- De EU heeft een eigen rechtsorde met unieke kenmerken, en die is stap voor stap gegroeid
doorheen haar geschiedenis.
WOII (1939-1945) + Post-WO
=> Die 2 momenten waren beslissend voor het ontstaan van het Europese integratieproces.
Samenwerking en heropbouw na WOII
Voor WOII had Europa, ondanks de zware klappen van WOI, nog steeds een dominante positie in de
wereld. De Europese grootmachten, vooral FR, DL, VK, speelden in het interbellum nog een
belangrijke rol op internationaal vlak, ook al was er economische en politieke instabiliteit.
Na WOII veranderde dit volledig. Europa was politiek en economisch verzwakt, zwaar verwoest en
niet langer in staat om internationaal leiderschap op te nemen. De vroegere Europese grootmachten
werden overschaduwd door 2 nieuwe supermachten:
- VS
- Sovjet-Unie (USSR)
Deze 2 landen bepaalden vanaf dan de wereldpolitiek. Europa werd het strijdtoneel van hun
ideologische conflict: de Koude Oorlog. Het continent werd letterlijk verdeeld door het IJzeren
Gordijn, dat Oost-Europa (onder Sovjetinvloed) scheidde van West-Europa.
Ook de 2 klassieke Europese grootmachten, FR en DL, waren extreem verzwakt. Bovendien waren ze
vijanden na 3 grote oorlogen in 70 jaar. Hun rivaliteit was een groot obstakel voor stabiliteit in
Europa.
Ondanks die zwakke positie bood de internationale context na 1945 toch kansen voor herstel.
2 factoren waren daarbij cruciaal:
1. Het internationale streven naar samenwerking na de oorlog
2. De strategische positie van West‑Europa in de Koude Oorlog: Omdat de VS en SU streden
om invloed, werd West‑Europa belangrijk voor de VS. Dat gaf West‑Europa politieke en
economische steun, wat het herstel versnelde.
In de periode na WOII ontstonden verschillende internationale instellingen die samenwerking
moesten bevorderen en toekomstige conflicten moesten vermijden. Enkele belangrijke voorbeelden:
● Verenigde Naties (VN)
1
, ● Wereldbank: helpt landen met leningen voor wederopbouw
● Internationaal Monetair Fonds (IMF): zorgt voor financiële stabiliteit tussen landen
● GATT (General Agreement on Tariffs and Trade), later uitgegroeid tot de
Wereldhandelsorganisatie (WTO): regels om internationale handel eerlijker te maken
→ Deze organisaties werden kort na elkaar opgericht en bleken over het algemeen succesvol in het
bevorderen van internationale stabiliteit en economische groei.
Ook binnen Europa zelf ontstond al snel samenwerking: Benelux
● Opgericht op 5/09/1944 door BE, NL en Luxemburg
● Begon als een douane-unie (landen schaffen onderlinge douanetarieven af) en werd later
een economische unie (vanaf 2008: Benelux Unie).
● Voor 3 kleine landen was samenwerking noodzakelijk om economisch sterker te staan.
● De Benelux bewees al vroeg dat economische integratie voordelen oplevert.
● Ze toonde ook dat het afbouwen van protectionisme (landen die hun eigen economie
beschermen door barrières op te werpen) positieve effecten heeft.
● De Benelux werd later zelfs een voorbeeld voor bredere Europese samenwerking.
Na WOII waren veel Europese landen ervan overtuigd dat samenwerking de enige uitweg was voor
een verdeeld en verzwakt continent. Een van de belangrijkste stemmen die dit idee krachtig
verdedigde, was Winston Churchill.
Op 19/09/1946, in een beroemde toespraak in Zürich, riep Churchill op om:
● “de Europese familie opnieuw op te bouwen”,
● haar een structuur te geven waarin ze in vrede, veiligheid en vrijheid kan leven,
● en zelfs een soort “VS van Europa” te creëren.
● Zie bronnenboek p439
Churchill zag dit als een noodzakelijke stap om blijvende vrede te garanderen. Hij zag het VK zelf
niet als lid van die toekomstige EU, omdat het VK vooral gericht was op de Commonwealth. Maar hij
vond wel dat FR en DL een leidende rol moesten spelen. Kort na 3 verwoestende oorlogen tussen
die 2 landen was dit een revolutionaire gedachte. Maar Churchill zag dat er alleen blijvende vrede
kon komen als FR en DL samen het initiatief namen en gingen samenwerken.
Churchills oproep paste perfect bij de angsten en strategieën van de VS in die periode. De VS
vreesden dat de SU haar invloed zou uitbreiden over het verzwakte Europa. Daarom wilden ze
West‑Europa versterken, ook DL, zodat het een sterke bondgenoot kon worden in de Koude Oorlog.
De Amerikaanse president Harry Truman formuleerde dit in de Truman-doctrine: Daarin beloofden
de VS: “vrije volkeren te steunen die weerstand bieden tegen onderdrukking door gewapende
minderheden of door druk van buitenaf.” Met andere woorden: de VS zouden landen helpen die
bedreigd werden door communistische expansie.
2
,De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken George Marshall werkte deze strategie verder uit.
Hij ontwierp het Marshallplan, een gigantisch programma van financiële hulp, materiële steun en
investeringen voor de Europese landen die bondgenoten waren van de VS (incl. DL)
- Doel: Europa snel economisch herstellen, politieke stabiliteit creëren en het continent minder
kwetsbaar maken voor Sovjetinvloed.
→ Het Marshallplan was een enorme duw in de rug voor de heropbouw van Europa.
Om deze Amerikaanse hulp te beheren, werd een nieuwe organisatie opgericht: Organisatie voor
Europese Economische Samenwerking (OEES) → voorloper van de OESO (1961). Deze organisatie
had 2 belangrijke functies:
1. Verdelen en beheren van de Marshallgelden
2. Europese landen verplichten om samen te werken.
Na WOII ontstond samenwerking niet alleen economisch, maar ook op militair, politiek en
mensenrechtenvlak:
- Militaire samenwerking: NAVO
- In 1949 werd de NAVO (Noord-Atlantische Verdragsorganisatie) opgericht.
- Doel: gezamenlijke veiligheid en militaire samenwerking tussen West-Europese
landen en de VS.
- NAVO moest West‑Europa beschermen tegen mogelijke agressie van de SU.
- Politieke en mensenrechtensamenwerking: Raad van Europa
- In datzelfde jaar ontstond de Raad van Europa, een organisatie die zich richt op
politieke democratie, mensenrechten en rechtsstaat. Binnen deze organisatie werd in
1950 het EVRM ondertekend. Dit verdrag vormt vandaag nog steeds de basis voor
de bescherming van fundamentele rechten in Europa.
FR, dat historisch een tegenstander was van DL, bleef na de oorlog bang voor een mogelijke militaire
heropbouw van DL. Maar tegelijk besefte FR dat economische wederopbouw in DL noodzakelijk was
voor stabiliteit in West‑Europa. Deze dubbele houding, wantrouwen en noodzaak, vormde de basis
voor een nieuw idee.
De Franse topambtenaar Jean Monnet, verantwoordelijk voor de Franse heropbouwplanning,
bedacht een gedurfd plan. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman nam de
politieke verantwoordelijkheid om het voor te stellen. Kernidee van het Schuman‑plan (bronnenboek
p442)
● DL mocht economisch herstellen, maar onder toezicht van een supranationale organisatie,
die ook openstond voor andere Europese landen.
● Het doel was dus: economische wederopbouw mogelijk maken, maar op een manier die
vrede garandeert.
Er bestaat geen perfecte definitie voor “supranationaal”, maar in het algemeen betekent
supranationalisme:
3
, ● Staten dragen bepaalde bevoegdheden over aan een internationale organisatie.
● Die organisatie kan die bevoegdheden zelfstandig uitoefenen, onafhankelijk van de lidstaten.
Dit is anders dan het klassieke intergouvernementele model, waarbij staten zelf de controle houden
en beslissingen alleen nemen als ze het allemaal eens zijn. Het Schuman‑plan koos dus voor een
veel sterkere vorm van samenwerking die tot dan toe bestond.
Monnet en Schuman kozen voor een concrete, pragmatische aanpak, maar met een grote
langetermijnvisie. In zijn beroemde verklaring zei Schuman: “Europa zal niet in 1 keer of volgens 1
enkel plan worden gevormd. Het zal worden opgebouwd door concrete prestaties die allereerst een
feitelijke solidariteit creëren.”
Het plan stelde voor om de basisproductie van kolen en staal te bundelen en een Hoge Autoriteit op
te richten, waarvan de beslissingen bindend zouden zijn voor FR, DL en andere deelnemende landen.
Dit zou de eerste stap zijn naar een Europese federatie, noodzakelijk voor duurzame vrede.
Het Schuman‑plan betrof slechts 2 sectoren: Kolen en Staal. Waarom precies deze?
● Het waren de basismaterialen voor oorlogsvoering
● Door deze sectoren onder gemeenschappelijke controle te plaatsen, werd oorlog feitelijk
onmogelijk.
● Economische integratie (gemeenschappelijke markt, liberalisering) zou bovendien
economische groei stimuleren.
De nieuwe organisatie zou een onafhankelijke Hoge Autoriteit krijgen die beslissingen kon nemen
zonder dat landen die konden blokkeren.
Historisch gezien was het bijzonder dat FR, uit eigen initiatief, bereid was om een deel van zijn
soevereiniteit op te geven, ten gunste van een gezamenlijke Europese organisatie, die werkte
volgens een supranationaal model. Dit was een enorme stap, zeker gezien de recente oorlogen met
DL.
9 mei: Dag van Europa
Omdat het Schuman‑plan de start vormde van de Europese integratie, wordt 9 mei nog steeds
gevierd als de Dag van Europa. Het plan legde de fundamenten voor wat uiteindelijk de EU zou
worden.
Het Franse voorstel kreeg snel steun van: DL en Italië
● Beide landen hadden de oorlog verloren.
● Deelname aan het plan bood hen een kans op economische en politieke rehabilitatie.
De Benelux-landen
● BE, NL en Luxemburg hadden al ervaring met economische samenwerking.
● Ze waren politiek gebaat bij deelname aan grotere internationale structuren.
● Daarom wilden ze meteen deel uitmaken van de nieuwe organisatie.
4
