Inhoudsopgave
5. Voortplanting ....................................................................................................................... 2
5.1 Voortplantingsstelsel & neuroendocrinologie bij de vrouw ......................................................2
5.1.1 De menstruele cyclus ......................................................................................................2
5.1.2 Neuroendocrinologie ......................................................................................................2
5.2 De niet-zwangere vrouw .......................................................................................................4
5.2.1 De ovariële cyclus ...........................................................................................................4
5.2.2 De endometriale cyclus ................................................................................................. 10
5.2.3 Andere hormoon effecten .............................................................................................. 12
5.3 De zwangere vrouw ........................................................................................................... 13
5.3.1 Bevruchting .................................................................................................................. 13
5.3.2 Hormonale veranderingen ............................................................................................. 14
5.3.3 Lichamelijke veranderingen ........................................................................................... 16
5.4 Voortplanting bij de man .................................................................................................... 22
5.4.1 Anatomie ...................................................................................................................... 22
5.4.2 (neuro-) Endocrinologie ................................................................................................. 23
5.4.3 Spermatogenese: productie........................................................................................... 25
5.4.4 Productie en afvoer van sperma: samenstelling en transport ........................................... 27
5.4.5 Productie en afvoer van sperma: erectie ......................................................................... 28
5.4.6 Productie en afvoer van sperma: ejaculatie .................................................................... 29
5.4.7 Bevruchting .................................................................................................................. 30
1
,5. Voortplanting
5.1 Voortplantingsstelsel & neuroendocrinologie bij de vrouw
• Baarmoeder = verschillende lagen
o Binnenste = endometrium = klierlaag
o Middelste = myometrium = spierlaag
o Buitenkant = perimetrium = in cc met de buikholte
• 2 eileiders
• 2 eierstokken
• Functies:
o Eicel → ovariële cyclus
o Bevruchting (syngamie = versmelten v kernen v 2
gameten)
o Innesteling in baarmoeder → endometrium cyclus
o Voorzien voeding tijdens zwangerschap → placenta
o Voorzien voeding na de zwangerschap → lactatie
5.1.1 De menstruele cyclus
• In vrouwen van vruchtbare leeftijd (+/- 12 jaar)
• Ongeveer 400 cycli tot aan menopauze
• Elke cyclus = voorbereiding op mogelijke zwangerschap
• Ovariële cyclus:
o Ontwikkeling v follikels om eicel vrij te zetten bij ovulatie
o Speelt zich af in de eierstokken
▪ Medulla (merg): binnenste laag rijk aan BV
▪ Cortex (schors): buitenste laag met follikels in verschillende stadia
v ontwikkeling
• Endometrium cyclus
o Voorbereiding baarmoeder op mogelijke implantatie v/e bevruchte eicel
o Cycli van opbouw en afbraak
• Onderbreking menstruele cyclus door zwangerschap
5.1.2 Neuroendocrinologie
• Hypothalamus is verbonden met de hypofyse (pituitary):
o Adenohypofyse
o Neurohypofyse
• HPG = hypothalamus → hypofyse → gonadal
o Man: testis → testosteron (steroïde hormoon)
o Vrouw: eierstok → estrogeen, progesteron (steroïde hormonen) en
activine en inhibine (peptide hormonen)
*steroïde hormonen = afgeleid v cholesterol
2
, • Hypothalamus: verschillende kernen → cellen die een
anatomische kern vormen
o ARC = nucleus arcuatus
o POA = nucleus praeopticus
o ME = eminentia mediana
• ARC en POA secreteren GnRH (= gonadotropine release
hormone) via GnRH-neuron
• GnRH w opgenomen en naar de hypofyse gebracht via de
poortader
• Gonadotropine cellen hebben hier een receptor voor →
binden:
o FSH (follikel stimulerend hormoon)
o LH (luteïniserend hormoon)
*ook lactotrope cellen in de hypofyse (zie later) → produceren prolactine)
• FSH en LH w niet constant vrijgezet maar pulserend
o Oorzaak = KNDy neuron
• KNDy neuron zet 3 molecules vrij:
o Kisspeptide:
▪ Bindt aan receptor op GnRH-neuron
▪ Stimuleert GnRH secretie
o Neurokinine B (NKB)
▪ Tachykine peptide
▪ Bindt aan receptor op KNDy neuron
▪ Positief effect op frequentie Kiss secretie: synchronisatie
o Dynorphine
▪ Endogeen opioïd peptide
▪ Bindt aan receptor op KNDy neuron
▪ Negatief effect op frequentie Kiss secretie
• Een afwisseling van NKB en Dyn zorgt voor de pulsatie
*kunnen tekenen!
• Pathologie
o LOF mutatie GPR54 → hypogonadotroop hypogonadisme
o GOF mutatue KISS/GPR54 → vroegtijdige pubertijd
o LOF NKB/NK3R → hypogonadotroop hypogonadisme
3
, • Gonadotrope cellen in aP
o Oiv GnRH → GnRH receptor activatie
o GnRH gesecreteerd uit GnRH neuronen in pulsatiel → FSH en LH pulsatiel
o Coexpressie v glycoproteïnen
▪ Lutheïniserend hormoon (LH)
• Hoge freq: LH-bèta expressie: 1/h
• Regulatie v secretie uit secretoire granules
▪ Follikel stimulerend hormoon (FSH)
• Lage frequentie: FSH-bèta expressie 1/4h
• FSH-bèta transcriptie is snelheidsbepaalende stap in
secretie
5.2 De niet-zwangere vrouw
5.2.1 De ovariële cyclus
5.2.1.1 Ovariële follikels
• Follikel = eicel (oocyt) omgeven door omringende cellagen
o Doorgaat verschillende stadia v ontwikkeling tijdens ovariële cyclus
= folliculogenese
• Vruchtbare jaren w bepaald door aantal eicellen/follijels
• Aantal eicellen bepaalt tijdens ontwikkeling in utero
• Standaard instelling v eicellen/follikels = afsterven (atresie)
• we starten met 6-7 miljoen eicellen per eierstok als foetus op 20 weken
• 400 eicellen tot ovulatie
• 1/2/3/4 tot nieuw embryo
1) Oocyt atresie: 7 x 106 → 2 x 106
• Gevoeligheid apoptose tijdens proliferatie
• Vorming primordiale follikels
• Spontane verdere ontwikkeling follikels
• Meiose I: apoptose v genetisch ongeschikte cellen
• Nest breakdown = stamcellen moeten cellaag rond zich krijgen → fouten leiden
tot atresie
4
5. Voortplanting ....................................................................................................................... 2
5.1 Voortplantingsstelsel & neuroendocrinologie bij de vrouw ......................................................2
5.1.1 De menstruele cyclus ......................................................................................................2
5.1.2 Neuroendocrinologie ......................................................................................................2
5.2 De niet-zwangere vrouw .......................................................................................................4
5.2.1 De ovariële cyclus ...........................................................................................................4
5.2.2 De endometriale cyclus ................................................................................................. 10
5.2.3 Andere hormoon effecten .............................................................................................. 12
5.3 De zwangere vrouw ........................................................................................................... 13
5.3.1 Bevruchting .................................................................................................................. 13
5.3.2 Hormonale veranderingen ............................................................................................. 14
5.3.3 Lichamelijke veranderingen ........................................................................................... 16
5.4 Voortplanting bij de man .................................................................................................... 22
5.4.1 Anatomie ...................................................................................................................... 22
5.4.2 (neuro-) Endocrinologie ................................................................................................. 23
5.4.3 Spermatogenese: productie........................................................................................... 25
5.4.4 Productie en afvoer van sperma: samenstelling en transport ........................................... 27
5.4.5 Productie en afvoer van sperma: erectie ......................................................................... 28
5.4.6 Productie en afvoer van sperma: ejaculatie .................................................................... 29
5.4.7 Bevruchting .................................................................................................................. 30
1
,5. Voortplanting
5.1 Voortplantingsstelsel & neuroendocrinologie bij de vrouw
• Baarmoeder = verschillende lagen
o Binnenste = endometrium = klierlaag
o Middelste = myometrium = spierlaag
o Buitenkant = perimetrium = in cc met de buikholte
• 2 eileiders
• 2 eierstokken
• Functies:
o Eicel → ovariële cyclus
o Bevruchting (syngamie = versmelten v kernen v 2
gameten)
o Innesteling in baarmoeder → endometrium cyclus
o Voorzien voeding tijdens zwangerschap → placenta
o Voorzien voeding na de zwangerschap → lactatie
5.1.1 De menstruele cyclus
• In vrouwen van vruchtbare leeftijd (+/- 12 jaar)
• Ongeveer 400 cycli tot aan menopauze
• Elke cyclus = voorbereiding op mogelijke zwangerschap
• Ovariële cyclus:
o Ontwikkeling v follikels om eicel vrij te zetten bij ovulatie
o Speelt zich af in de eierstokken
▪ Medulla (merg): binnenste laag rijk aan BV
▪ Cortex (schors): buitenste laag met follikels in verschillende stadia
v ontwikkeling
• Endometrium cyclus
o Voorbereiding baarmoeder op mogelijke implantatie v/e bevruchte eicel
o Cycli van opbouw en afbraak
• Onderbreking menstruele cyclus door zwangerschap
5.1.2 Neuroendocrinologie
• Hypothalamus is verbonden met de hypofyse (pituitary):
o Adenohypofyse
o Neurohypofyse
• HPG = hypothalamus → hypofyse → gonadal
o Man: testis → testosteron (steroïde hormoon)
o Vrouw: eierstok → estrogeen, progesteron (steroïde hormonen) en
activine en inhibine (peptide hormonen)
*steroïde hormonen = afgeleid v cholesterol
2
, • Hypothalamus: verschillende kernen → cellen die een
anatomische kern vormen
o ARC = nucleus arcuatus
o POA = nucleus praeopticus
o ME = eminentia mediana
• ARC en POA secreteren GnRH (= gonadotropine release
hormone) via GnRH-neuron
• GnRH w opgenomen en naar de hypofyse gebracht via de
poortader
• Gonadotropine cellen hebben hier een receptor voor →
binden:
o FSH (follikel stimulerend hormoon)
o LH (luteïniserend hormoon)
*ook lactotrope cellen in de hypofyse (zie later) → produceren prolactine)
• FSH en LH w niet constant vrijgezet maar pulserend
o Oorzaak = KNDy neuron
• KNDy neuron zet 3 molecules vrij:
o Kisspeptide:
▪ Bindt aan receptor op GnRH-neuron
▪ Stimuleert GnRH secretie
o Neurokinine B (NKB)
▪ Tachykine peptide
▪ Bindt aan receptor op KNDy neuron
▪ Positief effect op frequentie Kiss secretie: synchronisatie
o Dynorphine
▪ Endogeen opioïd peptide
▪ Bindt aan receptor op KNDy neuron
▪ Negatief effect op frequentie Kiss secretie
• Een afwisseling van NKB en Dyn zorgt voor de pulsatie
*kunnen tekenen!
• Pathologie
o LOF mutatie GPR54 → hypogonadotroop hypogonadisme
o GOF mutatue KISS/GPR54 → vroegtijdige pubertijd
o LOF NKB/NK3R → hypogonadotroop hypogonadisme
3
, • Gonadotrope cellen in aP
o Oiv GnRH → GnRH receptor activatie
o GnRH gesecreteerd uit GnRH neuronen in pulsatiel → FSH en LH pulsatiel
o Coexpressie v glycoproteïnen
▪ Lutheïniserend hormoon (LH)
• Hoge freq: LH-bèta expressie: 1/h
• Regulatie v secretie uit secretoire granules
▪ Follikel stimulerend hormoon (FSH)
• Lage frequentie: FSH-bèta expressie 1/4h
• FSH-bèta transcriptie is snelheidsbepaalende stap in
secretie
5.2 De niet-zwangere vrouw
5.2.1 De ovariële cyclus
5.2.1.1 Ovariële follikels
• Follikel = eicel (oocyt) omgeven door omringende cellagen
o Doorgaat verschillende stadia v ontwikkeling tijdens ovariële cyclus
= folliculogenese
• Vruchtbare jaren w bepaald door aantal eicellen/follijels
• Aantal eicellen bepaalt tijdens ontwikkeling in utero
• Standaard instelling v eicellen/follikels = afsterven (atresie)
• we starten met 6-7 miljoen eicellen per eierstok als foetus op 20 weken
• 400 eicellen tot ovulatie
• 1/2/3/4 tot nieuw embryo
1) Oocyt atresie: 7 x 106 → 2 x 106
• Gevoeligheid apoptose tijdens proliferatie
• Vorming primordiale follikels
• Spontane verdere ontwikkeling follikels
• Meiose I: apoptose v genetisch ongeschikte cellen
• Nest breakdown = stamcellen moeten cellaag rond zich krijgen → fouten leiden
tot atresie
4
