• Schriftelijk examen met meerkeuzevragen en een paar open vragen.
• Studiemateriaal:
o Handboek "Dialogen tussen recht en samenleving", Van Aeken et. al. (Red.), Acco, Editie
2019
o [LET OP!: dit is de herziene uitgave, die niet geheel overeenkomt met de inhoud van de
eerste druk uit 2012].
o Cursus "Sociologie en rechtssociologie". VUB.
o Extra teksten worden via Canvas beschikbaar gesteld.
o PowerPoint presentaties
AGENDA EN THEMA’S VAN DE CURSUS
1. Wat is rechtssociologie?
2. Sociologie, een wetenschap van de samenleving; deel 1
3. Sociologie, een wetenschap van de samenleving; deel 2
4. Regelgeving
5. Handhaving
6. Formele conflictbeslechting
7. Sociologie van de Straf (Gastcollege)
8. Informele conflictbeslechting
9. Rechtshulp
10. Juridische beroepen
11. Legitimiteit van Recht (Justitie en burger)
12. Recht en de Risicomaatschappij
COLLEGE 1: WAT IS RECHTSSOCIOLOGIE?
Studiemateriaal voor dit college
• Dialogen tussen recht en samenleving, p. 11 e.v.: Inleiding (Deel 1.1. Dialogen)
• Dialogen tussen recht en samenleving, p. 69 e.v.: Van Aeken - Een rechtssociologische analyse
van de juridisering van de samenleving (Deel 1.4. Dialogen)
• Canvas: N. Huls - Wat is rechtssociologie? (uit: Huls, Nick, 2008 Actie en reactie. Een inleiding in
de rechtssociologie, Den Haag, Boom, pp 31-42.)
• Canvas: C.J.M. Schuyt - De Sociologie van het Recht. Ontwikkeling van de Rechtssociologie (uit:
Schreiner, Agnes (ed.) 1994. Wegbereiders voor de sociaal-wetenschappelijke bestudering van het
recht. Deventer: Kluwer, pp. 1-16)
WAT IS RECHTSSOCIOLOGIE?
• Maar eerst wat is Recht?
o Definitie volgends Juristen:
▪ Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht (algemene
principes, wetten, gewoonten, etc).
▪ Deze regels vinden toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer (ook
rechtsbanken).
▪ Recht heeft consistentie structuur en een hiërarchische ordening.
o Definitie volgends Filosofen (natuurrecht):
▪ Recht verwijst naar een ideaalbeeld als systeem van waarden en principes die het
sociale leven moeten structuren.
1
, ▪ Gaat meer over een moreel beeld wat het in de maatschappij moet zijn
(geïdealiseerd beeld van een aantal normen en waarden).
o Definitie volgends Sociologen:
▪ Gaat niet om de vraag wat geldend recht is, maar als een sociaal
fenomeen.
o Hoe functioneert recht in de maatschappij?
▪ Op twee manieren:
▫ Nauw: maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische
aanwending van macht.
▫ Breed: geheel van collectieve gedragingen en normen die het
sociale leven structureren.
▪ Het is belangrijk om deze verschillende perspectieven uit elkaar te
houden!
o Roscoe Pound (1870-1964) maakte een belangrijk onderscheid.
▪ Law in the books: juridisch perspectief (regels die er gebruikt worden om een
juridisch probleem op te lossen), recht als puzzel binnen een set spelregels.
▫ Juristen die puzzels oplossen volgens de rechtsbronnen
▪ Law in action: het recht zoals het bestaat in de praktijk, niet alleen hoe de rechten
in boeken zijn beschreven. Maar hoe functioneren juridische instituties dan precies? Wat
zijn de praktijken van het recht? Welke actoren van het recht vinden we terug in de
maatschappij? (Veel breder perspectief van recht)
▫ Wederzijdse invloed van maatschappij op recht en omgekeerd
Law in books Law in action
Wetteksten Totstandkoming
Vonnissen Functioneren juridische instituties
Bevoegdheden Effecten
Argumenten Praktijken
Oplossingen Problemen
DEFINITIE RECHTSSOCIOLOGIE
• ‘Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal
verschijnsel, als product van menselijke interactie’ (Huls)
o Definitie ontleden:
▪ Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht
wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, als product van menselijke
interactie.
▫ Empirisch: in het veld (ervaring op te doen en effectief de
zaken bestuderen), met blote oog onderzoek.
▫ Ze houden zich niet alleen aan de bronnen maar willen de
ervaringen testen, gaan in het veld.
▫ Het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, het is niet een moreel
verschijnsel.
▫ Zoektocht naar hoe recht betekenis krijgt in de maatschappij, door te kijken naar
achterliggende context bij totstandkoming en de effecten van recht
2
, o Tweede belangrijk onderscheid tussen sociale productie en werking
(komt terug op de wederzijds invloed van maatschappij op recht en
omgekeerd).
▪ Sociale Productie: invloed van samenleving op het recht (Hoe
komt het recht tot stand?)
▪ Sociale Werking: invloed van recht op de samenleving (Heeft het
recht ook invloed op de maatschappij? Gaan mensen die wetten
gehoorzamen?...).
SOCIALE PRODUCTIE VAN RECHT
• Sociale factoren en actoren zijn relevant voor totstandkoming van recht
o Voor die productie van het recht
▪ Maatschappelijke elementen die invloed hebben
op hoe het recht tot stand komt. (Politiek, economisch,
juridisch en burgers)
• Interne formele bronnen van recht:
o Wetgeving
o Rechtspraak
o Doctrine
o Gewoonterecht
o Algemene rechtsbeginselen
• Maatschappelijke bronnen van recht (Huls onderscheid er 4):
o 1) Politieke machtsverhoudingen
▪ Recht is in belangrijke mate product van bestaande politieke
besluitvormingsprocessen in een land.
▪ Publieke machtsfactoren: politieke partijen, ambtenaren (hebben
een grote invloed), bestuurders.
▪ Private machtsfactoren: lobby (zeer voorkomend verschijnsel) bedrijfsleven,
vakbonden, milieuorganisaties, consumentenorganisaties.
▫ Organisaties waarmee in dialoog wordt getreden en invloed kunnen hebben op het
proces van wetten.
▫ Internationale politiek: België is deel van de EU dus vrijheid van de wetgever is
deels beperkt, Europese commissies, … Maar organisaties zoals NAVO hebben ook
invloed op onze wetgeving.
▫ Recht heeft een bepaalde onafhankelijkheid.
• 2) Economische-technologische ontwikkeling (Klassieke sociologische kijk)
o De ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn sterk bepaald voor de
inrichting van het rechtssysteem.
o Economie (kapitalistische productiewijze) heeft ook invloed op wetgeving.
▪ Contract & eigendomsrechten, vrijemarkteconomie, multinationals.
▪ Wetenschap & technologie vergroot elk jaar meer en meer.
▫ Er zijn ook gevaren aan verbonden, deze moeten reguleert worden. Zoals
bijvoorbeeld nucleaire technologieën, bepaalde chemische gebaseerde
technologieën. Het recht probeert bij te benen wat er op dit vlak gebeurt in de
samenleving.
▫ Er zijn ook digitale technologieën met sociale netwerken (sociale media) die een
grote impact hebben op het recht.
o Wat moet het recht precies doen met dat soort digitale technologieën?
▪ Rampen (GEEN UITLEG IN HOC KIJK BOEK)
3
, • 3) Juridische professionals (Sociologische kijk)
A) rechtspraak: toepassing recht van rechters maar ook organisatie van de rechterlijke
macht
o ‘Recht is wat rechters doen in de praktijk’ (Realisten)
o Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door rechters.
o Organisatie: Hoe functioneert de rechtelijke macht, hoe is zij samengesteld en zijn haar
werkzaamheden georganiseerd? (Hoge werklast is een groot probleem als te veel zaken voor
het gerecht komen, zo ontstaan er langere wachtrijen, enz.)
B) Advocatuur: Verzakelijking en Internationalisering. We hebben meer een Commerciëlere
kijk op de advocatuur. Ook de rol van internationale kantoren zijn zeer belangrijk.
C) Ambtenaren: Rechtsvormers en regelstoepassers bij de overheid. Rol in wetgeving.
4) rechtsopvattingen burgers
‘Ieder wordt geacht de wet te kennen’ Quod non
o Dit is in de praktijk fictie, niet alles burgers kennen alle rechten.
Rechtssociologisch onderzoek naar:
▫ Welke kennis burgers paraat hebben over het recht?
▫ Opvattingen over het functioneren van de instituties van de rechtstaat.
▫ Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen.
Invloed van de burgers op het recht via opeisingen van rechten (vraagzijde),
verkiezingen (klassieke mechanisme) en demonstraties (doorheen de geschiedenis
denk aan PGB).
Rechtscultuur
▫ Kijk naar de juridische instituties (aanbodwijze, hoe we met het recht omgaan
in bepaalde instituties).
▫ Veergelijkingen in bijvoorbeeld Japan vergeleken bij ons in België. In welke zin
hebben we het recht nodig om bepaalde conflicten op te lossen of doen ze het
liever op andere wijzen?
SOCIALE WERKING VAN RECHT
• Effecten van recht in de samenleving (bedoeld & onbedoeld)
o Bedoeld: De wetgever heeft altijd een bepaald idee over wat hij wil bereiken met die wet.
o Onbedoeld: Ook veel onbedoelde effecten. Dit komt omdat er andere interpretaties kunnen
gegeven worden aan een wet. Mensen kunnen even zinnig zijn. Enz.
• Bestrijden van assumpties
o Eén assumptie hebben we al gezien: Iedereen kent de wet.
o Tweede assumptie: Iedereen gehoorzaamt de wet.
• 2 belangrijke vragen in de sociologie:
o Langs welke wegen neemt de burger kennis van het recht? Hoe komt de informatie van de
wetten tot de burgers?
o Wat is de rol van sociale verbanden en instituties op de effecten van het recht?
ONBEDOELDE GEVOLGEN: ANTI-INSTRUMENTALISME
4
• Studiemateriaal:
o Handboek "Dialogen tussen recht en samenleving", Van Aeken et. al. (Red.), Acco, Editie
2019
o [LET OP!: dit is de herziene uitgave, die niet geheel overeenkomt met de inhoud van de
eerste druk uit 2012].
o Cursus "Sociologie en rechtssociologie". VUB.
o Extra teksten worden via Canvas beschikbaar gesteld.
o PowerPoint presentaties
AGENDA EN THEMA’S VAN DE CURSUS
1. Wat is rechtssociologie?
2. Sociologie, een wetenschap van de samenleving; deel 1
3. Sociologie, een wetenschap van de samenleving; deel 2
4. Regelgeving
5. Handhaving
6. Formele conflictbeslechting
7. Sociologie van de Straf (Gastcollege)
8. Informele conflictbeslechting
9. Rechtshulp
10. Juridische beroepen
11. Legitimiteit van Recht (Justitie en burger)
12. Recht en de Risicomaatschappij
COLLEGE 1: WAT IS RECHTSSOCIOLOGIE?
Studiemateriaal voor dit college
• Dialogen tussen recht en samenleving, p. 11 e.v.: Inleiding (Deel 1.1. Dialogen)
• Dialogen tussen recht en samenleving, p. 69 e.v.: Van Aeken - Een rechtssociologische analyse
van de juridisering van de samenleving (Deel 1.4. Dialogen)
• Canvas: N. Huls - Wat is rechtssociologie? (uit: Huls, Nick, 2008 Actie en reactie. Een inleiding in
de rechtssociologie, Den Haag, Boom, pp 31-42.)
• Canvas: C.J.M. Schuyt - De Sociologie van het Recht. Ontwikkeling van de Rechtssociologie (uit:
Schreiner, Agnes (ed.) 1994. Wegbereiders voor de sociaal-wetenschappelijke bestudering van het
recht. Deventer: Kluwer, pp. 1-16)
WAT IS RECHTSSOCIOLOGIE?
• Maar eerst wat is Recht?
o Definitie volgends Juristen:
▪ Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht (algemene
principes, wetten, gewoonten, etc).
▪ Deze regels vinden toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer (ook
rechtsbanken).
▪ Recht heeft consistentie structuur en een hiërarchische ordening.
o Definitie volgends Filosofen (natuurrecht):
▪ Recht verwijst naar een ideaalbeeld als systeem van waarden en principes die het
sociale leven moeten structuren.
1
, ▪ Gaat meer over een moreel beeld wat het in de maatschappij moet zijn
(geïdealiseerd beeld van een aantal normen en waarden).
o Definitie volgends Sociologen:
▪ Gaat niet om de vraag wat geldend recht is, maar als een sociaal
fenomeen.
o Hoe functioneert recht in de maatschappij?
▪ Op twee manieren:
▫ Nauw: maatschappelijke controle uitgeoefend door systematische
aanwending van macht.
▫ Breed: geheel van collectieve gedragingen en normen die het
sociale leven structureren.
▪ Het is belangrijk om deze verschillende perspectieven uit elkaar te
houden!
o Roscoe Pound (1870-1964) maakte een belangrijk onderscheid.
▪ Law in the books: juridisch perspectief (regels die er gebruikt worden om een
juridisch probleem op te lossen), recht als puzzel binnen een set spelregels.
▫ Juristen die puzzels oplossen volgens de rechtsbronnen
▪ Law in action: het recht zoals het bestaat in de praktijk, niet alleen hoe de rechten
in boeken zijn beschreven. Maar hoe functioneren juridische instituties dan precies? Wat
zijn de praktijken van het recht? Welke actoren van het recht vinden we terug in de
maatschappij? (Veel breder perspectief van recht)
▫ Wederzijdse invloed van maatschappij op recht en omgekeerd
Law in books Law in action
Wetteksten Totstandkoming
Vonnissen Functioneren juridische instituties
Bevoegdheden Effecten
Argumenten Praktijken
Oplossingen Problemen
DEFINITIE RECHTSSOCIOLOGIE
• ‘Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht wordt opgevat als een sociaal
verschijnsel, als product van menselijke interactie’ (Huls)
o Definitie ontleden:
▪ Rechtssociologie is een empirische discipline waarin het recht
wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, als product van menselijke
interactie.
▫ Empirisch: in het veld (ervaring op te doen en effectief de
zaken bestuderen), met blote oog onderzoek.
▫ Ze houden zich niet alleen aan de bronnen maar willen de
ervaringen testen, gaan in het veld.
▫ Het recht wordt opgevat als een sociaal verschijnsel, het is niet een moreel
verschijnsel.
▫ Zoektocht naar hoe recht betekenis krijgt in de maatschappij, door te kijken naar
achterliggende context bij totstandkoming en de effecten van recht
2
, o Tweede belangrijk onderscheid tussen sociale productie en werking
(komt terug op de wederzijds invloed van maatschappij op recht en
omgekeerd).
▪ Sociale Productie: invloed van samenleving op het recht (Hoe
komt het recht tot stand?)
▪ Sociale Werking: invloed van recht op de samenleving (Heeft het
recht ook invloed op de maatschappij? Gaan mensen die wetten
gehoorzamen?...).
SOCIALE PRODUCTIE VAN RECHT
• Sociale factoren en actoren zijn relevant voor totstandkoming van recht
o Voor die productie van het recht
▪ Maatschappelijke elementen die invloed hebben
op hoe het recht tot stand komt. (Politiek, economisch,
juridisch en burgers)
• Interne formele bronnen van recht:
o Wetgeving
o Rechtspraak
o Doctrine
o Gewoonterecht
o Algemene rechtsbeginselen
• Maatschappelijke bronnen van recht (Huls onderscheid er 4):
o 1) Politieke machtsverhoudingen
▪ Recht is in belangrijke mate product van bestaande politieke
besluitvormingsprocessen in een land.
▪ Publieke machtsfactoren: politieke partijen, ambtenaren (hebben
een grote invloed), bestuurders.
▪ Private machtsfactoren: lobby (zeer voorkomend verschijnsel) bedrijfsleven,
vakbonden, milieuorganisaties, consumentenorganisaties.
▫ Organisaties waarmee in dialoog wordt getreden en invloed kunnen hebben op het
proces van wetten.
▫ Internationale politiek: België is deel van de EU dus vrijheid van de wetgever is
deels beperkt, Europese commissies, … Maar organisaties zoals NAVO hebben ook
invloed op onze wetgeving.
▫ Recht heeft een bepaalde onafhankelijkheid.
• 2) Economische-technologische ontwikkeling (Klassieke sociologische kijk)
o De ondernemingsgewijze productie en technologische innovatie zijn sterk bepaald voor de
inrichting van het rechtssysteem.
o Economie (kapitalistische productiewijze) heeft ook invloed op wetgeving.
▪ Contract & eigendomsrechten, vrijemarkteconomie, multinationals.
▪ Wetenschap & technologie vergroot elk jaar meer en meer.
▫ Er zijn ook gevaren aan verbonden, deze moeten reguleert worden. Zoals
bijvoorbeeld nucleaire technologieën, bepaalde chemische gebaseerde
technologieën. Het recht probeert bij te benen wat er op dit vlak gebeurt in de
samenleving.
▫ Er zijn ook digitale technologieën met sociale netwerken (sociale media) die een
grote impact hebben op het recht.
o Wat moet het recht precies doen met dat soort digitale technologieën?
▪ Rampen (GEEN UITLEG IN HOC KIJK BOEK)
3
, • 3) Juridische professionals (Sociologische kijk)
A) rechtspraak: toepassing recht van rechters maar ook organisatie van de rechterlijke
macht
o ‘Recht is wat rechters doen in de praktijk’ (Realisten)
o Abstracte wetten krijgen pas betekenis in hun toepassing door rechters.
o Organisatie: Hoe functioneert de rechtelijke macht, hoe is zij samengesteld en zijn haar
werkzaamheden georganiseerd? (Hoge werklast is een groot probleem als te veel zaken voor
het gerecht komen, zo ontstaan er langere wachtrijen, enz.)
B) Advocatuur: Verzakelijking en Internationalisering. We hebben meer een Commerciëlere
kijk op de advocatuur. Ook de rol van internationale kantoren zijn zeer belangrijk.
C) Ambtenaren: Rechtsvormers en regelstoepassers bij de overheid. Rol in wetgeving.
4) rechtsopvattingen burgers
‘Ieder wordt geacht de wet te kennen’ Quod non
o Dit is in de praktijk fictie, niet alles burgers kennen alle rechten.
Rechtssociologisch onderzoek naar:
▫ Welke kennis burgers paraat hebben over het recht?
▫ Opvattingen over het functioneren van de instituties van de rechtstaat.
▫ Vertrouwen in recht als oplossing voor hun geschillen.
Invloed van de burgers op het recht via opeisingen van rechten (vraagzijde),
verkiezingen (klassieke mechanisme) en demonstraties (doorheen de geschiedenis
denk aan PGB).
Rechtscultuur
▫ Kijk naar de juridische instituties (aanbodwijze, hoe we met het recht omgaan
in bepaalde instituties).
▫ Veergelijkingen in bijvoorbeeld Japan vergeleken bij ons in België. In welke zin
hebben we het recht nodig om bepaalde conflicten op te lossen of doen ze het
liever op andere wijzen?
SOCIALE WERKING VAN RECHT
• Effecten van recht in de samenleving (bedoeld & onbedoeld)
o Bedoeld: De wetgever heeft altijd een bepaald idee over wat hij wil bereiken met die wet.
o Onbedoeld: Ook veel onbedoelde effecten. Dit komt omdat er andere interpretaties kunnen
gegeven worden aan een wet. Mensen kunnen even zinnig zijn. Enz.
• Bestrijden van assumpties
o Eén assumptie hebben we al gezien: Iedereen kent de wet.
o Tweede assumptie: Iedereen gehoorzaamt de wet.
• 2 belangrijke vragen in de sociologie:
o Langs welke wegen neemt de burger kennis van het recht? Hoe komt de informatie van de
wetten tot de burgers?
o Wat is de rol van sociale verbanden en instituties op de effecten van het recht?
ONBEDOELDE GEVOLGEN: ANTI-INSTRUMENTALISME
4
