ONTWIKKELINGSLEER
Semester 2 - blok 4
COLLEGE 1
Ontwikkelingspsychologie: de veranderingen binnen personen gedurende de levensloop,
en de verschillen en overeenkomsten tussen personen met betrekking tot de aard
van de veranderingen
Intra-persoonlijke veranderingen: veranderingen binnen een persoon
Inter-persoonlijke verschillen: verschillen tussen personen, vergelijking
Fysieke ontwikkeling: groei van het lichaam en zijn organen
Cognitieve ontwikkeling: veranderingen en continuïteiten in waarneming, taal, leren,
geheugen, probleemoplossing en andere mentale processen
Psychosociale ontwikkeling: veranderingen in persoonlijke en interpersoonlijke
aspecten van ontwikkeling als motieven, emoties, persoonlijkheidstrekken,
interpersoonlijke skills, relaties en rollen
Groei: de fysieke veranderingen tussen conceptie en maturatie
Biologische veroudering: verslechtering van organismen wat onvermijdelijk leidt tot de
dood
Veroudering: een reeks van fysieke, cognitieve en psychosociale veranderingen, positief
en negatief, in het volwassen organisme
De 5 objectieve checkpoints van volwassenheid: school afgerond, financieel onafhankelijk
zijn, uit huis wonen, getrouwd zijn, kinderen hebben
Jong oud: 60-80 jaar; nog relatief gezond en actief
Oud oud: 80-100 jaar; toegenomen risico voor fysieke en cognitieve problemen
Biologische leeftijd is nooit verantwoordelijk voor veranderingen, en verklaart
veranderingen daarom ook niet veranderingen kunnen alleen correleren met
leeftijd
Variabiliteit (korte termijn veranderingen die min of meer omkeerbaar zijn) vs.
verandering (min of meer blijvend)
Variabiliteit kan verandering voorspellen
Cultuur: een gedeeld verstand over de manier van leven en van mensen, waarden,
normen.
Leeftijdsgroep: binnen een cultuur krijgen leeftijdsgroepen statussen, rollen, privileges
en verantwoordelijkheden toegeschreven
leeftijdsnorm: hoe de maatschappij zegt dat een leeftijd zich hoort te gedragen
Overgangsrite: ritueel dat de “overgang” van iemand van de ene status naar de andere
markeert
Sociale klok: een persoons gedachtegang over wanneer dingen gedaan zouden moeten
zijn en wanneer hij of zij achter loopt op schema, beïnvloed door leeftijdsnormen
levensgebeurtenissen hebben meer negatieve effecten wanneer ze “buiten
schema” gebeuren
,HISTORISCHE VERANDERINGEN
Kinderen
Vroeger: behandeld als “mini” volwassenen, moesten helpen met overleven,
zelfde regels als voor volwassenen, zelfde kleding
Nu: doel is om kinderen gelukkig en vervuld te laten zijn, kinderen worden gezien
als onschuldig
Adolescentie:
Vroeger: behandeld als volwassenen
Nu: afgezonderd van de volwassenen, focus op zelf ontwikkeling in school (pas
sinds eind 1800)
Opkomende volwassenheid: pas gedefinieërd eind 1900
Middelbare leeftijd: sinds 1900, toen ouders lang genoeg leefden om hun kinderen te zien
opgroeien
Oude leeftijd:
Vroeger: werken totdat ze dood gingen
Nu: fase van pensioen, rust (sinds laatste helft 20e eeuw)
WETENSCHAPPELIJKE METHODE
Wetenschappelijke methode: het geloof dat onderzoekers hun observaties en data
hun gedachtes zouden moeten laten beïnvloeden. Enkel geloof in bewijs
testen met theorieën en hypotheses
Een goede theorie is:
Consistent: de verschillende delen en proposities van het onderzoek moeten
samenhangen en niet tegenovergestelde hypotheses geven
Falsificeerbaar: kan onjuist bewezen worden
Ondersteund door data: verzamelen door verbale rapporten, gedragsobservaties,
of fysiologische metingen
RESEARCH DESIGNS
Cross-sectionele designs: individuen van verschillende leeftijden op hetzelfde
tijdsmoment meten
verschil onderzoeken
interpersoonlijke verschillen
Longitudinale designs: dezelfde individuen op verschillende tijdsmomenten meten
verandering onderzoeken
intrapersoonlijke verschillen
OMGEVINGSINVLOEDEN
Omgevingsinvloeden: kunnen resultaten direct beïnvloeden
Cohorteffecten: verschillen in variabelen die relevant zijn voor de ontwikkeling, die
voortkomen uit (niet-leeftijd gerelateerde) factoren waaraan iedere geboortecohort
werd blootgesteld
Cohort: iedere groep uit dezelfde culturele omgeving en dezelfde tijdsinterval
In een cross-sectionele studie zijn leeftijdseffecten en cohort effecten
verstrengeld: ten onrechte aannemen dat er leeftijdseffecten zijn, terwijl effect
voortkomt uit cohortkenmerken die zijn gevormd door de historische context
, Bijv. cohort van mensen uit 1960 hebben minder cognitieve vaardigheden dan
cohort van mensen uit 2000, maar mensen uit 2000 hebben andere opvoeding,
door o.a. technologie
Tijd-van-meting effect: als effecten van historische events en trends tijdens de
dataverzameling invloed hebben op de resultaten
In een longitudinale studie zijn leeftijdseffecten en tijd-van-meting effecten
verstrengeld: ten onrechte aannemen dat er verandering plaatsvindt terwijl het
effect plaatsvindt terwijl het effect wordt veroorzaakt door de historische context
waarin gegevens worden verzameld.
Bijv. als je een longitudinale studie doet naar eenzaamheid, maar ondertussen
kwam de covid pandemie, is deze eerder verantwoordelijk voor de eenzaamheid
dan leeftijd
CROSS-SECTIONELE DESIGNS
Voordelen:
Economisch m.b.t. tijd
Redelijk goedkoop
Toont overeenkomsten en verschillen tussen leeftijdsgroepen
Nadelen:
Leeftijdseffecten zijn verstrengeld met cohort effecten
Geen informatie over individuele paden van ontwikkeling
Beperkt generaliseerbaar naar andere meetmomenten
LONGITUDINALE DESIGNS
Voordelen:
Echte metingen van intra persoonlijke verandering
Meting van stabiliteit en verandering van ontwikkelingsvariabelen
Nadelen:
Leeftijdseffecten zijn verstrengeld met tijd-van-meting effecten, test-hertest
effecten, attrition (=uitval) effecten
Beperkt generaliseerbaar naar andere cohorten
Kost veel tijd
Kost veel geld
Sequentie modellen: combinatie van cross-sectioneel en longitudinaal design
kunnen vertellen:
Welke leeftijd gerelateerde trends daadwerkelijk ontwikkeling zijn in nature, en
reflecteren hoe mensen kunnen veranderen over tijd, los van cohort –
leeftijdseffecten
Welke leeftijd gerelateerde trends verschillen per cohort en suggereren dat elke
generatie beïnvloed is door andere opgroei ervaringen – cohort effecten
Welke trends suggereren dat events gedurende een specifieke periode in de
geschiedenis alle cohorten tegelijk beïnvloeden – tijd-van-meting effecten
MEETMETHODEN
Zelfrapportage vs. rapportage door ouder/partner/verzorger:
Interview
Vragenlijst
, Dagboeken
Gedragsobservatie: naturalistisch vs. gestructureerd
naturalistisch: mensen observeren in hun alledaagse omgeving, geen manipulatie
Echter, sommig gedrag is te infrequent of onverwacht om naturalistisch
geobserveerd te worden
Echter, moeilijk om precieze oorzaak te achterhalen, kunnen veel alternatieve
verklaringen optreden
Echter, aanwezigheid van een observeerder kan gedrag veranderen
Gestructureerd: het creëren van speciale stimuli, taken of situaties om gedrag uit
te lokken
Gestandaardiseerde testen/testbatterijen: vergelijking met norm
Fysiologie: bijv. eye tracking, EEG, zuigen, hartritme
Moeilijk te “faken”
Goed in gebruik bij kinderen die niet kunnen praten over wat ze voelen
Echter, niet altijd duidelijk wat ze meten, kan net zo goed iets anders zijn
ONDERZOEKSDESIGNS
Casus: “case study”; er wordt een interventie gebruikt, iets wordt gemeten voor
interventie, tijdens interventie en na interventie
Correlationeel onderzoek: onderzoeken wat de relatie is tussen A en B met een
correlatie coëfficiënt (r)
richtingsprobleem; je kan niet zeggen A leidt tot B, geen causale relaties
Kans op alternatieve verklaringen; derde variabele
Experimenteel onderzoek: gevolgen van iets onderzoeken a.d.h.v. een experiment
In onderzoek van ontwikkeling focussen we op leeftijdsgroepen die van jongere
volwassenen kunnen verschillen in:
Receptie en productie van spraak
Sensomotorische vaardigheden
Suggestibiliteit
Aandacht spanne/vermoeidheid
Subjectieve betekenis van concepten
Ongediagnosticeerde klinische beperkingen
Methode aanpassen aan mogelijkheden van individuen
Gesproken vs. geschreven antwoord
Non-verbale materialen gebruiken
Gebruik van gestructureerde observaties, fysiologische methoden of rapportages
van anderen vs. verbale zelfrapportage
Sprake van selectiviteit van steekproef? Mogelijk vertekend beeld want hoog
cognitief functioneren
Response bias: sociale wenselijkheid, nauwkeurigheid vs. snelheid, stereotypen
Vereisten voor experimenteel onderzoek:
1. Random toewijzing aan condities
2. Manipulatie van de onafhankelijke variabele
3. Experimentele controle; alle factoren buiten de onafhankelijke variabele worden
constant gehouden en gecontroleerd
Semester 2 - blok 4
COLLEGE 1
Ontwikkelingspsychologie: de veranderingen binnen personen gedurende de levensloop,
en de verschillen en overeenkomsten tussen personen met betrekking tot de aard
van de veranderingen
Intra-persoonlijke veranderingen: veranderingen binnen een persoon
Inter-persoonlijke verschillen: verschillen tussen personen, vergelijking
Fysieke ontwikkeling: groei van het lichaam en zijn organen
Cognitieve ontwikkeling: veranderingen en continuïteiten in waarneming, taal, leren,
geheugen, probleemoplossing en andere mentale processen
Psychosociale ontwikkeling: veranderingen in persoonlijke en interpersoonlijke
aspecten van ontwikkeling als motieven, emoties, persoonlijkheidstrekken,
interpersoonlijke skills, relaties en rollen
Groei: de fysieke veranderingen tussen conceptie en maturatie
Biologische veroudering: verslechtering van organismen wat onvermijdelijk leidt tot de
dood
Veroudering: een reeks van fysieke, cognitieve en psychosociale veranderingen, positief
en negatief, in het volwassen organisme
De 5 objectieve checkpoints van volwassenheid: school afgerond, financieel onafhankelijk
zijn, uit huis wonen, getrouwd zijn, kinderen hebben
Jong oud: 60-80 jaar; nog relatief gezond en actief
Oud oud: 80-100 jaar; toegenomen risico voor fysieke en cognitieve problemen
Biologische leeftijd is nooit verantwoordelijk voor veranderingen, en verklaart
veranderingen daarom ook niet veranderingen kunnen alleen correleren met
leeftijd
Variabiliteit (korte termijn veranderingen die min of meer omkeerbaar zijn) vs.
verandering (min of meer blijvend)
Variabiliteit kan verandering voorspellen
Cultuur: een gedeeld verstand over de manier van leven en van mensen, waarden,
normen.
Leeftijdsgroep: binnen een cultuur krijgen leeftijdsgroepen statussen, rollen, privileges
en verantwoordelijkheden toegeschreven
leeftijdsnorm: hoe de maatschappij zegt dat een leeftijd zich hoort te gedragen
Overgangsrite: ritueel dat de “overgang” van iemand van de ene status naar de andere
markeert
Sociale klok: een persoons gedachtegang over wanneer dingen gedaan zouden moeten
zijn en wanneer hij of zij achter loopt op schema, beïnvloed door leeftijdsnormen
levensgebeurtenissen hebben meer negatieve effecten wanneer ze “buiten
schema” gebeuren
,HISTORISCHE VERANDERINGEN
Kinderen
Vroeger: behandeld als “mini” volwassenen, moesten helpen met overleven,
zelfde regels als voor volwassenen, zelfde kleding
Nu: doel is om kinderen gelukkig en vervuld te laten zijn, kinderen worden gezien
als onschuldig
Adolescentie:
Vroeger: behandeld als volwassenen
Nu: afgezonderd van de volwassenen, focus op zelf ontwikkeling in school (pas
sinds eind 1800)
Opkomende volwassenheid: pas gedefinieërd eind 1900
Middelbare leeftijd: sinds 1900, toen ouders lang genoeg leefden om hun kinderen te zien
opgroeien
Oude leeftijd:
Vroeger: werken totdat ze dood gingen
Nu: fase van pensioen, rust (sinds laatste helft 20e eeuw)
WETENSCHAPPELIJKE METHODE
Wetenschappelijke methode: het geloof dat onderzoekers hun observaties en data
hun gedachtes zouden moeten laten beïnvloeden. Enkel geloof in bewijs
testen met theorieën en hypotheses
Een goede theorie is:
Consistent: de verschillende delen en proposities van het onderzoek moeten
samenhangen en niet tegenovergestelde hypotheses geven
Falsificeerbaar: kan onjuist bewezen worden
Ondersteund door data: verzamelen door verbale rapporten, gedragsobservaties,
of fysiologische metingen
RESEARCH DESIGNS
Cross-sectionele designs: individuen van verschillende leeftijden op hetzelfde
tijdsmoment meten
verschil onderzoeken
interpersoonlijke verschillen
Longitudinale designs: dezelfde individuen op verschillende tijdsmomenten meten
verandering onderzoeken
intrapersoonlijke verschillen
OMGEVINGSINVLOEDEN
Omgevingsinvloeden: kunnen resultaten direct beïnvloeden
Cohorteffecten: verschillen in variabelen die relevant zijn voor de ontwikkeling, die
voortkomen uit (niet-leeftijd gerelateerde) factoren waaraan iedere geboortecohort
werd blootgesteld
Cohort: iedere groep uit dezelfde culturele omgeving en dezelfde tijdsinterval
In een cross-sectionele studie zijn leeftijdseffecten en cohort effecten
verstrengeld: ten onrechte aannemen dat er leeftijdseffecten zijn, terwijl effect
voortkomt uit cohortkenmerken die zijn gevormd door de historische context
, Bijv. cohort van mensen uit 1960 hebben minder cognitieve vaardigheden dan
cohort van mensen uit 2000, maar mensen uit 2000 hebben andere opvoeding,
door o.a. technologie
Tijd-van-meting effect: als effecten van historische events en trends tijdens de
dataverzameling invloed hebben op de resultaten
In een longitudinale studie zijn leeftijdseffecten en tijd-van-meting effecten
verstrengeld: ten onrechte aannemen dat er verandering plaatsvindt terwijl het
effect plaatsvindt terwijl het effect wordt veroorzaakt door de historische context
waarin gegevens worden verzameld.
Bijv. als je een longitudinale studie doet naar eenzaamheid, maar ondertussen
kwam de covid pandemie, is deze eerder verantwoordelijk voor de eenzaamheid
dan leeftijd
CROSS-SECTIONELE DESIGNS
Voordelen:
Economisch m.b.t. tijd
Redelijk goedkoop
Toont overeenkomsten en verschillen tussen leeftijdsgroepen
Nadelen:
Leeftijdseffecten zijn verstrengeld met cohort effecten
Geen informatie over individuele paden van ontwikkeling
Beperkt generaliseerbaar naar andere meetmomenten
LONGITUDINALE DESIGNS
Voordelen:
Echte metingen van intra persoonlijke verandering
Meting van stabiliteit en verandering van ontwikkelingsvariabelen
Nadelen:
Leeftijdseffecten zijn verstrengeld met tijd-van-meting effecten, test-hertest
effecten, attrition (=uitval) effecten
Beperkt generaliseerbaar naar andere cohorten
Kost veel tijd
Kost veel geld
Sequentie modellen: combinatie van cross-sectioneel en longitudinaal design
kunnen vertellen:
Welke leeftijd gerelateerde trends daadwerkelijk ontwikkeling zijn in nature, en
reflecteren hoe mensen kunnen veranderen over tijd, los van cohort –
leeftijdseffecten
Welke leeftijd gerelateerde trends verschillen per cohort en suggereren dat elke
generatie beïnvloed is door andere opgroei ervaringen – cohort effecten
Welke trends suggereren dat events gedurende een specifieke periode in de
geschiedenis alle cohorten tegelijk beïnvloeden – tijd-van-meting effecten
MEETMETHODEN
Zelfrapportage vs. rapportage door ouder/partner/verzorger:
Interview
Vragenlijst
, Dagboeken
Gedragsobservatie: naturalistisch vs. gestructureerd
naturalistisch: mensen observeren in hun alledaagse omgeving, geen manipulatie
Echter, sommig gedrag is te infrequent of onverwacht om naturalistisch
geobserveerd te worden
Echter, moeilijk om precieze oorzaak te achterhalen, kunnen veel alternatieve
verklaringen optreden
Echter, aanwezigheid van een observeerder kan gedrag veranderen
Gestructureerd: het creëren van speciale stimuli, taken of situaties om gedrag uit
te lokken
Gestandaardiseerde testen/testbatterijen: vergelijking met norm
Fysiologie: bijv. eye tracking, EEG, zuigen, hartritme
Moeilijk te “faken”
Goed in gebruik bij kinderen die niet kunnen praten over wat ze voelen
Echter, niet altijd duidelijk wat ze meten, kan net zo goed iets anders zijn
ONDERZOEKSDESIGNS
Casus: “case study”; er wordt een interventie gebruikt, iets wordt gemeten voor
interventie, tijdens interventie en na interventie
Correlationeel onderzoek: onderzoeken wat de relatie is tussen A en B met een
correlatie coëfficiënt (r)
richtingsprobleem; je kan niet zeggen A leidt tot B, geen causale relaties
Kans op alternatieve verklaringen; derde variabele
Experimenteel onderzoek: gevolgen van iets onderzoeken a.d.h.v. een experiment
In onderzoek van ontwikkeling focussen we op leeftijdsgroepen die van jongere
volwassenen kunnen verschillen in:
Receptie en productie van spraak
Sensomotorische vaardigheden
Suggestibiliteit
Aandacht spanne/vermoeidheid
Subjectieve betekenis van concepten
Ongediagnosticeerde klinische beperkingen
Methode aanpassen aan mogelijkheden van individuen
Gesproken vs. geschreven antwoord
Non-verbale materialen gebruiken
Gebruik van gestructureerde observaties, fysiologische methoden of rapportages
van anderen vs. verbale zelfrapportage
Sprake van selectiviteit van steekproef? Mogelijk vertekend beeld want hoog
cognitief functioneren
Response bias: sociale wenselijkheid, nauwkeurigheid vs. snelheid, stereotypen
Vereisten voor experimenteel onderzoek:
1. Random toewijzing aan condities
2. Manipulatie van de onafhankelijke variabele
3. Experimentele controle; alle factoren buiten de onafhankelijke variabele worden
constant gehouden en gecontroleerd
