Inhoud
1 Hoofdstuk 1: demografische ontwikkelingen in historisch perspectief................4
Inleiding............................................................................................................... 5
1.1 De studie van de demografische ontwikkelingen in het verleden.................6
1.1.1 De historische demografie......................................................................6
1.1.2 Het historisch bronnenmateriaal.............................................................6
1.1.3 De hoofdrolspelers van de demografie...................................................7
1.1.4 De evolutie van de wereldbevolking de long-run....................................9
1.1.5 Thomas Robert Malthus of de onafwendbaarheid van catastrofes..........9
1.2 Krijtlijnen van de demografische ontwikkelingen voor 1750.......................12
1.2.1 Structurele en catastrofale mortaliteit..................................................12
1.2.2 Geboorte en fertiliteit............................................................................12
1.2.3 De nuptialiteit en het West-Europese huwelijkspatroon........................13
1.3 Demografische ontwikkelingen tijdens de lange negentiende eeuw...........14
1.3.1 De omvang van de bevolking................................................................14
1.3.2 De demografische transitie...................................................................14
1.3.3 De mortaliteit en de levensverwachting................................................15
1.3.4 De nataliteit en nuptialiteit: de verklaring voor de negentiende-eeuwse
groei?............................................................................................................. 16
1.4 Van “babyboom” tot tweede demografische revolutie tijdens de twintigste
eeuw.................................................................................................................. 18
1.4.1 De bevolkingsomvang: naar nulgroei....................................................18
1.4.2 Dalende mortaliteit en gestegen levensverwachting............................18
1.4.3 Daling van de nataliteit vanaf het midden van de jaren 1960..............19
2 Hoofdstuk 2: Het staatsvormingsproces en de opkomst van de natiestaat.......20
Inleiding............................................................................................................. 21
2.1 Van oude naar nieuwe politieke constellaties..............................................23
2.2 De politieke ontrafeling van het feodalisme in de Zuidelijke Nederlanden..24
2.3 Van soevereine vorst naar soevereine natie................................................26
2.4 De opkomst van de Belgische natiestaat....................................................31
2.5 De opkomst van het Vlaams nationalisme en de aanpassing van de
Belgische staatstructuur................................................................................... 35
3 Hoofdstuk 3: Democratisering en burgerschap.................................................40
3.1 Democratisering, burgerschap en de ontwikkeling van een publieke sfeer.41
3.2 Van unionisme naar groeiende tegenstellingen..........................................44
3.3 De periode van democratisering.................................................................46
3.4 Post-WOII..................................................................................................... 48
1
,4 Hoofdstuk 4: Sociale ongelijkheid en sociaal beleid in historisch perspectief....49
Inleiding............................................................................................................. 50
4.1 Sociale ongelijkheid in een langetermijnperspectief...................................51
4.1.1 Denken over sociale ongelijkheid..........................................................51
4.1.2 Sociale ongelijkheid in de pre-industriële periode.................................52
4.1.3 Sociale ongelijkheid tijdens de twintigste eeuw....................................53
4.2 Armoede en sociale zorg............................................................................. 55
4.2.1 Armoede en kwetsbaarheid: begripstelling en oorzaken.......................55
4.2.2 Sociaal beleid als uitdrukking van ongelijke machtsverhoudingen.......56
4.3 Informele zorgarrangementen in historisch perspectief..............................57
4.3.1 Familie en verwanten............................................................................ 57
4.3.2 Solidariteitsmechanismen in de buurt...................................................57
4.3.3 Allerhande vormen van overlevingsstrategieën....................................58
4.4 Formele zorgverlening in historisch perspectief..........................................59
4.4.1 De lokale organisatie van de armenzorg...............................................59
4.4.2 Een groeiende inmenging vanwege de centrale overheden..................60
4.4.3 Meer aandacht voor de sociale kwestie en de uitbouw van het stelsel
van sociale verzekeringen.............................................................................. 60
4.4.4 De uitbouw van de verzorgingsstaat: geïnstitutio-naliseerde solidariteit
....................................................................................................................... 62
5 Hoofdstuk 5: Wereldhandel, kolonialisme en dekolonialisme: de casus Congo. 64
5.1 Imperialisme en de ‘verdeling ‘ van de wereld............................................65
5.2 België en Congo.......................................................................................... 67
5.3 Het postkoloniale tijdperk: een conclusie....................................................71
1 Hoofdstuk 6&7: industrialisering, economische groei, levensstandaard en
consumptie in historisch perspectief....................................................................72
Inleiding............................................................................................................. 73
1.1 Het ‘standard of living debate’ of het onderzoek naar de levensstandaard
tijdens de eerste helft van de 19e E...................................................................75
1.1.1 De sociale impact van de industriële revolutie: een verhit debat onder
historici.......................................................................................................... 75
1.1.2 De studie van reële lonen.....................................................................76
1.1.3 Alternatieve meetinstrumenten naast het loon.....................................76
1.1.4 Verschuivingen in het onderzoek naar de eerste industriële revolutie. .78
1.2 Aspecten van levensstandaard en verbruik in de pre-industriële periode...80
1.2.1 De loonkoopkracht in de pre-industriële samenleving..........................80
1.2.2 Uitgavenpatroon en verbruik.................................................................80
1.3 Van ‘sociale revolutie’ naar welvaartstaat : de periode 1870 – 1944..........82
2
, 1.3.1 Een volgehouden economische groei....................................................82
1.3.2 Een algemene verbetering van de koopkracht......................................82
1.3.3 Verschuivingen in verbruik....................................................................83
1.4 De welvaartsmaatschappij en de naoorlogse “consumptierevolutie”.........84
1.4.1 Economische groei en levensstandaard................................................84
1.4.2 De definitieve doorbraak van de consumptie-maatschappij.................84
2 Hoofdstuk 8: Mobiliteit en migratie in historische perspectief...........................85
Inleiding............................................................................................................. 86
2.1 Historisch onderzoek naar migratie.............................................................87
2.1.1 Onderzoekstradities in migratiegeschiedenis........................................87
2.1.2 Begripsafbakening en enkele gangbare concepten...............................87
2.1.3 De richting en selectiviteit van migratie beter begrijpen: het macro-,
meso- en microniveau.................................................................................... 87
2.2 Mobiliteit en migratie in de pre-industriële periode.....................................88
2.3 Mobiliteit en migratie tijdens de lange 19 e E...............................................89
3
, 1 Hoofdstuk 1: demografische
ontwikkelingen in historisch
perspectief
4
1 Hoofdstuk 1: demografische ontwikkelingen in historisch perspectief................4
Inleiding............................................................................................................... 5
1.1 De studie van de demografische ontwikkelingen in het verleden.................6
1.1.1 De historische demografie......................................................................6
1.1.2 Het historisch bronnenmateriaal.............................................................6
1.1.3 De hoofdrolspelers van de demografie...................................................7
1.1.4 De evolutie van de wereldbevolking de long-run....................................9
1.1.5 Thomas Robert Malthus of de onafwendbaarheid van catastrofes..........9
1.2 Krijtlijnen van de demografische ontwikkelingen voor 1750.......................12
1.2.1 Structurele en catastrofale mortaliteit..................................................12
1.2.2 Geboorte en fertiliteit............................................................................12
1.2.3 De nuptialiteit en het West-Europese huwelijkspatroon........................13
1.3 Demografische ontwikkelingen tijdens de lange negentiende eeuw...........14
1.3.1 De omvang van de bevolking................................................................14
1.3.2 De demografische transitie...................................................................14
1.3.3 De mortaliteit en de levensverwachting................................................15
1.3.4 De nataliteit en nuptialiteit: de verklaring voor de negentiende-eeuwse
groei?............................................................................................................. 16
1.4 Van “babyboom” tot tweede demografische revolutie tijdens de twintigste
eeuw.................................................................................................................. 18
1.4.1 De bevolkingsomvang: naar nulgroei....................................................18
1.4.2 Dalende mortaliteit en gestegen levensverwachting............................18
1.4.3 Daling van de nataliteit vanaf het midden van de jaren 1960..............19
2 Hoofdstuk 2: Het staatsvormingsproces en de opkomst van de natiestaat.......20
Inleiding............................................................................................................. 21
2.1 Van oude naar nieuwe politieke constellaties..............................................23
2.2 De politieke ontrafeling van het feodalisme in de Zuidelijke Nederlanden..24
2.3 Van soevereine vorst naar soevereine natie................................................26
2.4 De opkomst van de Belgische natiestaat....................................................31
2.5 De opkomst van het Vlaams nationalisme en de aanpassing van de
Belgische staatstructuur................................................................................... 35
3 Hoofdstuk 3: Democratisering en burgerschap.................................................40
3.1 Democratisering, burgerschap en de ontwikkeling van een publieke sfeer.41
3.2 Van unionisme naar groeiende tegenstellingen..........................................44
3.3 De periode van democratisering.................................................................46
3.4 Post-WOII..................................................................................................... 48
1
,4 Hoofdstuk 4: Sociale ongelijkheid en sociaal beleid in historisch perspectief....49
Inleiding............................................................................................................. 50
4.1 Sociale ongelijkheid in een langetermijnperspectief...................................51
4.1.1 Denken over sociale ongelijkheid..........................................................51
4.1.2 Sociale ongelijkheid in de pre-industriële periode.................................52
4.1.3 Sociale ongelijkheid tijdens de twintigste eeuw....................................53
4.2 Armoede en sociale zorg............................................................................. 55
4.2.1 Armoede en kwetsbaarheid: begripstelling en oorzaken.......................55
4.2.2 Sociaal beleid als uitdrukking van ongelijke machtsverhoudingen.......56
4.3 Informele zorgarrangementen in historisch perspectief..............................57
4.3.1 Familie en verwanten............................................................................ 57
4.3.2 Solidariteitsmechanismen in de buurt...................................................57
4.3.3 Allerhande vormen van overlevingsstrategieën....................................58
4.4 Formele zorgverlening in historisch perspectief..........................................59
4.4.1 De lokale organisatie van de armenzorg...............................................59
4.4.2 Een groeiende inmenging vanwege de centrale overheden..................60
4.4.3 Meer aandacht voor de sociale kwestie en de uitbouw van het stelsel
van sociale verzekeringen.............................................................................. 60
4.4.4 De uitbouw van de verzorgingsstaat: geïnstitutio-naliseerde solidariteit
....................................................................................................................... 62
5 Hoofdstuk 5: Wereldhandel, kolonialisme en dekolonialisme: de casus Congo. 64
5.1 Imperialisme en de ‘verdeling ‘ van de wereld............................................65
5.2 België en Congo.......................................................................................... 67
5.3 Het postkoloniale tijdperk: een conclusie....................................................71
1 Hoofdstuk 6&7: industrialisering, economische groei, levensstandaard en
consumptie in historisch perspectief....................................................................72
Inleiding............................................................................................................. 73
1.1 Het ‘standard of living debate’ of het onderzoek naar de levensstandaard
tijdens de eerste helft van de 19e E...................................................................75
1.1.1 De sociale impact van de industriële revolutie: een verhit debat onder
historici.......................................................................................................... 75
1.1.2 De studie van reële lonen.....................................................................76
1.1.3 Alternatieve meetinstrumenten naast het loon.....................................76
1.1.4 Verschuivingen in het onderzoek naar de eerste industriële revolutie. .78
1.2 Aspecten van levensstandaard en verbruik in de pre-industriële periode...80
1.2.1 De loonkoopkracht in de pre-industriële samenleving..........................80
1.2.2 Uitgavenpatroon en verbruik.................................................................80
1.3 Van ‘sociale revolutie’ naar welvaartstaat : de periode 1870 – 1944..........82
2
, 1.3.1 Een volgehouden economische groei....................................................82
1.3.2 Een algemene verbetering van de koopkracht......................................82
1.3.3 Verschuivingen in verbruik....................................................................83
1.4 De welvaartsmaatschappij en de naoorlogse “consumptierevolutie”.........84
1.4.1 Economische groei en levensstandaard................................................84
1.4.2 De definitieve doorbraak van de consumptie-maatschappij.................84
2 Hoofdstuk 8: Mobiliteit en migratie in historische perspectief...........................85
Inleiding............................................................................................................. 86
2.1 Historisch onderzoek naar migratie.............................................................87
2.1.1 Onderzoekstradities in migratiegeschiedenis........................................87
2.1.2 Begripsafbakening en enkele gangbare concepten...............................87
2.1.3 De richting en selectiviteit van migratie beter begrijpen: het macro-,
meso- en microniveau.................................................................................... 87
2.2 Mobiliteit en migratie in de pre-industriële periode.....................................88
2.3 Mobiliteit en migratie tijdens de lange 19 e E...............................................89
3
, 1 Hoofdstuk 1: demografische
ontwikkelingen in historisch
perspectief
4
