Romeins Recht
H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht __________________________ 9
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht _______________________________ 9
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn_______________________________________________ 9
1.1.2 Een component van het universitaire denken _____________________________________________ 9
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese continent ________________ 9
1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen _____________________________________ 10
1.2 Romeins Recht als wetenschap __________________________________________________ 10
1.2.1 Een juridische wetenschap _____________________________________________________________ 10
1.2.2 Klassieke filologie _____________________________________________________________________ 10
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek _______________________________________________________ 10
1.2.4 Historische kritiek _____________________________________________________________________ 11
H2: Externe rechtsgeschiedenis en bronnen van het Romeins recht _____________ 12
2.1 Het koninkrijk van de vroege republiek (7de eeuw v.C. – 367 v.C.) ___________________ 12
2.1.1 Koningstijd (7de eeuw v. C. – 509 v. C.) ___________________________________________________ 12
2.1.2 De Vroege republiek (509 v.C. - 367 v.C.) _________________________________________________ 12
2.2 De Volle republiek (367 v.C. – 27 v.C.) _____________________________________________ 13
2.2.1 De Senaat ____________________________________________________________________________ 13
2.2.3 De Stemcomités en hun legers _________________________________________________________ 14
2.2.3 De Magistratuur en de edicten __________________________________________________________ 15
De Consuls ______________________________________________________________________________ 15
De Praetoren ____________________________________________________________________________ 15
De Censoren ____________________________________________________________________________ 16
De Aedielen _____________________________________________________________________________ 16
De Quaestoren __________________________________________________________________________ 16
De Volkstribunen _________________________________________________________________________ 16
De Provinciegouverneurs _________________________________________________________________ 16
2.2.4 De juristen ____________________________________________________________________________ 16
2.3 Vroeg Keizerrijk of Principaat (27 v.C. – 284) _______________________________________ 17
2.3.1 De instemmingen van het principaat ____________________________________________________ 17
De keizerlijke provincies __________________________________________________________________ 17
De keizer en de republikeinse instellingen __________________________________________________ 18
De hoofdelijke instellingen ________________________________________________________________ 18
2.3.2 Het Klassiek Romeinse recht ___________________________________________________________ 19
Beroemde juristen _______________________________________________________________________ 19
De constituties __________________________________________________________________________ 19
Reputatie van het recht uit het vroege keizerrijk _____________________________________________ 19
2.4 Het Late Keizerrijk of Dominaat (284 – 476)________________________________________ 19
2.4.1 De tijd van Diocletianus ________________________________________________________________ 19
De Tetarchie _____________________________________________________________________________ 19
Het romeins recht onder Diocletianus _____________________________________________________ 20
2.4.2 De Vierde eeuw en het christendom ____________________________________________________ 20
Keizer Constantijn de Grote _______________________________________________________________ 20
Het Romeinse recht en het Christendom ___________________________________________________ 21
2.4.3 Rechtsteksten uit de 4de en 5de eeuw ____________________________________________________ 21
Oude getuigen ___________________________________________________________________________ 21
De Codex van Theodosius (438) ___________________________________________________________ 22
1
, 2.4.4 Het Justiniaanse recht _________________________________________________________________ 22
De codex van Justinianus _________________________________________________________________ 22
De Digesten _____________________________________________________________________________ 23
De Instituten _____________________________________________________________________________ 23
De Novellen _____________________________________________________________________________ 23
2.4.5 Terug naar het westen _________________________________________________________________ 23
2.5 De overleving van het RR in de Germaanse vorstendommen _______________________ 24
2.5.1 De voortgang van het recht _____________________________________________________________ 24
2.5.2 De Rechtspraak in Germaanse vorstendommen _________________________________________ 24
2.5.3 De invloed van de feodaliteit ___________________________________________________________ 25
2.6 Receptie van het Romeinse recht via de bisschoppen _____________________________ 25
2.6.1 De Romeinse oorsprong van het canoniek recht _________________________________________ 25
Bisschoppelijke audiënties (Oudheid) ______________________________________________________ 25
Kerkelijk recht (6de-10de eeuw) ___________________________________________________________ 26
2.6.2 De ontwikkeling van het canonieke recht in de vroege middeleeuwen ______________________ 26
2.6.3 De oprichting van de officialiteiten en de overname van het RR ____________________________ 27
Investituurstrijd (11de-12de eeuw) _________________________________________________________ 27
Decretum Gratiani _______________________________________________________________________ 27
Kerkelijke rechtspraktijk __________________________________________________________________ 27
Middeleeuws kerkelijk handelsrecht _______________________________________________________ 28
2.6.4 Het canonieke recht aan de universiteiten _______________________________________________ 28
Herontdekking van het Justiniaanse recht __________________________________________________ 28
2.7 De receptie van het Justiniaanse recht aan de universiteiten ______________________ 29
2.7.2 De Glossatoren van Bologna ___________________________________________________________ 29
2.7.2 De commentatoren ____________________________________________________________________ 30
2.7.3 Conclusie: het middeleeuws Romeinse recht ____________________________________________ 30
2.8 De receptie van het Romeinse recht in de nieuwe tijden ___________________________ 31
2.8.1 De opkomst en de verdringing van de Griekse (Byzantijnse) cultuur ________________________ 31
2.8.2 De soevereine vorstelijke rechtbanken __________________________________________________ 31
Hoger beroep ____________________________________________________________________________ 31
Onderwerping kerkelijke rechtbanken ______________________________________________________ 31
2.8.3 Veranderingen aan de Leuvense rechtsfaculteit __________________________________________ 32
Kritiek op en overstijgen van het bartolisme ________________________________________________ 32
Het humanisme in het recht_______________________________________________________________ 33
De Hervormingsgezinde rechtsleer ________________________________________________________ 33
De voorlopers van het natuurrecht _________________________________________________________ 33
2.8.4 Het subjectieve recht __________________________________________________________________ 33
2.10 Het Romeinse recht na 1600 ____________________________________________________ 34
2.10.2 Drie nieuwe rechtstakken _____________________________________________________________ 34
Van het Romeinse civiele statuut naar het privaatrecht ______________________________________ 34
Het ontstaan van het publiekrecht _________________________________________________________ 34
Het ontstaan van het internationale recht __________________________________________________ 34
2.10.3 Natuurrecht en recht van de rede ______________________________________________________ 34
2.10.4 Naar een codificatie van publiek- en privaatrecht _______________________________________ 35
2.11 De lotgevallen van het Romeinse recht bij en na de codificatie ___________________ 35
H3: Van Militaire voorrechten tot mensenrechten _______________________________ 36
3.1 Het militaire ‘vrijheidsstatuut’ (status libertatis) __________________________________ 36
3.2 De demilitarisering van het vrijheidsstatuut ______________________________________ 37
2
, Gedeeltelijke vrijheidsstatuut van de provincies ____________________________________________ 37
Alternatieven verervingen van voorrechten _________________________________________________ 37
Civiele voorrechten voor vrouwen _________________________________________________________ 37
Uniek vrijheidsstatuur in het Keizerrijk _____________________________________________________ 38
Nog geen civiele voorrechten ______________________________________________________________ 38
3.3 Denkend over de vrijheid ________________________________________________________ 38
3.4 Van de Romeinse naar de Middeleeuwse vrijheid _________________________________ 38
3.4.1 Voortleving van het vrijheidsstatuut met beperkte draagwijdte ____________________________ 38
3.4.2 Vrijheid statuut voor de clerus? _________________________________________________________ 38
3.4.3 Nieuwe demilitarisering: vrijheidskeuren ________________________________________________ 39
3.4.4 Hoger beroep _________________________________________________________________________ 39
3.5 Vrijheden en rechten in de middeleeuwse rechtsleer _____________________________ 39
3.5.1 Vernieuwing van het vrijheidsbegrip _____________________________________________________ 39
3.5.2 Ontwikkeling van het rechtsbegrip ______________________________________________________ 39
3.6 Civiele rechten en absolutisme __________________________________________________ 39
3.9 Het natuurrecht en subjectieve rechten in de zeventiende eeuw __________________ 40
3.8 Burgerrechten en mensenrechten________________________________________________ 40
H4: Civiel procesrecht _________________________________________________________ 41
4.1 De legis actio-procedure (vroege Republiek) ______________________________________ 41
4.2 Het formula-procedure (Volle Republiek) _________________________________________ 41
4.2.1 Inleidingszitting _______________________________________________________________________ 41
4.2.2 Procedure ten Gronde _________________________________________________________________ 43
4.2.3 Uitvoering ____________________________________________________________________________ 43
4.3 Keizerlijke cognitieprocedure (cognitio extra ordinem) ____________________________ 43
Jurisdictie _______________________________________________________________________________ 43
Dagvaarding _____________________________________________________________________________ 44
Inleidingszitting __________________________________________________________________________ 44
Ten gronde ______________________________________________________________________________ 44
Executie _________________________________________________________________________________ 44
4.5 Romanocanonieke procedure____________________________________________________ 44
4.5.1 bisschoppelijke audiënties in het Keizerrijk ______________________________________________ 44
4.5.2 kerkelijke jurisdictie in de vroege middeleeuwen _________________________________________ 44
4.5.3 romanocanonieke procedure in de middeleeuwen _______________________________________ 44
Verloop van de procedure _________________________________________________________________ 45
4.5.4 invoering in de vorstelijke rechtbanken __________________________________________________ 45
4.6 Hoger beroep ___________________________________________________________________ 46
4.6.1 In het formula-proces__________________________________________________________________ 46
4.6.2 In het cognitieproces tijdens het vroege keizerrijk ________________________________________ 47
4.6.3 In het late Keizerrijk ____________________________________________________________________ 47
Bij wie ging men in hoger beroep? __________________________________________________________ 47
Wanneer was er hoger beroep mogelijk? ___________________________________________________ 47
Hoger beroep tegen tussenvonnissen ______________________________________________________ 48
Draagwijdte van het appel ________________________________________________________________ 48
4.6.4 Van Justinianus tot de middeleeuwen ___________________________________________________ 48
4.6.5 De wedergeboorte van het hoger beroep ________________________________________________ 48
De appelrechter _________________________________________________________________________ 49
3
, Nietigheidsbezwaren _____________________________________________________________________ 49
Interlocutoir appel _______________________________________________________________________ 50
Onontvankelijkheid van hoger beroep in het strafrecht ______________________________________ 50
Hoger beroep bij een wereldlijke rechtbank tegen een kerkelijke rechtbank ____________________ 51
Beroep tegen een keizerlijke rescript _______________________________________________________ 51
Verzet ___________________________________________________________________________________ 52
Hoe hoger beroep aan te tekenen? _________________________________________________________ 53
4.6.6 De wederinvoering van het appel in de praktijk ___________________________________________ 53
4.7 Het Romeinsrechtelijke bewijs___________________________________________________ 54
4.7.1 In de Romeinse republiek ______________________________________________________________ 54
4.7.2 In het vroegere keizerrijk _______________________________________________________________ 54
4.7.3 Tijdens het late keizerrijk _______________________________________________________________ 54
4.7.4 De vroege middeleeuwen ______________________________________________________________ 55
4.7.5 Het bewijsrecht van de romancanonieke procedure ______________________________________ 55
Notoriëteit: algemene bekendheid _________________________________________________________ 56
Volle bewijzen ___________________________________________________________________________ 56
Onvolledige bewijzen _____________________________________________________________________ 57
Bewijslast _______________________________________________________________________________ 57
Eigen kennis van rechter __________________________________________________________________ 57
4.7.6 Evolutie in de nieuwe tijden ____________________________________________________________ 57
4.8 Conflicten tussen rechtsnormen _________________________________________________ 57
4.8.1 Conflictregels uit de oudheid ___________________________________________________________ 58
4.8.2 In het ius commune _______________________________________________________________ 58
Welke costume is toepasselijk? ___________________________________________________________ 58
Gaat het ius commune voor op de costume? _______________________________________________ 58
H5: Personenrecht ____________________________________________________________ 59
5.1 De familia, een inleiding _________________________________________________________ 59
5.1.1 Familia en paterfamilias _______________________________________________________________ 59
5.1.2 De familia van een vrouw_______________________________________________________________ 59
Republiek: _______________________________________________________________________________ 59
5.1.3 Draagwijdte van de patria potestas _____________________________________________________ 60
5.1.4 Einde van de patria potestas ___________________________________________________________ 60
5.1.5 De middeleeuwse familia ______________________________________________________________ 60
5.2 Leden van de familia_____________________________________________________________ 61
5.2.1 De paterfamilias ______________________________________________________________________ 61
5.2.2 Echtgenotes __________________________________________________________________________ 61
Familiaal statuut van echtgenotes _________________________________________________________ 61
Bijzondere kwesties ______________________________________________________________________ 62
5.2.3 Kinderen en ‘erfgenamen’ (filiifamilias) __________________________________________________ 62
5.2.5 Erfgenamen van rechtswege (legitimi) ___________________________________________________ 63
5.2.5 Adrogatie _____________________________________________________________________________ 63
5.2.6 Adoptie _______________________________________________________________________________ 63
5.2.7 Nexum _______________________________________________________________________________ 64
5.2.8 Personen in mancipio __________________________________________________________________ 64
Het mancipium __________________________________________________________________________ 64
Slavernij in de oudheid ___________________________________________________________________ 64
De manumissio __________________________________________________________________________ 65
Middeleeuwse slavernij ___________________________________________________________________ 65
Slavernij in de nieuwe tijden _______________________________________________________________ 66
4
, 5.3 Beperkte aansprakelijkheid ______________________________________________________ 66
5.3.1 De actio de peculio ____________________________________________________________________ 66
5.3.2 De actio de peculio et de in rem uerso __________________________________________________ 67
5.3.3 De actio noxalis _______________________________________________________________________ 67
5.3.4 Uitbreiding tot niet-familieleden ________________________________________________________ 67
5.3.5 In de middeleeuwen en nieuwe tijden ___________________________________________________ 68
5.3.6 Excursus: naar een algemeen regime van herstel bij onrechtmatige verrijking _______________ 68
FASE 1: beperkt aantal rechtsvorderingen __________________________________________________ 68
FASE 2: ruime uitlegging en ontwikkeling actio in factum _____________________________________ 69
FASE 3: zelfstandige rechtsvordering op basis van onrechtvaardige verrijking __________________ 69
5.4 Bescherming van aansprakelijke jongeren ________________________________________ 69
5.4.1 Voogdij _______________________________________________________________________________ 69
Ontstaan ________________________________________________________________________________ 69
Soorten voogden _________________________________________________________________________ 69
Werking van de voogdij ___________________________________________________________________ 70
Rechtsmiddelen van de pupil _____________________________________________________________ 70
Receptie van de voogdij___________________________________________________________________ 71
5.4.2 Curatele over minder dan 25 jarigen_____________________________________________________ 71
H6: Erfrecht ___________________________________________________________________ 72
6.1 Erfopvolging ab intestato ________________________________________________________ 72
6.1.1 De samenstelling van de boedel ________________________________________________________ 72
Openvallen nalatenschap_________________________________________________________________ 72
Samenstelling van de boedel ______________________________________________________________ 72
6.1.2 De verdeling van de boedel _____________________________________________________________ 73
In de Republiek __________________________________________________________________________ 73
Instituten van Gaius (commentaar op eeuwig edict) _________________________________________ 73
Late keizerrijk ____________________________________________________________________________ 73
Justinianus novelle 118 ___________________________________________________________________ 74
Receptie van het Romeinse recht vanaf de middeleeuwen ___________________________________ 74
6.2 Erfopvolging bij testament _______________________________________________________ 75
6.2.1 Vorm _________________________________________________________________________________ 75
Het soldatentestament ___________________________________________________________________ 75
Testamentum calatis comitiis _____________________________________________________________ 75
Mancipatie testament (mondelinge testament) _____________________________________________ 75
Praetorisch testament (schriftelijk testament) ______________________________________________ 75
eigenhandig geschreven testament (“holografisch”)_________________________________________ 75
6.2.2 Inhoud _______________________________________________________________________________ 76
Stap 1: Instelling van een erfgenaam (erfstelling) → VERPLICHT ______________________________ 76
STAP 2: Aanduiding van een substituut → FACULTATIEF _____________________________________ 76
STAP 3: Opstelling van bijzondere legaten → FACULTATIEF ___________________________________ 76
STAP 4: Opstelling van fideïcommissen → FACULTATIEF _____________________________________ 77
6.2.3 Enkele grote lijnen uit de receptie van het testament _____________________________________ 78
Testament _______________________________________________________________________________ 78
Fideïcommissen _________________________________________________________________________ 79
H7: zakenrecht ________________________________________________________________ 80
7.1 Inleiding – bezit__________________________________________________________________ 80
actiones in rem vs. actiones in personam _____________________________________________________ 80
7.2 Bezit ____________________________________________________________________________ 80
7.2.1 Zakenrecht vandaag ___________________________________________________________________ 80
5
, 7.2.2 Oudheid: bezit en interdict _____________________________________________________________ 80
7.2.3 Bezit in de Oudheid ____________________________________________________________________ 81
7.2.4 Bezitsbescherming voor goederen in Keizerrijk ___________________________________________ 81
Voorwaarden voor bezitsbescherming (op ogenblik van de verwerving van het goed) ___________ 81
Bevrijdende verjaring _____________________________________________________________________ 82
7.2.5 De middeleeuwse receptie van het bezit ________________________________________________ 82
Bezit van onroerende goederen ____________________________________________________________ 82
Rechtspraak over het bezit: drie rechtsmiddelen ____________________________________________ 83
Ontwikkeling van een ‘bezitstitel’ in de rechtsleer ___________________________________________ 83
7.2.6 Evolutie in de nieuwe tijden ____________________________________________________________ 84
7.3 Eigendom _______________________________________________________________________ 84
7.3.1 Eigendom en reiuindicatio in de oudheid ________________________________________________ 84
In de formula procedure __________________________________________________________________ 84
Rechtsmiddelen met gelijkaardige gevolgen ________________________________________________ 85
!! Revendicatie is niet de hoogste rechtsvordering !! _________________________________________ 86
7.3.2 Evolutie in de middeleeuwen ___________________________________________________________ 86
vreemde vaststelling in de justiniaanse teksten _____________________________________________ 86
Oplossing: gesplitste eigendom ___________________________________________________________ 86
Erfpacht _________________________________________________________________________________ 87
7.3.3 Naar het ene en individuele eigendomsbegrip van de nieuwe tijden ________________________ 88
Eigendom in de nieuwe tijden _____________________________________________________________ 89
Eigendom en erfpacht in de 19de – 21ste eeuw _______________________________________________ 90
7.4 Eigendomsverkrijging ____________________________________________________________ 91
7.4.1 Overdracht ___________________________________________________________________________ 91
Twee steeds te controleren voorwaarden ___________________________________________________ 91
Derde voorwaarde: leveringshandeling _____________________________________________________ 91
7.4.2 Verkrijgende verjaring (usucapio) _______________________________________________________ 93
7.4.3 Natuurlijke wijzen van eigendomsverkrijging _____________________________________________ 94
OPTIE 1: Toe-eigening (occupatio) _________________________________________________________ 94
OPTIE 2: Vruchttrekking ___________________________________________________________________ 94
OPTIE 3: Natrekking (accessio) ____________________________________________________________ 94
7.5 Vruchtgebruik en erfdienstbaarheden ____________________________________________ 94
7.5.1 Erfdienstbaarheden (iura praediorum)___________________________________________________ 94
Belendende gronden _____________________________________________________________________ 94
Criteria __________________________________________________________________________________ 95
Vestiging ________________________________________________________________________________ 95
Tenietgaan_______________________________________________________________________________ 95
7.5.2 Vruchtgebruik (ususfructus) ____________________________________________________________ 95
Kenmerken ______________________________________________________________________________ 96
Vestiging ________________________________________________________________________________ 96
Tenietgaan_______________________________________________________________________________ 96
7.6 Zakelijke zekerheden ____________________________________________________________ 96
Herhaling________________________________________________________________________________ 96
Zakelijke zekerheden _____________________________________________________________________ 97
7.6.1 Enkele algemene bemerkingen _________________________________________________________ 97
Rechtshandelingen in het pandrecht _______________________________________________________ 97
7.6.2 De rechtsvordering uit fiducia (actio fiduciae) ____________________________________________ 98
7.6.3 De pandactie (actio pigneraticia) ___________________________________________________ 98
7.6.4 De serviaanse rechtsvordering (actio seruiana) __________________________________________ 99
Pachtovereenkomst ______________________________________________________________________ 99
7.6.5 Gevolgen van het zakelijk karakter van de pandvordering__________________________________ 99
6
, 7.6.6 Pand van rechtswege _________________________________________________________________ 100
7.6.7 Receptie van het Romeinse pandrecht _________________________________________________ 100
H8: verbintenissenrecht ______________________________________________________ 102
8.1 Verbintenissen in het algemeen _________________________________________________ 102
8.1.1 Verbintenis en aansprakelijkheid ______________________________________________________ 102
Verbintenis en aansprakelijkheid _________________________________________________________ 102
Verzuim ________________________________________________________________________________ 102
8.1.2 Verbintenissenrecht en canoniek recht _________________________________________________ 102
8.1.3 Bronnen van verbintenissen ___________________________________________________________ 103
Categorieën van verbintenissen __________________________________________________________ 103
Bronnen van contractuele verbintenissen _________________________________________________ 103
8.1.4 Specifieke en generieke verbintenissen ________________________________________________ 104
8.1.5 Natuurlijke verbintenissen ____________________________________________________________ 104
8.2 Strikte verbintenissen __________________________________________________________ 105
8.2.1 De stipulatie _________________________________________________________________________ 105
8.2.2 Overdracht en novatio (schuldvernieuwing) _____________________________________________ 106
8.2.3 Strikte persoonlijke zekerheden _______________________________________________________ 106
Vijf belangrijke begrippen ________________________________________________________________ 107
8.2.4 Van de stipulatie naar de Engelse contracten ___________________________________________ 107
8.3 Verbintenissen e bona fide ______________________________________________________ 108
8.3.1 Bonafide verbintenissen in de oudheid _________________________________________________ 108
Actiones e bona fide _____________________________________________________________________ 108
Exceptie van bedrog (exceptio doli) _______________________________________________________ 109
8.3.2 Aansprakelijkheid voor bona fide verbintenissen volgens legisten ________________________ 109
Dolus (bedrog) __________________________________________________________________________ 109
Culpa (fout) _____________________________________________________________________________ 109
Vis maior (overmacht) ___________________________________________________________________ 110
8.3.3 Fusie van legistiek en canonistiek in de 16de eeuw ______________________________________ 110
Goede trouw bij alle verbintenissen _______________________________________________________ 110
Pacta sunt servanda _____________________________________________________________________ 111
Clausula rebus sic stantibus _____________________________________________________________ 111
Stilzwijgend ontbindend beding __________________________________________________________ 112
Benadeling _____________________________________________________________________________ 112
De causaliteit van verbintenissen _________________________________________________________ 113
De wil als bron van aansprakelijkheid _____________________________________________________ 114
8.4 Verbintenissen uit onrechtmatige daad (ex delicto) ______________________________ 114
8.4.1 Penale acties ________________________________________________________________________ 114
8.4.2 De actio furti (vordering wegens diefstal) _______________________________________________ 115
8.4.3 De actio legis aquiliae (aquiliaanse vordering) __________________________________________ 115
Inhoud van de lex aquilia _________________________________________________________________ 115
Uitbreiding door ruime interpretatie van de basisvoorwaarden ______________________________ 116
Uitbreiding bij het verwonden of doden van vrije personen __________________________________ 117
Aquiliaanse vordering en verrijking zonder oorzaak _________________________________________ 117
De aquiliaanse vordering in de nieuwe tijden ______________________________________________ 118
8.4.4 Aansprakelijkheidsdrempel ___________________________________________________________ 118
Aansprakelijkheid voor publieke en voor civiele delicten ____________________________________ 118
Schuld en intentie _______________________________________________________________________ 118
Van intentie naar aansprakelijkheid _______________________________________________________ 119
8.4.5 Quasidelictuele verbintenissen ________________________________________________________ 119
7
,H9: bijzondere overeenkomsten ______________________________________________ 120
9.1 Bijzondere overeenkomsten ____________________________________________________ 120
9.1.1 Koop-verkoop (emptio-venditio) _______________________________________________________ 120
Aansprakelijkheid voor gebreken _________________________________________________________ 120
Dwaling (error) bij koop __________________________________________________________________ 121
9.1.2 Huur-verhuur (locatio - conductio) _____________________________________________________ 121
9.2 Ontstaan van rechtspersoonlijkheid ____________________________________________ 122
9.2.1 Handelen met de overheid in de Romeinse oudheid _____________________________________ 122
9.2.2 Handelen met civiele verenigingen in de Romeinse oudheid _____________________________ 123
Corpus _________________________________________________________________________________ 123
Familia _________________________________________________________________________________ 123
Fiducia _________________________________________________________________________________ 123
Societas (= maatschap) _________________________________________________________________ 124
Curia ___________________________________________________________________________________ 124
9.2.3 Handelen met verenigingen in de middeleeuwen ________________________________________ 124
Kloosters en bisdommen ________________________________________________________________ 124
Colleges en universiteiten _______________________________________________________________ 125
9.2.3 De fictieve persoon in de nieuwe tijden _________________________________________________ 126
Incorporatie: vennootschappen met rechtspersoonlijkheid _________________________________ 126
In het publiekrecht ______________________________________________________________________ 126
In het privaatrecht van de 18de en 19de eeuw _____________________________________________ 126
8
,H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn
Recht = het resultaat van vele contingente (toevallige) factoren, geen statistisch gegeven
Kritisch denken = bij conflict op zoek gaan naar de oorspronkelijke doelstellingen van de
rechtsregel
1.1.2 Een component van het universitaire denken
Keizer Justinianus = Oost-Romeinse keizer van de 6de eeuw → interpreteerde Romeins
rechtelijke teksten om eigen recht mee te maken, ligt aan de basis van de universitaire
rechtsleer
Vier culturen
Romeins juridisch-maatschappelijk denken
Joods Christelijke theologie = de christelijke theologie beïnvloed sterk de kerkjuristen
Griekse wetenschappelijke logica (Aristoteles, Plato, Socrates) wordt in de 13de eeuw met het
Romein recht samengevoegd
• Boëthius (6de E, Noord-Italië) = bouwde verder de Griekse logica en Aristotelisch denken
maar de heerser wou geen Griekse invloeden
• Al-Kindi en Al-Farbi (9-10de E, Bagdad) = vertaalde teksten van Griekse filosofen naar het
Arabisch → becommentarieerd door Avicenna ( 11de E, Iran)
• Averroes en Maimonides (12de E) = ontwikkelde theorieën op basis van Aristoteles → hun
werken werden in het Latijn vertaald door Thomas van Aquino (13de E) en zo werd
Aristoteles herontdekt
Oosterse wiskundige denker = grote Grieken vluchtte in de 15de E na de val van het Oost
Romeinse Rijk
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese
continent
Ius commune = het Europese gemene recht dat uit het Romeinse recht ‘gerecipieerd’ werd
• Ethiopië = nooit deel van het Romeins Rijk maar toch teksten die overeen kwamen met
het RR omdat ze banden hadden met Europese landen
• Japan = eind 19de E willen ze contracteren met EU landen dus zoeken ze een gedeeld
privaatrecht wat Frans en Duits burgerlijk recht is
• China = het eerste grote handboek Romeins recht in China is een weergave van de KUL in
de jaren 30 omdat de schrijver hier heeft gestudeerd
9
, 1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen
Structuur en basisbeginselen = veel begrippen die in andere lessen terugkomen
Vakinformatie
• Enkel eeuw kennen voor personen en werken
• Latijnse termen = geen taalvak dus Nederlandse vertaling is even goed
• Uitzondering als er geen Nederlandse vertaling is
• Verschil tussen hoofd en bijzaken
1.2 Romeins Recht als wetenschap
1.2.1 Een juridische wetenschap
Oost romeinse keizer Justinianus (6de E)
Applicative legal history = toepassing gerichte methode van rechtsonderzoek
• Guillaume Durand = ontwikkeling procesrecht (gebaseerd op Justinianus)
• Bartolus de Saxoferrato = prof romeins recht in Italië, recht toepassen in eigen tijd zoals
adviezen over pestepidemieën
• Hugo Grotius = recht van oorlog en vreden, verwees naar Justinianus
Contemplative legal history = romaniste die zich wijdden aan het Romeinse recht van de
oudheid → vroegere recht beter te begrijpen
• Humanisten = kijken naar het verleden en ‘terug naar de bronnen’
• Verlichting = universeel recht ontdekken door reden omdat dit recht voorgegeven is
• Historische school (friederich karel von friederie, 19de E)
1.2.2 Klassieke filologie
Filologie = bestuderen van taal en letterkunde
• Tot 1800 werden alle juridische teksten in het Latijn geschreven
• Grieks is nodig om de bronnen van Constantinopel te bekijken
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek
Werken met bronnen
• Paleologie = geschriften
• Codicologie = uitwendig karakter van boeken en documenten
• Transliteratie = teksten van een alfabet in een ander worden omgezet
• Archeologische vondsten
• Tekstedities = voorgangers maakte veranderde edities wat kan zorgen dat de tekst
slechter werd
• Interpolatie kritiek = Romeinsrechtelijke teksten zuiveren van latere inlassingen
10
H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht __________________________ 9
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht _______________________________ 9
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn_______________________________________________ 9
1.1.2 Een component van het universitaire denken _____________________________________________ 9
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese continent ________________ 9
1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen _____________________________________ 10
1.2 Romeins Recht als wetenschap __________________________________________________ 10
1.2.1 Een juridische wetenschap _____________________________________________________________ 10
1.2.2 Klassieke filologie _____________________________________________________________________ 10
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek _______________________________________________________ 10
1.2.4 Historische kritiek _____________________________________________________________________ 11
H2: Externe rechtsgeschiedenis en bronnen van het Romeins recht _____________ 12
2.1 Het koninkrijk van de vroege republiek (7de eeuw v.C. – 367 v.C.) ___________________ 12
2.1.1 Koningstijd (7de eeuw v. C. – 509 v. C.) ___________________________________________________ 12
2.1.2 De Vroege republiek (509 v.C. - 367 v.C.) _________________________________________________ 12
2.2 De Volle republiek (367 v.C. – 27 v.C.) _____________________________________________ 13
2.2.1 De Senaat ____________________________________________________________________________ 13
2.2.3 De Stemcomités en hun legers _________________________________________________________ 14
2.2.3 De Magistratuur en de edicten __________________________________________________________ 15
De Consuls ______________________________________________________________________________ 15
De Praetoren ____________________________________________________________________________ 15
De Censoren ____________________________________________________________________________ 16
De Aedielen _____________________________________________________________________________ 16
De Quaestoren __________________________________________________________________________ 16
De Volkstribunen _________________________________________________________________________ 16
De Provinciegouverneurs _________________________________________________________________ 16
2.2.4 De juristen ____________________________________________________________________________ 16
2.3 Vroeg Keizerrijk of Principaat (27 v.C. – 284) _______________________________________ 17
2.3.1 De instemmingen van het principaat ____________________________________________________ 17
De keizerlijke provincies __________________________________________________________________ 17
De keizer en de republikeinse instellingen __________________________________________________ 18
De hoofdelijke instellingen ________________________________________________________________ 18
2.3.2 Het Klassiek Romeinse recht ___________________________________________________________ 19
Beroemde juristen _______________________________________________________________________ 19
De constituties __________________________________________________________________________ 19
Reputatie van het recht uit het vroege keizerrijk _____________________________________________ 19
2.4 Het Late Keizerrijk of Dominaat (284 – 476)________________________________________ 19
2.4.1 De tijd van Diocletianus ________________________________________________________________ 19
De Tetarchie _____________________________________________________________________________ 19
Het romeins recht onder Diocletianus _____________________________________________________ 20
2.4.2 De Vierde eeuw en het christendom ____________________________________________________ 20
Keizer Constantijn de Grote _______________________________________________________________ 20
Het Romeinse recht en het Christendom ___________________________________________________ 21
2.4.3 Rechtsteksten uit de 4de en 5de eeuw ____________________________________________________ 21
Oude getuigen ___________________________________________________________________________ 21
De Codex van Theodosius (438) ___________________________________________________________ 22
1
, 2.4.4 Het Justiniaanse recht _________________________________________________________________ 22
De codex van Justinianus _________________________________________________________________ 22
De Digesten _____________________________________________________________________________ 23
De Instituten _____________________________________________________________________________ 23
De Novellen _____________________________________________________________________________ 23
2.4.5 Terug naar het westen _________________________________________________________________ 23
2.5 De overleving van het RR in de Germaanse vorstendommen _______________________ 24
2.5.1 De voortgang van het recht _____________________________________________________________ 24
2.5.2 De Rechtspraak in Germaanse vorstendommen _________________________________________ 24
2.5.3 De invloed van de feodaliteit ___________________________________________________________ 25
2.6 Receptie van het Romeinse recht via de bisschoppen _____________________________ 25
2.6.1 De Romeinse oorsprong van het canoniek recht _________________________________________ 25
Bisschoppelijke audiënties (Oudheid) ______________________________________________________ 25
Kerkelijk recht (6de-10de eeuw) ___________________________________________________________ 26
2.6.2 De ontwikkeling van het canonieke recht in de vroege middeleeuwen ______________________ 26
2.6.3 De oprichting van de officialiteiten en de overname van het RR ____________________________ 27
Investituurstrijd (11de-12de eeuw) _________________________________________________________ 27
Decretum Gratiani _______________________________________________________________________ 27
Kerkelijke rechtspraktijk __________________________________________________________________ 27
Middeleeuws kerkelijk handelsrecht _______________________________________________________ 28
2.6.4 Het canonieke recht aan de universiteiten _______________________________________________ 28
Herontdekking van het Justiniaanse recht __________________________________________________ 28
2.7 De receptie van het Justiniaanse recht aan de universiteiten ______________________ 29
2.7.2 De Glossatoren van Bologna ___________________________________________________________ 29
2.7.2 De commentatoren ____________________________________________________________________ 30
2.7.3 Conclusie: het middeleeuws Romeinse recht ____________________________________________ 30
2.8 De receptie van het Romeinse recht in de nieuwe tijden ___________________________ 31
2.8.1 De opkomst en de verdringing van de Griekse (Byzantijnse) cultuur ________________________ 31
2.8.2 De soevereine vorstelijke rechtbanken __________________________________________________ 31
Hoger beroep ____________________________________________________________________________ 31
Onderwerping kerkelijke rechtbanken ______________________________________________________ 31
2.8.3 Veranderingen aan de Leuvense rechtsfaculteit __________________________________________ 32
Kritiek op en overstijgen van het bartolisme ________________________________________________ 32
Het humanisme in het recht_______________________________________________________________ 33
De Hervormingsgezinde rechtsleer ________________________________________________________ 33
De voorlopers van het natuurrecht _________________________________________________________ 33
2.8.4 Het subjectieve recht __________________________________________________________________ 33
2.10 Het Romeinse recht na 1600 ____________________________________________________ 34
2.10.2 Drie nieuwe rechtstakken _____________________________________________________________ 34
Van het Romeinse civiele statuut naar het privaatrecht ______________________________________ 34
Het ontstaan van het publiekrecht _________________________________________________________ 34
Het ontstaan van het internationale recht __________________________________________________ 34
2.10.3 Natuurrecht en recht van de rede ______________________________________________________ 34
2.10.4 Naar een codificatie van publiek- en privaatrecht _______________________________________ 35
2.11 De lotgevallen van het Romeinse recht bij en na de codificatie ___________________ 35
H3: Van Militaire voorrechten tot mensenrechten _______________________________ 36
3.1 Het militaire ‘vrijheidsstatuut’ (status libertatis) __________________________________ 36
3.2 De demilitarisering van het vrijheidsstatuut ______________________________________ 37
2
, Gedeeltelijke vrijheidsstatuut van de provincies ____________________________________________ 37
Alternatieven verervingen van voorrechten _________________________________________________ 37
Civiele voorrechten voor vrouwen _________________________________________________________ 37
Uniek vrijheidsstatuur in het Keizerrijk _____________________________________________________ 38
Nog geen civiele voorrechten ______________________________________________________________ 38
3.3 Denkend over de vrijheid ________________________________________________________ 38
3.4 Van de Romeinse naar de Middeleeuwse vrijheid _________________________________ 38
3.4.1 Voortleving van het vrijheidsstatuut met beperkte draagwijdte ____________________________ 38
3.4.2 Vrijheid statuut voor de clerus? _________________________________________________________ 38
3.4.3 Nieuwe demilitarisering: vrijheidskeuren ________________________________________________ 39
3.4.4 Hoger beroep _________________________________________________________________________ 39
3.5 Vrijheden en rechten in de middeleeuwse rechtsleer _____________________________ 39
3.5.1 Vernieuwing van het vrijheidsbegrip _____________________________________________________ 39
3.5.2 Ontwikkeling van het rechtsbegrip ______________________________________________________ 39
3.6 Civiele rechten en absolutisme __________________________________________________ 39
3.9 Het natuurrecht en subjectieve rechten in de zeventiende eeuw __________________ 40
3.8 Burgerrechten en mensenrechten________________________________________________ 40
H4: Civiel procesrecht _________________________________________________________ 41
4.1 De legis actio-procedure (vroege Republiek) ______________________________________ 41
4.2 Het formula-procedure (Volle Republiek) _________________________________________ 41
4.2.1 Inleidingszitting _______________________________________________________________________ 41
4.2.2 Procedure ten Gronde _________________________________________________________________ 43
4.2.3 Uitvoering ____________________________________________________________________________ 43
4.3 Keizerlijke cognitieprocedure (cognitio extra ordinem) ____________________________ 43
Jurisdictie _______________________________________________________________________________ 43
Dagvaarding _____________________________________________________________________________ 44
Inleidingszitting __________________________________________________________________________ 44
Ten gronde ______________________________________________________________________________ 44
Executie _________________________________________________________________________________ 44
4.5 Romanocanonieke procedure____________________________________________________ 44
4.5.1 bisschoppelijke audiënties in het Keizerrijk ______________________________________________ 44
4.5.2 kerkelijke jurisdictie in de vroege middeleeuwen _________________________________________ 44
4.5.3 romanocanonieke procedure in de middeleeuwen _______________________________________ 44
Verloop van de procedure _________________________________________________________________ 45
4.5.4 invoering in de vorstelijke rechtbanken __________________________________________________ 45
4.6 Hoger beroep ___________________________________________________________________ 46
4.6.1 In het formula-proces__________________________________________________________________ 46
4.6.2 In het cognitieproces tijdens het vroege keizerrijk ________________________________________ 47
4.6.3 In het late Keizerrijk ____________________________________________________________________ 47
Bij wie ging men in hoger beroep? __________________________________________________________ 47
Wanneer was er hoger beroep mogelijk? ___________________________________________________ 47
Hoger beroep tegen tussenvonnissen ______________________________________________________ 48
Draagwijdte van het appel ________________________________________________________________ 48
4.6.4 Van Justinianus tot de middeleeuwen ___________________________________________________ 48
4.6.5 De wedergeboorte van het hoger beroep ________________________________________________ 48
De appelrechter _________________________________________________________________________ 49
3
, Nietigheidsbezwaren _____________________________________________________________________ 49
Interlocutoir appel _______________________________________________________________________ 50
Onontvankelijkheid van hoger beroep in het strafrecht ______________________________________ 50
Hoger beroep bij een wereldlijke rechtbank tegen een kerkelijke rechtbank ____________________ 51
Beroep tegen een keizerlijke rescript _______________________________________________________ 51
Verzet ___________________________________________________________________________________ 52
Hoe hoger beroep aan te tekenen? _________________________________________________________ 53
4.6.6 De wederinvoering van het appel in de praktijk ___________________________________________ 53
4.7 Het Romeinsrechtelijke bewijs___________________________________________________ 54
4.7.1 In de Romeinse republiek ______________________________________________________________ 54
4.7.2 In het vroegere keizerrijk _______________________________________________________________ 54
4.7.3 Tijdens het late keizerrijk _______________________________________________________________ 54
4.7.4 De vroege middeleeuwen ______________________________________________________________ 55
4.7.5 Het bewijsrecht van de romancanonieke procedure ______________________________________ 55
Notoriëteit: algemene bekendheid _________________________________________________________ 56
Volle bewijzen ___________________________________________________________________________ 56
Onvolledige bewijzen _____________________________________________________________________ 57
Bewijslast _______________________________________________________________________________ 57
Eigen kennis van rechter __________________________________________________________________ 57
4.7.6 Evolutie in de nieuwe tijden ____________________________________________________________ 57
4.8 Conflicten tussen rechtsnormen _________________________________________________ 57
4.8.1 Conflictregels uit de oudheid ___________________________________________________________ 58
4.8.2 In het ius commune _______________________________________________________________ 58
Welke costume is toepasselijk? ___________________________________________________________ 58
Gaat het ius commune voor op de costume? _______________________________________________ 58
H5: Personenrecht ____________________________________________________________ 59
5.1 De familia, een inleiding _________________________________________________________ 59
5.1.1 Familia en paterfamilias _______________________________________________________________ 59
5.1.2 De familia van een vrouw_______________________________________________________________ 59
Republiek: _______________________________________________________________________________ 59
5.1.3 Draagwijdte van de patria potestas _____________________________________________________ 60
5.1.4 Einde van de patria potestas ___________________________________________________________ 60
5.1.5 De middeleeuwse familia ______________________________________________________________ 60
5.2 Leden van de familia_____________________________________________________________ 61
5.2.1 De paterfamilias ______________________________________________________________________ 61
5.2.2 Echtgenotes __________________________________________________________________________ 61
Familiaal statuut van echtgenotes _________________________________________________________ 61
Bijzondere kwesties ______________________________________________________________________ 62
5.2.3 Kinderen en ‘erfgenamen’ (filiifamilias) __________________________________________________ 62
5.2.5 Erfgenamen van rechtswege (legitimi) ___________________________________________________ 63
5.2.5 Adrogatie _____________________________________________________________________________ 63
5.2.6 Adoptie _______________________________________________________________________________ 63
5.2.7 Nexum _______________________________________________________________________________ 64
5.2.8 Personen in mancipio __________________________________________________________________ 64
Het mancipium __________________________________________________________________________ 64
Slavernij in de oudheid ___________________________________________________________________ 64
De manumissio __________________________________________________________________________ 65
Middeleeuwse slavernij ___________________________________________________________________ 65
Slavernij in de nieuwe tijden _______________________________________________________________ 66
4
, 5.3 Beperkte aansprakelijkheid ______________________________________________________ 66
5.3.1 De actio de peculio ____________________________________________________________________ 66
5.3.2 De actio de peculio et de in rem uerso __________________________________________________ 67
5.3.3 De actio noxalis _______________________________________________________________________ 67
5.3.4 Uitbreiding tot niet-familieleden ________________________________________________________ 67
5.3.5 In de middeleeuwen en nieuwe tijden ___________________________________________________ 68
5.3.6 Excursus: naar een algemeen regime van herstel bij onrechtmatige verrijking _______________ 68
FASE 1: beperkt aantal rechtsvorderingen __________________________________________________ 68
FASE 2: ruime uitlegging en ontwikkeling actio in factum _____________________________________ 69
FASE 3: zelfstandige rechtsvordering op basis van onrechtvaardige verrijking __________________ 69
5.4 Bescherming van aansprakelijke jongeren ________________________________________ 69
5.4.1 Voogdij _______________________________________________________________________________ 69
Ontstaan ________________________________________________________________________________ 69
Soorten voogden _________________________________________________________________________ 69
Werking van de voogdij ___________________________________________________________________ 70
Rechtsmiddelen van de pupil _____________________________________________________________ 70
Receptie van de voogdij___________________________________________________________________ 71
5.4.2 Curatele over minder dan 25 jarigen_____________________________________________________ 71
H6: Erfrecht ___________________________________________________________________ 72
6.1 Erfopvolging ab intestato ________________________________________________________ 72
6.1.1 De samenstelling van de boedel ________________________________________________________ 72
Openvallen nalatenschap_________________________________________________________________ 72
Samenstelling van de boedel ______________________________________________________________ 72
6.1.2 De verdeling van de boedel _____________________________________________________________ 73
In de Republiek __________________________________________________________________________ 73
Instituten van Gaius (commentaar op eeuwig edict) _________________________________________ 73
Late keizerrijk ____________________________________________________________________________ 73
Justinianus novelle 118 ___________________________________________________________________ 74
Receptie van het Romeinse recht vanaf de middeleeuwen ___________________________________ 74
6.2 Erfopvolging bij testament _______________________________________________________ 75
6.2.1 Vorm _________________________________________________________________________________ 75
Het soldatentestament ___________________________________________________________________ 75
Testamentum calatis comitiis _____________________________________________________________ 75
Mancipatie testament (mondelinge testament) _____________________________________________ 75
Praetorisch testament (schriftelijk testament) ______________________________________________ 75
eigenhandig geschreven testament (“holografisch”)_________________________________________ 75
6.2.2 Inhoud _______________________________________________________________________________ 76
Stap 1: Instelling van een erfgenaam (erfstelling) → VERPLICHT ______________________________ 76
STAP 2: Aanduiding van een substituut → FACULTATIEF _____________________________________ 76
STAP 3: Opstelling van bijzondere legaten → FACULTATIEF ___________________________________ 76
STAP 4: Opstelling van fideïcommissen → FACULTATIEF _____________________________________ 77
6.2.3 Enkele grote lijnen uit de receptie van het testament _____________________________________ 78
Testament _______________________________________________________________________________ 78
Fideïcommissen _________________________________________________________________________ 79
H7: zakenrecht ________________________________________________________________ 80
7.1 Inleiding – bezit__________________________________________________________________ 80
actiones in rem vs. actiones in personam _____________________________________________________ 80
7.2 Bezit ____________________________________________________________________________ 80
7.2.1 Zakenrecht vandaag ___________________________________________________________________ 80
5
, 7.2.2 Oudheid: bezit en interdict _____________________________________________________________ 80
7.2.3 Bezit in de Oudheid ____________________________________________________________________ 81
7.2.4 Bezitsbescherming voor goederen in Keizerrijk ___________________________________________ 81
Voorwaarden voor bezitsbescherming (op ogenblik van de verwerving van het goed) ___________ 81
Bevrijdende verjaring _____________________________________________________________________ 82
7.2.5 De middeleeuwse receptie van het bezit ________________________________________________ 82
Bezit van onroerende goederen ____________________________________________________________ 82
Rechtspraak over het bezit: drie rechtsmiddelen ____________________________________________ 83
Ontwikkeling van een ‘bezitstitel’ in de rechtsleer ___________________________________________ 83
7.2.6 Evolutie in de nieuwe tijden ____________________________________________________________ 84
7.3 Eigendom _______________________________________________________________________ 84
7.3.1 Eigendom en reiuindicatio in de oudheid ________________________________________________ 84
In de formula procedure __________________________________________________________________ 84
Rechtsmiddelen met gelijkaardige gevolgen ________________________________________________ 85
!! Revendicatie is niet de hoogste rechtsvordering !! _________________________________________ 86
7.3.2 Evolutie in de middeleeuwen ___________________________________________________________ 86
vreemde vaststelling in de justiniaanse teksten _____________________________________________ 86
Oplossing: gesplitste eigendom ___________________________________________________________ 86
Erfpacht _________________________________________________________________________________ 87
7.3.3 Naar het ene en individuele eigendomsbegrip van de nieuwe tijden ________________________ 88
Eigendom in de nieuwe tijden _____________________________________________________________ 89
Eigendom en erfpacht in de 19de – 21ste eeuw _______________________________________________ 90
7.4 Eigendomsverkrijging ____________________________________________________________ 91
7.4.1 Overdracht ___________________________________________________________________________ 91
Twee steeds te controleren voorwaarden ___________________________________________________ 91
Derde voorwaarde: leveringshandeling _____________________________________________________ 91
7.4.2 Verkrijgende verjaring (usucapio) _______________________________________________________ 93
7.4.3 Natuurlijke wijzen van eigendomsverkrijging _____________________________________________ 94
OPTIE 1: Toe-eigening (occupatio) _________________________________________________________ 94
OPTIE 2: Vruchttrekking ___________________________________________________________________ 94
OPTIE 3: Natrekking (accessio) ____________________________________________________________ 94
7.5 Vruchtgebruik en erfdienstbaarheden ____________________________________________ 94
7.5.1 Erfdienstbaarheden (iura praediorum)___________________________________________________ 94
Belendende gronden _____________________________________________________________________ 94
Criteria __________________________________________________________________________________ 95
Vestiging ________________________________________________________________________________ 95
Tenietgaan_______________________________________________________________________________ 95
7.5.2 Vruchtgebruik (ususfructus) ____________________________________________________________ 95
Kenmerken ______________________________________________________________________________ 96
Vestiging ________________________________________________________________________________ 96
Tenietgaan_______________________________________________________________________________ 96
7.6 Zakelijke zekerheden ____________________________________________________________ 96
Herhaling________________________________________________________________________________ 96
Zakelijke zekerheden _____________________________________________________________________ 97
7.6.1 Enkele algemene bemerkingen _________________________________________________________ 97
Rechtshandelingen in het pandrecht _______________________________________________________ 97
7.6.2 De rechtsvordering uit fiducia (actio fiduciae) ____________________________________________ 98
7.6.3 De pandactie (actio pigneraticia) ___________________________________________________ 98
7.6.4 De serviaanse rechtsvordering (actio seruiana) __________________________________________ 99
Pachtovereenkomst ______________________________________________________________________ 99
7.6.5 Gevolgen van het zakelijk karakter van de pandvordering__________________________________ 99
6
, 7.6.6 Pand van rechtswege _________________________________________________________________ 100
7.6.7 Receptie van het Romeinse pandrecht _________________________________________________ 100
H8: verbintenissenrecht ______________________________________________________ 102
8.1 Verbintenissen in het algemeen _________________________________________________ 102
8.1.1 Verbintenis en aansprakelijkheid ______________________________________________________ 102
Verbintenis en aansprakelijkheid _________________________________________________________ 102
Verzuim ________________________________________________________________________________ 102
8.1.2 Verbintenissenrecht en canoniek recht _________________________________________________ 102
8.1.3 Bronnen van verbintenissen ___________________________________________________________ 103
Categorieën van verbintenissen __________________________________________________________ 103
Bronnen van contractuele verbintenissen _________________________________________________ 103
8.1.4 Specifieke en generieke verbintenissen ________________________________________________ 104
8.1.5 Natuurlijke verbintenissen ____________________________________________________________ 104
8.2 Strikte verbintenissen __________________________________________________________ 105
8.2.1 De stipulatie _________________________________________________________________________ 105
8.2.2 Overdracht en novatio (schuldvernieuwing) _____________________________________________ 106
8.2.3 Strikte persoonlijke zekerheden _______________________________________________________ 106
Vijf belangrijke begrippen ________________________________________________________________ 107
8.2.4 Van de stipulatie naar de Engelse contracten ___________________________________________ 107
8.3 Verbintenissen e bona fide ______________________________________________________ 108
8.3.1 Bonafide verbintenissen in de oudheid _________________________________________________ 108
Actiones e bona fide _____________________________________________________________________ 108
Exceptie van bedrog (exceptio doli) _______________________________________________________ 109
8.3.2 Aansprakelijkheid voor bona fide verbintenissen volgens legisten ________________________ 109
Dolus (bedrog) __________________________________________________________________________ 109
Culpa (fout) _____________________________________________________________________________ 109
Vis maior (overmacht) ___________________________________________________________________ 110
8.3.3 Fusie van legistiek en canonistiek in de 16de eeuw ______________________________________ 110
Goede trouw bij alle verbintenissen _______________________________________________________ 110
Pacta sunt servanda _____________________________________________________________________ 111
Clausula rebus sic stantibus _____________________________________________________________ 111
Stilzwijgend ontbindend beding __________________________________________________________ 112
Benadeling _____________________________________________________________________________ 112
De causaliteit van verbintenissen _________________________________________________________ 113
De wil als bron van aansprakelijkheid _____________________________________________________ 114
8.4 Verbintenissen uit onrechtmatige daad (ex delicto) ______________________________ 114
8.4.1 Penale acties ________________________________________________________________________ 114
8.4.2 De actio furti (vordering wegens diefstal) _______________________________________________ 115
8.4.3 De actio legis aquiliae (aquiliaanse vordering) __________________________________________ 115
Inhoud van de lex aquilia _________________________________________________________________ 115
Uitbreiding door ruime interpretatie van de basisvoorwaarden ______________________________ 116
Uitbreiding bij het verwonden of doden van vrije personen __________________________________ 117
Aquiliaanse vordering en verrijking zonder oorzaak _________________________________________ 117
De aquiliaanse vordering in de nieuwe tijden ______________________________________________ 118
8.4.4 Aansprakelijkheidsdrempel ___________________________________________________________ 118
Aansprakelijkheid voor publieke en voor civiele delicten ____________________________________ 118
Schuld en intentie _______________________________________________________________________ 118
Van intentie naar aansprakelijkheid _______________________________________________________ 119
8.4.5 Quasidelictuele verbintenissen ________________________________________________________ 119
7
,H9: bijzondere overeenkomsten ______________________________________________ 120
9.1 Bijzondere overeenkomsten ____________________________________________________ 120
9.1.1 Koop-verkoop (emptio-venditio) _______________________________________________________ 120
Aansprakelijkheid voor gebreken _________________________________________________________ 120
Dwaling (error) bij koop __________________________________________________________________ 121
9.1.2 Huur-verhuur (locatio - conductio) _____________________________________________________ 121
9.2 Ontstaan van rechtspersoonlijkheid ____________________________________________ 122
9.2.1 Handelen met de overheid in de Romeinse oudheid _____________________________________ 122
9.2.2 Handelen met civiele verenigingen in de Romeinse oudheid _____________________________ 123
Corpus _________________________________________________________________________________ 123
Familia _________________________________________________________________________________ 123
Fiducia _________________________________________________________________________________ 123
Societas (= maatschap) _________________________________________________________________ 124
Curia ___________________________________________________________________________________ 124
9.2.3 Handelen met verenigingen in de middeleeuwen ________________________________________ 124
Kloosters en bisdommen ________________________________________________________________ 124
Colleges en universiteiten _______________________________________________________________ 125
9.2.3 De fictieve persoon in de nieuwe tijden _________________________________________________ 126
Incorporatie: vennootschappen met rechtspersoonlijkheid _________________________________ 126
In het publiekrecht ______________________________________________________________________ 126
In het privaatrecht van de 18de en 19de eeuw _____________________________________________ 126
8
,H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn
Recht = het resultaat van vele contingente (toevallige) factoren, geen statistisch gegeven
Kritisch denken = bij conflict op zoek gaan naar de oorspronkelijke doelstellingen van de
rechtsregel
1.1.2 Een component van het universitaire denken
Keizer Justinianus = Oost-Romeinse keizer van de 6de eeuw → interpreteerde Romeins
rechtelijke teksten om eigen recht mee te maken, ligt aan de basis van de universitaire
rechtsleer
Vier culturen
Romeins juridisch-maatschappelijk denken
Joods Christelijke theologie = de christelijke theologie beïnvloed sterk de kerkjuristen
Griekse wetenschappelijke logica (Aristoteles, Plato, Socrates) wordt in de 13de eeuw met het
Romein recht samengevoegd
• Boëthius (6de E, Noord-Italië) = bouwde verder de Griekse logica en Aristotelisch denken
maar de heerser wou geen Griekse invloeden
• Al-Kindi en Al-Farbi (9-10de E, Bagdad) = vertaalde teksten van Griekse filosofen naar het
Arabisch → becommentarieerd door Avicenna ( 11de E, Iran)
• Averroes en Maimonides (12de E) = ontwikkelde theorieën op basis van Aristoteles → hun
werken werden in het Latijn vertaald door Thomas van Aquino (13de E) en zo werd
Aristoteles herontdekt
Oosterse wiskundige denker = grote Grieken vluchtte in de 15de E na de val van het Oost
Romeinse Rijk
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese
continent
Ius commune = het Europese gemene recht dat uit het Romeinse recht ‘gerecipieerd’ werd
• Ethiopië = nooit deel van het Romeins Rijk maar toch teksten die overeen kwamen met
het RR omdat ze banden hadden met Europese landen
• Japan = eind 19de E willen ze contracteren met EU landen dus zoeken ze een gedeeld
privaatrecht wat Frans en Duits burgerlijk recht is
• China = het eerste grote handboek Romeins recht in China is een weergave van de KUL in
de jaren 30 omdat de schrijver hier heeft gestudeerd
9
, 1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen
Structuur en basisbeginselen = veel begrippen die in andere lessen terugkomen
Vakinformatie
• Enkel eeuw kennen voor personen en werken
• Latijnse termen = geen taalvak dus Nederlandse vertaling is even goed
• Uitzondering als er geen Nederlandse vertaling is
• Verschil tussen hoofd en bijzaken
1.2 Romeins Recht als wetenschap
1.2.1 Een juridische wetenschap
Oost romeinse keizer Justinianus (6de E)
Applicative legal history = toepassing gerichte methode van rechtsonderzoek
• Guillaume Durand = ontwikkeling procesrecht (gebaseerd op Justinianus)
• Bartolus de Saxoferrato = prof romeins recht in Italië, recht toepassen in eigen tijd zoals
adviezen over pestepidemieën
• Hugo Grotius = recht van oorlog en vreden, verwees naar Justinianus
Contemplative legal history = romaniste die zich wijdden aan het Romeinse recht van de
oudheid → vroegere recht beter te begrijpen
• Humanisten = kijken naar het verleden en ‘terug naar de bronnen’
• Verlichting = universeel recht ontdekken door reden omdat dit recht voorgegeven is
• Historische school (friederich karel von friederie, 19de E)
1.2.2 Klassieke filologie
Filologie = bestuderen van taal en letterkunde
• Tot 1800 werden alle juridische teksten in het Latijn geschreven
• Grieks is nodig om de bronnen van Constantinopel te bekijken
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek
Werken met bronnen
• Paleologie = geschriften
• Codicologie = uitwendig karakter van boeken en documenten
• Transliteratie = teksten van een alfabet in een ander worden omgezet
• Archeologische vondsten
• Tekstedities = voorgangers maakte veranderde edities wat kan zorgen dat de tekst
slechter werd
• Interpolatie kritiek = Romeinsrechtelijke teksten zuiveren van latere inlassingen
10
