1) Wat is ROHD? Welke risicofactoren zijn gelinkt aan ROHD? Wat is nut van ROHD risicofactoren //
Waarom is ROHD belangrijk bij behandelplanning?
ROHD = Rapid Oral Health Deterioration.
Betekent dat de mondgezondheid lange tijd stabiel kan zijn, en dat er dan plots “iets gebeurt” waardoor de
mondhygiëne/mondgezondheid snel achteruitgaat => op enkele maanden leiden tot veel cariës en infectie.
Voorbeelden “triggers”: droge mond, dierbare die sterft, eetpatroon valt weg (koekjes i.p.v. maaltijd),
motoriek gaat achteruit.
Risicofactoren ROHD?
Algemene gezondheidsfactoren: Polyfarmacie / hyposalivatie, Kanker, Diabetes, RA, Frailty. Komt via:
− Ontsteking
− Directe link met mondgezondheid (vb. ziekte van Cröhn, sclerodermie, mondkanker, Sjögren)
− Afgenomen motivatie voor mondhygiëne/zorg
− Ziekte/beperking beïnvloedt toegang tot mondzorg
Sociale factoren
- Ontbreken van sociale steun
- Moeilijke toegang tot (mond)zorg
- Ageism (discriminatie op leeftijd; idee dat tanden verliezen “normaal” is en dat behandeling
“niet meer de moeite” is)
Mondgezondheidsfactoren:
- Risicofactoren kunnen rechtstreeks of onrechtstreeks gelinkt zijn aan ROHD
- Grootste risicofactor: xerostomie, zorg die ontbreekt, mondhygiëne
Nut van ROHD-risicofactoren// Waarom is ROHD belangrijk bij de behandelplanning?
− snelle achteruitgang vd mondgezondheid bij ouderen tijdig te herkennen
− kernprobleem te identificeren bv. xerostomie, ontbrekende zorg, slechte MH
− stabiliseren vd mondgezondheid
− toelaten om de mondzorg aan te passen aan het risicoprofiel vd oudere patiënt
− Obv risicofactoren kan de patiënt gecategoriseerd worden:
o risicofactoren niet aanwezig → geen ROHD
o risicofactoren aanwezig → geen ROHD
o risicofactoren aanwezig → ROHD actief
o risicofactoren aanwezig → historiek van ROHD
− communicatieplan mogelijk op te stellen => inschatten wat er gebeurt als de patiënt de gewenste zorg
niet krijgt
− realistisch behandelplan op te stellen rekening houdend met:
- algemene gezondheid
- draagkracht van de patiënt
- zorgcontext en toegang tot zorg
- mondhygiëne en uitgebreidheid van cariës
- financiële en functionele mogelijkheden
− Helpen om informatie te verzamelen en te prioritiseren
− ROHD stuurt de prioriteiten in de behandeling:
- Preventie
- controle van infectie en pijn
- opvolging en onderhoud
2) Xerostomie: definitie – oorzaken – gevolgen – behandeling/aanpak, Hoe wordt de impact van
xerostomie op de patiënt beoordeeld? Wat kan je eraan doen?
Xerostomie: is het subjectieve gevoel van droge mond
− Dit gevoel kan aanwezig zijn met of zonder objectief verminderde speekselvloed (hyposialie)
Oorzaken:
− Medicatie (belangrijkste oorzaak): vooral anticolinergica, antidepressiva, slaapmedicatie
− Systemische aandoeningen (syndroom v sögren, diabetes mellitus, RA..)
− Radiotherapie in hoofd-halsgebied
, − Algemene factoren: beperkte vochtinname, mondademhaling, hormonale veranderingen…
− Veroudering speelt geen rechtstreekse rol, maar werkt indirect via medicatie en algemene
gezondheid
Gevolgen:
− Verhoogd cariësrisico, vooral wortelcariës
− Slechtere protheseretentie
− Moeilijkheden bij spreken, kauwen en slikken
− Smaakstoornissen
− Brandend gevoel in de mond
− Verhoogde kans op orale infecties (zoals Candida)
− Droge lippen, chelitis angularis
− Dun en droog slijmvlies, instrumenten kleven eraan
− Verminderde levenskwaliteit
Behandeling / aanpak – wat kan je eraan doen?
− Opsporen en indien mogelijk aanpassen vd oorzaak (bv. medicatie)
− Symptomatische behandeling: stimuleren van speekselproductie, gebruik van speekselvervangers
− Intensieve preventie: goede MH, verhoogde aandacht voor cariëspreventie
− Regelmatige opvolging en controle
− Doel behandeling:
- verminderen v klachten
- voorkomen v orale complicaties
- verbeteren v comfort en levenskwaliteit
Beoordeling v impact van xerostomie op de patiënt
Xerostomia Inventory => vragenlijst voor de patiënt
Doel: inschatten van de subjectieve beleving van monddroogte
Meet de impact van xerostomie op comfort en dagelijks functioneren
Clinical Oral Dryness Score (CODS)
Objectieve klinische beoordeling door de tandarts
Doel: objectiveren van monddroogte aan de hand van zichtbare en klinische symptomen in de mond
3) 6 stappen van gedragsverandering in volgorde zetten en telkens een concreet voorbeeld geven.
Stap 1: Logisch model van het probleem (probleem analyse). Handig model hierbij Model van Lalonde
In 1ste stap volledige gezondheidsprobleem in kaart brengen en vertaal je dit naar concrete gedragingen en
beïnvloedende factoren 4 niveaus:
- Biologische factoren (bv. leeftijd, cognitieve achteruitgang)
- Leefstijl (bv. dagelijkse mondhygiëne) => bv in WZC bewoners poetsen niet zelfstandig
- Omgeving (bv. ondersteuning door zorgverleners/familie) => bv in WZC zorgverleners hebben weinig
tijd en training
- Gezondheidszorgvoorzieningen (bv. personeelsbezetting, beleid) => bv in WZC is er geen structureel
mondzorgbeleid
Probleem is dus niet alleen “slechte mondgezondheid”, maar een samenspel van gedrag en context
Stap 2: wat is gedrag + het stellen van gedragsdoelen
− Gedrag is wat iemand effectief doet in een bepaalde situatie, en kan zich situeren op individueel of
omgevingsniveau.
− Gedragsdoelen beschrijven concreet, observeerbaar gedrag dat moet veranderen om het
gezondheidsprobleem aan te pakken.
− Voorbeelden:
o Zorgverleners poetsen dagelijks minstens één keer de tanden van zorgafhankelijke bewoners
o Bewoners die dit nog kunnen, worden dagelijks gestimuleerd om zelfstandig hun tanden te
poetsen
Een gedragsdoel is specifiek, haalbaar en praktisch uitvoerbaar.
Stap 3: wat bepaalt gedrag? Determinanten van gedrag
, − Determinanten zijn factoren die gedrag bevorderen of belemmeren. Hiervoor gebruikt gedragwiel,
met 3 domeinen:
o Capability => kennis en vaardigheden => zorgverleners onvoldoende kennis over correct MZ
o Opportuniteit => tijd, materiaal, organisatie => bv gebrek aan tijd en materiaal
o Motivatie => attitude, overtuigingen, zelfeffectiviteit => MZ niet gezien als prioriteit
− Men kiest de determinanten die belangrijk zijn voor het gedrag + voldoende veranderbaar zijn
Determinanten verklaren waarom het gewenste gedrag niet gebeurt.
Stap 4: veranderingsdoelen opstellen in de veranderingsmatrix
− Belangrijkste determinanten w gekoppeld aan het gedragsdoel in veranderingsmatrix Per
determinant formuleer je wat er precies moet veranderen.
− Voorbeeld:
o Kennis => zorgverleners weten hoe ze tanden correct moeten poetsen bij zorgafhankelijke
bewoners
o Motivatie => zorgverleners ervaren mondzorg als belangrijk onderdeel van dagelijkse zorg
o Opportunity => zorgverleners beschikken over tijd, materiaal en duidelijke afspraken
In deze stap wordt duidelijk wat nodig is om gedragsverandering mogelijk te maken.
Stap 5: methodes selecteren
− Voor elk veranderingsdoel w evidence-based methoden geselecteerd die effectief zijn om
determinanten te beïnvloeden
− Dit gebeurt obv literatuur en bestaande gezondheidsstrategieën.
− Voorbeeld:
o Voor kennis => educatie en vaardigheidstraining
o Voor motivatie => feedback, rolmodellen, sensibilisering
o Voor opportunity => organisatorische ondersteuning
Belangrijk principe: kies alleen methodes waarvan is aangetoond dat ze werken.
Stap 6: acties formuleren in de gezondheidsmatrix
− De gekozen methodes worden vertaald naar concrete acties en strategieën binnen de organisatie.
− Werken via de gezondheidsmatrix en zet in op meerdere niveaus (individu, team, organisatie).
− Voorbeeld:
o Opleiding en training voor zorgverleners
o Poetskaarten en instructiemateriaal in badkamers
o Vast mondzorgmoment in het dagprogramma
o Aanduiden van een mondzorgcoördinator
o Opname van mondzorg in het beleid van het WZC
Dit is de praktische uitvoeringsfase van gedragsverandering.
4) Geef de algemene evolutie van Alzheimer (niet per sé tandheelkunde gerelateerd)
Progressieve neurodegeneratieve aandoening
- Alzheimer is vorm van dementie waarbij er een geleidelijk en onomkeerbaar afsterven van
hersencellen optreedt.
- Gaat gepaard met geheugen-, gedrags- en functionele problemen.
Vroege start van het ziekteproces
- Hersenveranderingen beginnen jaren tot decennia vóór de eerste symptomen.
- Kenmerkend zijn de opstapeling van amyloïd-plaques en tau-kluwens1.
Eerste klinische tekenen: geheugenstoornissen
- Vooral het episodisch geheugen is aangetast door betrokkenheid vd hippocampus.
- Moeilijkheden met het opslaan van nieuwe informatie.
- Recente herinneringen verdwijnen eerst, oudere blijven langer bewaard (wet van Ribot).
Uitbreiding naar andere cognitieve domeinen
- Aantasting van aandacht, taal, executieve functies, oriëntatie en sociaal functioneren.
- Geleidelijke overgang van subtiele problemen naar duidelijke cognitieve beperkingen.
Functionele achteruitgang
- Eerst problemen bij complexe dagelijkse activiteiten.
- Later ook verlies van basale zelfzorg (wassen, aankleden, eten).
Klinisch verloop in drie fasen
1
abnormale ophopingen van tau-eiwitten in zenuwcellen
Waarom is ROHD belangrijk bij behandelplanning?
ROHD = Rapid Oral Health Deterioration.
Betekent dat de mondgezondheid lange tijd stabiel kan zijn, en dat er dan plots “iets gebeurt” waardoor de
mondhygiëne/mondgezondheid snel achteruitgaat => op enkele maanden leiden tot veel cariës en infectie.
Voorbeelden “triggers”: droge mond, dierbare die sterft, eetpatroon valt weg (koekjes i.p.v. maaltijd),
motoriek gaat achteruit.
Risicofactoren ROHD?
Algemene gezondheidsfactoren: Polyfarmacie / hyposalivatie, Kanker, Diabetes, RA, Frailty. Komt via:
− Ontsteking
− Directe link met mondgezondheid (vb. ziekte van Cröhn, sclerodermie, mondkanker, Sjögren)
− Afgenomen motivatie voor mondhygiëne/zorg
− Ziekte/beperking beïnvloedt toegang tot mondzorg
Sociale factoren
- Ontbreken van sociale steun
- Moeilijke toegang tot (mond)zorg
- Ageism (discriminatie op leeftijd; idee dat tanden verliezen “normaal” is en dat behandeling
“niet meer de moeite” is)
Mondgezondheidsfactoren:
- Risicofactoren kunnen rechtstreeks of onrechtstreeks gelinkt zijn aan ROHD
- Grootste risicofactor: xerostomie, zorg die ontbreekt, mondhygiëne
Nut van ROHD-risicofactoren// Waarom is ROHD belangrijk bij de behandelplanning?
− snelle achteruitgang vd mondgezondheid bij ouderen tijdig te herkennen
− kernprobleem te identificeren bv. xerostomie, ontbrekende zorg, slechte MH
− stabiliseren vd mondgezondheid
− toelaten om de mondzorg aan te passen aan het risicoprofiel vd oudere patiënt
− Obv risicofactoren kan de patiënt gecategoriseerd worden:
o risicofactoren niet aanwezig → geen ROHD
o risicofactoren aanwezig → geen ROHD
o risicofactoren aanwezig → ROHD actief
o risicofactoren aanwezig → historiek van ROHD
− communicatieplan mogelijk op te stellen => inschatten wat er gebeurt als de patiënt de gewenste zorg
niet krijgt
− realistisch behandelplan op te stellen rekening houdend met:
- algemene gezondheid
- draagkracht van de patiënt
- zorgcontext en toegang tot zorg
- mondhygiëne en uitgebreidheid van cariës
- financiële en functionele mogelijkheden
− Helpen om informatie te verzamelen en te prioritiseren
− ROHD stuurt de prioriteiten in de behandeling:
- Preventie
- controle van infectie en pijn
- opvolging en onderhoud
2) Xerostomie: definitie – oorzaken – gevolgen – behandeling/aanpak, Hoe wordt de impact van
xerostomie op de patiënt beoordeeld? Wat kan je eraan doen?
Xerostomie: is het subjectieve gevoel van droge mond
− Dit gevoel kan aanwezig zijn met of zonder objectief verminderde speekselvloed (hyposialie)
Oorzaken:
− Medicatie (belangrijkste oorzaak): vooral anticolinergica, antidepressiva, slaapmedicatie
− Systemische aandoeningen (syndroom v sögren, diabetes mellitus, RA..)
− Radiotherapie in hoofd-halsgebied
, − Algemene factoren: beperkte vochtinname, mondademhaling, hormonale veranderingen…
− Veroudering speelt geen rechtstreekse rol, maar werkt indirect via medicatie en algemene
gezondheid
Gevolgen:
− Verhoogd cariësrisico, vooral wortelcariës
− Slechtere protheseretentie
− Moeilijkheden bij spreken, kauwen en slikken
− Smaakstoornissen
− Brandend gevoel in de mond
− Verhoogde kans op orale infecties (zoals Candida)
− Droge lippen, chelitis angularis
− Dun en droog slijmvlies, instrumenten kleven eraan
− Verminderde levenskwaliteit
Behandeling / aanpak – wat kan je eraan doen?
− Opsporen en indien mogelijk aanpassen vd oorzaak (bv. medicatie)
− Symptomatische behandeling: stimuleren van speekselproductie, gebruik van speekselvervangers
− Intensieve preventie: goede MH, verhoogde aandacht voor cariëspreventie
− Regelmatige opvolging en controle
− Doel behandeling:
- verminderen v klachten
- voorkomen v orale complicaties
- verbeteren v comfort en levenskwaliteit
Beoordeling v impact van xerostomie op de patiënt
Xerostomia Inventory => vragenlijst voor de patiënt
Doel: inschatten van de subjectieve beleving van monddroogte
Meet de impact van xerostomie op comfort en dagelijks functioneren
Clinical Oral Dryness Score (CODS)
Objectieve klinische beoordeling door de tandarts
Doel: objectiveren van monddroogte aan de hand van zichtbare en klinische symptomen in de mond
3) 6 stappen van gedragsverandering in volgorde zetten en telkens een concreet voorbeeld geven.
Stap 1: Logisch model van het probleem (probleem analyse). Handig model hierbij Model van Lalonde
In 1ste stap volledige gezondheidsprobleem in kaart brengen en vertaal je dit naar concrete gedragingen en
beïnvloedende factoren 4 niveaus:
- Biologische factoren (bv. leeftijd, cognitieve achteruitgang)
- Leefstijl (bv. dagelijkse mondhygiëne) => bv in WZC bewoners poetsen niet zelfstandig
- Omgeving (bv. ondersteuning door zorgverleners/familie) => bv in WZC zorgverleners hebben weinig
tijd en training
- Gezondheidszorgvoorzieningen (bv. personeelsbezetting, beleid) => bv in WZC is er geen structureel
mondzorgbeleid
Probleem is dus niet alleen “slechte mondgezondheid”, maar een samenspel van gedrag en context
Stap 2: wat is gedrag + het stellen van gedragsdoelen
− Gedrag is wat iemand effectief doet in een bepaalde situatie, en kan zich situeren op individueel of
omgevingsniveau.
− Gedragsdoelen beschrijven concreet, observeerbaar gedrag dat moet veranderen om het
gezondheidsprobleem aan te pakken.
− Voorbeelden:
o Zorgverleners poetsen dagelijks minstens één keer de tanden van zorgafhankelijke bewoners
o Bewoners die dit nog kunnen, worden dagelijks gestimuleerd om zelfstandig hun tanden te
poetsen
Een gedragsdoel is specifiek, haalbaar en praktisch uitvoerbaar.
Stap 3: wat bepaalt gedrag? Determinanten van gedrag
, − Determinanten zijn factoren die gedrag bevorderen of belemmeren. Hiervoor gebruikt gedragwiel,
met 3 domeinen:
o Capability => kennis en vaardigheden => zorgverleners onvoldoende kennis over correct MZ
o Opportuniteit => tijd, materiaal, organisatie => bv gebrek aan tijd en materiaal
o Motivatie => attitude, overtuigingen, zelfeffectiviteit => MZ niet gezien als prioriteit
− Men kiest de determinanten die belangrijk zijn voor het gedrag + voldoende veranderbaar zijn
Determinanten verklaren waarom het gewenste gedrag niet gebeurt.
Stap 4: veranderingsdoelen opstellen in de veranderingsmatrix
− Belangrijkste determinanten w gekoppeld aan het gedragsdoel in veranderingsmatrix Per
determinant formuleer je wat er precies moet veranderen.
− Voorbeeld:
o Kennis => zorgverleners weten hoe ze tanden correct moeten poetsen bij zorgafhankelijke
bewoners
o Motivatie => zorgverleners ervaren mondzorg als belangrijk onderdeel van dagelijkse zorg
o Opportunity => zorgverleners beschikken over tijd, materiaal en duidelijke afspraken
In deze stap wordt duidelijk wat nodig is om gedragsverandering mogelijk te maken.
Stap 5: methodes selecteren
− Voor elk veranderingsdoel w evidence-based methoden geselecteerd die effectief zijn om
determinanten te beïnvloeden
− Dit gebeurt obv literatuur en bestaande gezondheidsstrategieën.
− Voorbeeld:
o Voor kennis => educatie en vaardigheidstraining
o Voor motivatie => feedback, rolmodellen, sensibilisering
o Voor opportunity => organisatorische ondersteuning
Belangrijk principe: kies alleen methodes waarvan is aangetoond dat ze werken.
Stap 6: acties formuleren in de gezondheidsmatrix
− De gekozen methodes worden vertaald naar concrete acties en strategieën binnen de organisatie.
− Werken via de gezondheidsmatrix en zet in op meerdere niveaus (individu, team, organisatie).
− Voorbeeld:
o Opleiding en training voor zorgverleners
o Poetskaarten en instructiemateriaal in badkamers
o Vast mondzorgmoment in het dagprogramma
o Aanduiden van een mondzorgcoördinator
o Opname van mondzorg in het beleid van het WZC
Dit is de praktische uitvoeringsfase van gedragsverandering.
4) Geef de algemene evolutie van Alzheimer (niet per sé tandheelkunde gerelateerd)
Progressieve neurodegeneratieve aandoening
- Alzheimer is vorm van dementie waarbij er een geleidelijk en onomkeerbaar afsterven van
hersencellen optreedt.
- Gaat gepaard met geheugen-, gedrags- en functionele problemen.
Vroege start van het ziekteproces
- Hersenveranderingen beginnen jaren tot decennia vóór de eerste symptomen.
- Kenmerkend zijn de opstapeling van amyloïd-plaques en tau-kluwens1.
Eerste klinische tekenen: geheugenstoornissen
- Vooral het episodisch geheugen is aangetast door betrokkenheid vd hippocampus.
- Moeilijkheden met het opslaan van nieuwe informatie.
- Recente herinneringen verdwijnen eerst, oudere blijven langer bewaard (wet van Ribot).
Uitbreiding naar andere cognitieve domeinen
- Aantasting van aandacht, taal, executieve functies, oriëntatie en sociaal functioneren.
- Geleidelijke overgang van subtiele problemen naar duidelijke cognitieve beperkingen.
Functionele achteruitgang
- Eerst problemen bij complexe dagelijkse activiteiten.
- Later ook verlies van basale zelfzorg (wassen, aankleden, eten).
Klinisch verloop in drie fasen
1
abnormale ophopingen van tau-eiwitten in zenuwcellen
