Maatschappijleer hoofdstuk 2 samenvatting VWO 5 Thema’s
Maatschappijleer
2.1.1
Een rechtsstaat is een staat waarin je beschermd wordt (d.m.v.
grondwetten) als burger van de overheid.
In een autoritaire staat bepaalt 1 machthebber of een kleine groep de
regels.
Nederland is een democratische rechtsstaat meedoen aan vrije
verkiezen en indirect meebeslissen over politieke kwesties. Nederland is
ook een sociale rechtsstaat, dit houdt in dat er wetten en voorzieningen
zijn om de welvaart en het welzijn van burgers te bevorderen.
In een rechtsstaat heerst veel sociale vrede en sociale cohesie.
Aangezien de meeste burgers zich aan de wet houden kun je zeggen dat
vertrouwen en wederkerigheid in een rechtsstaat hand in hand gaan.
Ook de overheid moet zich aan wetten houden, dit zorgt voor
rechtszekerheid.
2.1.2
In de 18e eeuw was de verlichting en een verlangen naar
maatschappelijk geluk.
Vanaf de 16e eeuw weinig gelukkige perioden, want veel
godsdienstoorlogen.
De macht van Europese koningin onbeperkt, want burgers weinig rechten.
De gevolgen hiervan waren armoede, uitbuiting en sociale ongelijkheid.
In de 2e helft van de 18e eeuw kwam er verzet tegen onrecht door de
verlichting. De burgerij kreeg eigen economische belangen.
Vanaf 16e eeuw ontstond er veel overzeese handel (VOC). Gevolg hiervan
waren koloniën, rijkdom en wetenschappelijke kennis.
In de 15e eeuw kwam de uitvinding van de drukpers nieuwe kennis
werd hierdoor snel en breed verspreid. De gevolgen hiervan zijn bestaande
mens- en wereldbeeld veranderde, de macht van de koning onzeker.
Overzicht van belangrijke jaartallen:
- 1798 staatregeling, Nederland gecentraliseerde eenheidsstaat,
invoering gelijkheid voor de wet
- 1814 eerste echte grondwet, Willem Frederik soeverein vorst,
oprichting Staten-Generaal
- 1815 Vorming Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, Staten
generaal werd opgesplitst in 2 kamers. Invoering vrijheid van
godsdienst.
, - 1840 Nederland en België splitsen van elkaar
- 1848 Censuskiesrecht werd ingevoerd, amendementsrecht,
enquêterecht werden ook ingevoerd. Ook kwam er een uitbreiding
van de klassieke grondrechten. Invoering ministeriële
verantwoordelijkheid.
- 1887 Uitbreiding kiesrecht mannen, uitbreiding van kentekenen
van maatschappelijke welstand en geschiktheid.
- 1917 Invoering algemeen mannenkiesrecht. I.p.v. een
districtenstelsel kwam er een evenredige vertegenwoordiging.
Gelijke financiering openbaar en bijzonder onderwijs.
- 1919 Algemeen vrouwenkiesrecht ingevoerd
- 1949 Soevereiniteitsoverdracht Indonesië
- 1956 Uitbreiding 2e kamer naar 150 leden en de 1e kamer
uitgebreid naar 75 leden
- 1963 Soevereiniteitsoverdracht van Nieuw-Guinea aan de VN, VN
aan Indonesië
- 1983 Grondwetsherziening, invoering sociale grondrechten,
verlaging kiesgerechtigde leeftijd, 18 jaar. Bescherming tegen
discriminatie vastgelegd.
- 2008 stemrecht wiksonbekwamen geregeld
- 2017 Bonaire, Sint-Eustatius, Saba kunnen stem doorgeven aan 1e
kamer in Nederland
Gezond verstand
Kennis werd over werkelijkheid niet meer verkregen door geloof, naar door
gebruik van gezond verstand (de rede).
Door rede werden wetten natuur achterhaald, vrijheid eerste
voorwaarde bij gedachte om gelukkig te zijn of te worden, vrijheid was pas
mogelijk als de macht ingeperkt zou worden.
Sociaal contract
In de filosofie is het sociaal contract ontstaan: Gemaakt door, Thomas
Hobbes (1588-1679), John Locke (1632-1704) en Jean-Jacques Rousseau
(1712-1778).
Uitgangspunt van sociaal contract: Je word in vrijheid en gelijkheid
geboren. Mensen hebben krachtig overlevingsinstinct, om te overleven
moeten ze om schaarse bestaansmiddelen strijden. Mensen hebben
bezittingen nodig (grond en gereedschap om voedsel te verbouwen). Bij
ontbreken regels om eigendommen te beschermen dreigt permanente
oorlog allen tegen allen (strijd om het bestaan). Daarom is het sociaal
contract er, afspraken over het in natuurlijke vrijheid en gelijkheid te
kunnen leven.
, Regels in sociaal contract:
- Mensen moeten beloven elkaars eigendommen met rust te laten, de
staat moest dit controleren
- De staat moet veiligheid van de burgers garanderen, staat kreeg een
geweldsmonopolie: als enige geweld mag gebruiken.
- Staat is dan gebonden aan de rechten van de burgers, maar moet
je de staat wel vertrouwen?
Trias Politica: Wetgevende, rechtssprekende en uitvoerende macht
(gemaakt door Franse filosoof Montesqieu). De staat moest elkaar
controleren door middel van deze machten.
Beginselen van de rechtsstaat
Beginselen van de grondrechten: alle mensen zijn in vrijheid en gelijkheid
geboren en moeten zo ook samen kunnen leven. Sociaal contract was
de basis voor de grondrechten.
- Soevereiniteits- en democratiebeginsel: mensen sluiten gezamenlijk
een vredesakkoord, het sociaal contract
- Legaliteitsbeginsel: een staat kan het sociaal contract afdwingen,
maar is strict gebonden aan wetten
- Beginsel trias politica: macht van de staat wordt begrensd door
interne scheiding staatsmacht.
2.1.3 de eerste rechtsstaten Verenigde Staten
In 1776 werd de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring gesloten
nieuwe samenleving gebaseerd op vrijheid en gelijkheid van mensen (the
pursuit of happiness). Nieuwe basisstructuur vastgelegd van nieuwe staat,
taak om vrijheid en gelijkheid van burgers te beschermen gebonden
aan grondrechten (bill of rights).
Onafhankelijkheidsverklaring en bill of rights vormde de Amerikaanse
constitutie
Europa
In 1789 was de Franse revolutie (vrijheid, gelijkheid en broederschap of
de dood!) Zelfde jaar kwam de verklaring van de rechten van de
mens en burger hierin werden grondrechten voor ieder mens
vastgelegd.
De Franse revolutie ontaarde al snel en staatsgrepen en constituties
volgden elkaar snel op.
Er was chaos tot de staatsgreep van Napoleon Bonaparte in 1799 (er
ontstond een verlichte dictatuur). Napoleon verlagen in 1815 bij Slag bij
Maatschappijleer
2.1.1
Een rechtsstaat is een staat waarin je beschermd wordt (d.m.v.
grondwetten) als burger van de overheid.
In een autoritaire staat bepaalt 1 machthebber of een kleine groep de
regels.
Nederland is een democratische rechtsstaat meedoen aan vrije
verkiezen en indirect meebeslissen over politieke kwesties. Nederland is
ook een sociale rechtsstaat, dit houdt in dat er wetten en voorzieningen
zijn om de welvaart en het welzijn van burgers te bevorderen.
In een rechtsstaat heerst veel sociale vrede en sociale cohesie.
Aangezien de meeste burgers zich aan de wet houden kun je zeggen dat
vertrouwen en wederkerigheid in een rechtsstaat hand in hand gaan.
Ook de overheid moet zich aan wetten houden, dit zorgt voor
rechtszekerheid.
2.1.2
In de 18e eeuw was de verlichting en een verlangen naar
maatschappelijk geluk.
Vanaf de 16e eeuw weinig gelukkige perioden, want veel
godsdienstoorlogen.
De macht van Europese koningin onbeperkt, want burgers weinig rechten.
De gevolgen hiervan waren armoede, uitbuiting en sociale ongelijkheid.
In de 2e helft van de 18e eeuw kwam er verzet tegen onrecht door de
verlichting. De burgerij kreeg eigen economische belangen.
Vanaf 16e eeuw ontstond er veel overzeese handel (VOC). Gevolg hiervan
waren koloniën, rijkdom en wetenschappelijke kennis.
In de 15e eeuw kwam de uitvinding van de drukpers nieuwe kennis
werd hierdoor snel en breed verspreid. De gevolgen hiervan zijn bestaande
mens- en wereldbeeld veranderde, de macht van de koning onzeker.
Overzicht van belangrijke jaartallen:
- 1798 staatregeling, Nederland gecentraliseerde eenheidsstaat,
invoering gelijkheid voor de wet
- 1814 eerste echte grondwet, Willem Frederik soeverein vorst,
oprichting Staten-Generaal
- 1815 Vorming Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, Staten
generaal werd opgesplitst in 2 kamers. Invoering vrijheid van
godsdienst.
, - 1840 Nederland en België splitsen van elkaar
- 1848 Censuskiesrecht werd ingevoerd, amendementsrecht,
enquêterecht werden ook ingevoerd. Ook kwam er een uitbreiding
van de klassieke grondrechten. Invoering ministeriële
verantwoordelijkheid.
- 1887 Uitbreiding kiesrecht mannen, uitbreiding van kentekenen
van maatschappelijke welstand en geschiktheid.
- 1917 Invoering algemeen mannenkiesrecht. I.p.v. een
districtenstelsel kwam er een evenredige vertegenwoordiging.
Gelijke financiering openbaar en bijzonder onderwijs.
- 1919 Algemeen vrouwenkiesrecht ingevoerd
- 1949 Soevereiniteitsoverdracht Indonesië
- 1956 Uitbreiding 2e kamer naar 150 leden en de 1e kamer
uitgebreid naar 75 leden
- 1963 Soevereiniteitsoverdracht van Nieuw-Guinea aan de VN, VN
aan Indonesië
- 1983 Grondwetsherziening, invoering sociale grondrechten,
verlaging kiesgerechtigde leeftijd, 18 jaar. Bescherming tegen
discriminatie vastgelegd.
- 2008 stemrecht wiksonbekwamen geregeld
- 2017 Bonaire, Sint-Eustatius, Saba kunnen stem doorgeven aan 1e
kamer in Nederland
Gezond verstand
Kennis werd over werkelijkheid niet meer verkregen door geloof, naar door
gebruik van gezond verstand (de rede).
Door rede werden wetten natuur achterhaald, vrijheid eerste
voorwaarde bij gedachte om gelukkig te zijn of te worden, vrijheid was pas
mogelijk als de macht ingeperkt zou worden.
Sociaal contract
In de filosofie is het sociaal contract ontstaan: Gemaakt door, Thomas
Hobbes (1588-1679), John Locke (1632-1704) en Jean-Jacques Rousseau
(1712-1778).
Uitgangspunt van sociaal contract: Je word in vrijheid en gelijkheid
geboren. Mensen hebben krachtig overlevingsinstinct, om te overleven
moeten ze om schaarse bestaansmiddelen strijden. Mensen hebben
bezittingen nodig (grond en gereedschap om voedsel te verbouwen). Bij
ontbreken regels om eigendommen te beschermen dreigt permanente
oorlog allen tegen allen (strijd om het bestaan). Daarom is het sociaal
contract er, afspraken over het in natuurlijke vrijheid en gelijkheid te
kunnen leven.
, Regels in sociaal contract:
- Mensen moeten beloven elkaars eigendommen met rust te laten, de
staat moest dit controleren
- De staat moet veiligheid van de burgers garanderen, staat kreeg een
geweldsmonopolie: als enige geweld mag gebruiken.
- Staat is dan gebonden aan de rechten van de burgers, maar moet
je de staat wel vertrouwen?
Trias Politica: Wetgevende, rechtssprekende en uitvoerende macht
(gemaakt door Franse filosoof Montesqieu). De staat moest elkaar
controleren door middel van deze machten.
Beginselen van de rechtsstaat
Beginselen van de grondrechten: alle mensen zijn in vrijheid en gelijkheid
geboren en moeten zo ook samen kunnen leven. Sociaal contract was
de basis voor de grondrechten.
- Soevereiniteits- en democratiebeginsel: mensen sluiten gezamenlijk
een vredesakkoord, het sociaal contract
- Legaliteitsbeginsel: een staat kan het sociaal contract afdwingen,
maar is strict gebonden aan wetten
- Beginsel trias politica: macht van de staat wordt begrensd door
interne scheiding staatsmacht.
2.1.3 de eerste rechtsstaten Verenigde Staten
In 1776 werd de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring gesloten
nieuwe samenleving gebaseerd op vrijheid en gelijkheid van mensen (the
pursuit of happiness). Nieuwe basisstructuur vastgelegd van nieuwe staat,
taak om vrijheid en gelijkheid van burgers te beschermen gebonden
aan grondrechten (bill of rights).
Onafhankelijkheidsverklaring en bill of rights vormde de Amerikaanse
constitutie
Europa
In 1789 was de Franse revolutie (vrijheid, gelijkheid en broederschap of
de dood!) Zelfde jaar kwam de verklaring van de rechten van de
mens en burger hierin werden grondrechten voor ieder mens
vastgelegd.
De Franse revolutie ontaarde al snel en staatsgrepen en constituties
volgden elkaar snel op.
Er was chaos tot de staatsgreep van Napoleon Bonaparte in 1799 (er
ontstond een verlichte dictatuur). Napoleon verlagen in 1815 bij Slag bij
