Les 1: Introductie en Klassieke Oudheid
woensdag 29 oktober 2025 09:07
1) Introductie:
*reader: Honoré Rottier= verplicht
*terugkerende themas:
-> komen vaak examenvragen over (= de structuur)
*lessen vertrekken vanuit de vormen om hieruit de socio-eco intenties tot die vorm te
achterhalen en de effecten die hieruit voortkomen
-> = focus op intentie en hoe deze voor een stuk ook effecten kan verklaren
*examen: 4 vragen (2 van De Block: 1 stedenbouwkundig concept linken obv vorm aan maatsch
intentie, 1 vergelijkende vraag 'heel absurd' om te focussen op gelijkenissen en verschillen
hiertussen ovv de relatie tussen vorm en intentie, 2 van Van Acker)
Stadsstudies
= gebruiken verstedelijking als een soort verklarend geheel voor de maatschappelijke
ontwikkeling: (recent onderzoeksveld onderzoeken vanaf na WOII)
~ Verstedelijking w historisch vaak weergegeven adhv deze vereenvoudiging:
- Oudheid: wel omlijnd, geconcentreerd, compact, hoge densiteit, overzichtelijke
maatsch processen
~ later nuancering ontdekt: hebben al suburbaniseringsgolf 'uitgerold', was eig niet
zo een welomlijnd geheel dat lokaal w bestuurd (w eig vanuit machtsscentrum
Rome bestuurd)
- 17-19e eeuw: tgv industrialisatie breekt stad radioconcentrisch open naar
stadsranden, verstedelijking (? ontstaan socie eco-problemen: epidemieën,
slechte huisvesting, …)
- Modern: 1950-1960 groei begint zich overal (ongecontroleerd) voort te zetten tgv van
pendelen, de auto, suburbanisatie
~ ontstaat stedelijk netwerk dat nu nog moeilijk te theoretiseren valt (laatste
decennia bibliotheken geschreven om de stedelijke dynamieken te proberen
begrijpen)
~ "omdat als je de gesch begrijpt, je vandaag de dag de stedelijke dynamieken ook
beter kan begrijpen en kan 'aarden' >< de zoveelste theorie te bedenken"
Nieuwe sectie 1 Pagina 1
,2) Antieke beschaving:
Focus op grid
= meest toegepaste ruimtel figuur in de stedenbouw
~ onderscheid: heel dominant (Grieken en Romeinen) >< op lokale stukken (MiddelE)
Grieken>< Romeinen
-> gebruiken deze obv heel versch gebruiken/intenties (bijna tegenovergesteld)
• Grieken
= vanuit idee democratische samenleving en gelijke distributie grond
• Romeinen
= vanuit idee makkelijke, efficiënte, snelle planning steden (zodat mensen zonder spec opleiding k doen)
en makkelijk om bewoners van de stad te controleren
-> vooral toegepast voor kolonies
*nu te herkennen in stadsplanning New York (nu met economische redenering, maar ook
met controlerend 'kantje')
= beide regelmatige gridvormen, vorming grote
publieke pleinen
! maar >< intenties: Grieken: vanuit pol ambitie
'democratische' slv >< Romeinen infrastructureel:
vanuit ambitie efficiënte snelle planning
(overheersen) en mogh tot controleren
Grieken:
*Starten in de archaïsche periode (+-800 VCH)
= moment wanneer de polis (de soevereine stadstaat) ontstond als een nieuwe manier van samenleven
• Intentie
= op een nieuwe (neutrale) plek een nieuwe smlv oprichten (waarbij elke clan en burger
evenveel te zeggen heeft)
~ stad w niet gedefinieerd obv bevolkingsaantal (zoals nu vaak wel), maar obv politieke eenheid
= de stad geeft deze politieke vorm en smlv een plek
• De POLIS
= gemeenschap die bestuurd w door vrije burgers (waar elke burger in principe evenveel
inspraak m hebben)
~ alg vrije burgers= mannen die op de plek zelf geboren zijn en in sommige stadsstaten
alleen mannelijke grondbezitters
-> om deze consensus vorming mog te maken en ondersteunen:
○ ontwikkeling: AGORA
= faciliteren consensusvorming door creëren ruimte waar bestuur en overleg hoofdzaak is
(waar andere functies niet primair aanw mogen zijn vb tempels geen deel uit van de agora)
-> ontstaat id ruimte al een duidelijke scheiding tussen religie en bestuur
*= groot publiek overdekt plein omzoond door STOA'S
(zuilengallerijen)
• Denkers
~ welke soort stad willen we (obv welke ruimtelijke ingrepen
krijgen we deze?)
= maatschappij en politiek direct gelinkt aan stad (~ utopie maakbare smvl)
○ Plato
~ zit nog sterk klasseonderscheid in
○ Aristoteles
~ minder klasseonderscheid -> evolutie naar klasseloze samenleving
Nieuwe sectie 1 Pagina 2
,Evolutie griekse stedenbouw
-> Periodes (2):
1. Geleidelijk gegroeide steden (organische steden)
~ volgens de gewenste pol
doelstellingen vb Athene
○ Uiteen trekking religie en bestuur
-> ontstaan verschil in investeringen: evolutie naar plekken waar samenkomst w
gefaciliteerd > woningen
vb agora (gaat veel geld in, heel duurzame gebouwen, doel om te blijven bestaan)
>< woningen (veel bescheidener, vanuit idee dat deze niet m blijven bestaan)
○ Reservering open ruimte voor de agora
-> bv te zien in groei Athene, plaats (gelegen aan de hoofdweg) blijft vrij van
woningen om in te k vullen met publieke functies
-> w stelselmatig ingevuld met stoa's: gaan ruimte afbakenen, naarmate de stad groeit w
er functies (en gebouwen) bijgeplaatst
*Agora groeit organisch mee met de stad
= afh hoe groter de stad, hoe meer publieke functies= vanuit het idee dat elke burger
toegang m hebben tot het bestuur, moet je voor elke burger ruimte voorzien in deze
bestuursgebouwen)
-> w uiteindelijk heel erg 'rommelig', groeit te hard?
>< in geplande steden w het aantal huishoudens op voorhand bepaald en beperkt (obv
vanaf wanneer het aantal te groot w om beslissingen te k nemen)
• Eerst: alles geconcentreert op de acropolis (religie én bestuur)
-> naarmate stad groeit
• Intentioneel plek w uitgespaard (gereserveerd)
-> voor de agora (die stelselmatig w bebouwd met publ functies)
~ langs centrale hoofdweg (Panthenaïsche weg)
2. Geplande steden
~ vanuit theorie ontwikkeld
○ 2 grote theoretische stromingen
1) Stad als sociaal en politiek leefkader
~ gaat meeste bepalen
2) Stad als gezonde leefomgeving
~ licht-lucht-water
-> ied moet hiertoe gelijke toegang hebben
○ Ideale stad volgens Plato:
1) 3 standen mogen besturen: boeren, soldaten, regerende klasse
= al evolutie tov alleenheerser, maar wel nog belang klassen
-> geen kooplieden! (~ mensen die bezig zijn met het verwerven van geld)
= want w gedreven door kapitalisatie
2) Begrenzing burgers
~ +- 20 000 vrije burgers
3) Vestigingsplaats= vlakte
~ top-down k plannen volgens grid (zodat er geen rekening m w gehouden met reliëf)
4) Zonering: scheiding wonen-publieke en commerciële zones
Nieuwe sectie 1 Pagina 3
, ○ Ideale stad volgens Aristoteles:
~ werkt hierop verder met invoering 'communistische principes'
1) Elke vrije burger m toegang h tot bestuur
2) Grodeigendom mag niet bestaan
3) Hygiënische overwegingen
4) Ruimtelijke functionele specialisatie
5) Zonering
○ Hippodamus!
= gaat maatschappelijke, sociaalpolitieke theorievorming en principes (van o.a.
Plato en Aristoteles) rechtlijning doorvertalen in een stedenbouwkundige vorm
voor een hele stad
~ kan hierdoor beschouwd w als eerste stedenbouwkundige
Hippodamisch syst: (5eE vch)
vb Milete
§ Stappen Steden vormgeven (6)
1) Definieert Taille
= ideaal aantal burgers om mee te besturen
~ ideaal 10 000 vrije burgers (incl. vrouwen, kinderen en slaven= 50 000)
2) Defineert het aantal kavels dat hiervoor nodig is
-> gaat deze kavels koppelen per bouwblok*
3) Ontstaan raster: dambordterrein
-> tgv bouwblokken w uitgezet op het terrein rekening houdend met de
windrichting! (w hierbij heel weinig rekening gehouden met reliëf,
topografie, w daarna wel trappen gezet indien nodig)
= bouwblok als structurerend principe (niet de aswerking!)
4) Spaart centraal enkele blokken uit het grid
= om Agora plek te geven (bestuursgebouw aangekoppeld, dicht hierbij
tempels, maar deze ruimtelijk gescheiden)
5) Zet zones uit
~ scheiding wonen-werken-commercieel
6) Rond stad komt stadsmuur
= puur uit verdedigingsfunctie (weinig relatie met raster)
= geen geometrische vorm, maar op meest efficiënte manier aangelegd
(bergen, topografie w wel mee ingezet)
-> alle ontwerpenergie w gestoken ih vormgeven pol systeem
*Bouwblokken
= voll naar binnen gekeerd (geen ramen aan de straatzijde)
-> atrium binnenin (licht w centraal binnengetrokken)
= op zich best ruim en comfortabel met belang private sfeer
~ 'de horizontale stad' (2 bouwlagen)
= heel anders dan Romeinse stad, aangezien er geen gewin is bij densiteit
~ want bestaat geen grondeigendom
*Griekse stad is= een Mozaïek van stadsstaten
= afgesloten politieke unit (weinig wegen, mede tgv reliëf)
~ kleine territoriale staten op zichzelf gericht (~ op zichzelf heel inclusief)
-> maar naar buiten toe weinig open naar 'vreemdelingen'
Nieuwe sectie 1 Pagina 4
, Romeinen:
*Begint bij de Etrusken (Toscane)
~ slv die vooral gericht is op landbouw, traditie, belang symboliek
-> gericht op binnenland, sterk vernetwerkt (>< grieken op de zee)
-> ingesteld op technologie, handel, economische winst (>< vertrekt vanuit andere waarden)
= wel belang grondbezit, hiërarchie en controle
Politiek
• Geconcentreerde macht in Rome
-> Senaat heeft het voor het zeggen
= het volk heeft id praktijk eigenlijk geen macht
• Netwerken
-> macht moest vanuit centrum w uitgeoefend tot de netwerken 1000km's verder
= belang stedenbouw: ? Hoe organiseer je een stad die moet 'luisteren' naar Rome
Stedenbouw
? Hoe kunnen we zo efficiënt mog steden uibreiden, waarin de macht vanuit Rome gevoeld blijft
Stappen steden vormgeven: (Romeins Castrum)
1) Ontstaan lijst regels (pasklare voorschriften)
~ stedenbouw bestaande uit een lijst regels die makkelijk geïmplementeerd k worden
= moest gepland k w door iem die niet stedenbouwkundig geschoold is (maar door een militair)
~ vb Vitruvius
2) Belangrijke (technologische) instrumenten
○ De Groma
~ belang Landmeetkunde
= heel belangrijk techn instrument dat toelaat rechte lijnen en rechte hoeken uit te zetten
-> laat toe steden te plannen, en ook platteland (eigendom) te k verdelen
○ Kadaster
= grid obv eigendomsstructuren optekenen
-> grid gaat over koloniseren en verdelen van grond (>< Griekese slv)
3) Bepalen centrum
~ komt religie bij kijken, om juiste knooppunt te selecteren
○ Invulling centrum:
= centraal grote publieke ruimte
§ Forum
~ plaats Agora
-> maar condensatie Agora en Acropolis
= religie en bestuur (kerk en staat) zit bij elkaar
-> w verweven (tek: blauw=bestuur, geel=religie)
§ Ostia
-> veel aandacht voor brood-en-spelen, recreatieve functies (zaken als
theaters vaak aan de randen vd stad waar beste uitzicht is)
4) Obv centrum Assen bepalen
-> w 2 assen bepaald (zijn de richtinggevende elementen >< bouwblokken griekse slv)
= assen als structurerend principe (assen die stad met het stedelijk netwerk verbinden)
~steden bestaan in functie vh netwerk van Rome
= zijn zeer brede assen, vaak aangezet met triomfbogen
5) Bepalen taille van de stad
6) 'Flutmuur' om grenzen van de stad aan te geven
≠ verdedigingsmuur, is een administratieve grens
= enkel verdedigingsmuur aan de randen van het rijk (intern niet)
Nieuwe sectie 1 Pagina 5
woensdag 29 oktober 2025 09:07
1) Introductie:
*reader: Honoré Rottier= verplicht
*terugkerende themas:
-> komen vaak examenvragen over (= de structuur)
*lessen vertrekken vanuit de vormen om hieruit de socio-eco intenties tot die vorm te
achterhalen en de effecten die hieruit voortkomen
-> = focus op intentie en hoe deze voor een stuk ook effecten kan verklaren
*examen: 4 vragen (2 van De Block: 1 stedenbouwkundig concept linken obv vorm aan maatsch
intentie, 1 vergelijkende vraag 'heel absurd' om te focussen op gelijkenissen en verschillen
hiertussen ovv de relatie tussen vorm en intentie, 2 van Van Acker)
Stadsstudies
= gebruiken verstedelijking als een soort verklarend geheel voor de maatschappelijke
ontwikkeling: (recent onderzoeksveld onderzoeken vanaf na WOII)
~ Verstedelijking w historisch vaak weergegeven adhv deze vereenvoudiging:
- Oudheid: wel omlijnd, geconcentreerd, compact, hoge densiteit, overzichtelijke
maatsch processen
~ later nuancering ontdekt: hebben al suburbaniseringsgolf 'uitgerold', was eig niet
zo een welomlijnd geheel dat lokaal w bestuurd (w eig vanuit machtsscentrum
Rome bestuurd)
- 17-19e eeuw: tgv industrialisatie breekt stad radioconcentrisch open naar
stadsranden, verstedelijking (? ontstaan socie eco-problemen: epidemieën,
slechte huisvesting, …)
- Modern: 1950-1960 groei begint zich overal (ongecontroleerd) voort te zetten tgv van
pendelen, de auto, suburbanisatie
~ ontstaat stedelijk netwerk dat nu nog moeilijk te theoretiseren valt (laatste
decennia bibliotheken geschreven om de stedelijke dynamieken te proberen
begrijpen)
~ "omdat als je de gesch begrijpt, je vandaag de dag de stedelijke dynamieken ook
beter kan begrijpen en kan 'aarden' >< de zoveelste theorie te bedenken"
Nieuwe sectie 1 Pagina 1
,2) Antieke beschaving:
Focus op grid
= meest toegepaste ruimtel figuur in de stedenbouw
~ onderscheid: heel dominant (Grieken en Romeinen) >< op lokale stukken (MiddelE)
Grieken>< Romeinen
-> gebruiken deze obv heel versch gebruiken/intenties (bijna tegenovergesteld)
• Grieken
= vanuit idee democratische samenleving en gelijke distributie grond
• Romeinen
= vanuit idee makkelijke, efficiënte, snelle planning steden (zodat mensen zonder spec opleiding k doen)
en makkelijk om bewoners van de stad te controleren
-> vooral toegepast voor kolonies
*nu te herkennen in stadsplanning New York (nu met economische redenering, maar ook
met controlerend 'kantje')
= beide regelmatige gridvormen, vorming grote
publieke pleinen
! maar >< intenties: Grieken: vanuit pol ambitie
'democratische' slv >< Romeinen infrastructureel:
vanuit ambitie efficiënte snelle planning
(overheersen) en mogh tot controleren
Grieken:
*Starten in de archaïsche periode (+-800 VCH)
= moment wanneer de polis (de soevereine stadstaat) ontstond als een nieuwe manier van samenleven
• Intentie
= op een nieuwe (neutrale) plek een nieuwe smlv oprichten (waarbij elke clan en burger
evenveel te zeggen heeft)
~ stad w niet gedefinieerd obv bevolkingsaantal (zoals nu vaak wel), maar obv politieke eenheid
= de stad geeft deze politieke vorm en smlv een plek
• De POLIS
= gemeenschap die bestuurd w door vrije burgers (waar elke burger in principe evenveel
inspraak m hebben)
~ alg vrije burgers= mannen die op de plek zelf geboren zijn en in sommige stadsstaten
alleen mannelijke grondbezitters
-> om deze consensus vorming mog te maken en ondersteunen:
○ ontwikkeling: AGORA
= faciliteren consensusvorming door creëren ruimte waar bestuur en overleg hoofdzaak is
(waar andere functies niet primair aanw mogen zijn vb tempels geen deel uit van de agora)
-> ontstaat id ruimte al een duidelijke scheiding tussen religie en bestuur
*= groot publiek overdekt plein omzoond door STOA'S
(zuilengallerijen)
• Denkers
~ welke soort stad willen we (obv welke ruimtelijke ingrepen
krijgen we deze?)
= maatschappij en politiek direct gelinkt aan stad (~ utopie maakbare smvl)
○ Plato
~ zit nog sterk klasseonderscheid in
○ Aristoteles
~ minder klasseonderscheid -> evolutie naar klasseloze samenleving
Nieuwe sectie 1 Pagina 2
,Evolutie griekse stedenbouw
-> Periodes (2):
1. Geleidelijk gegroeide steden (organische steden)
~ volgens de gewenste pol
doelstellingen vb Athene
○ Uiteen trekking religie en bestuur
-> ontstaan verschil in investeringen: evolutie naar plekken waar samenkomst w
gefaciliteerd > woningen
vb agora (gaat veel geld in, heel duurzame gebouwen, doel om te blijven bestaan)
>< woningen (veel bescheidener, vanuit idee dat deze niet m blijven bestaan)
○ Reservering open ruimte voor de agora
-> bv te zien in groei Athene, plaats (gelegen aan de hoofdweg) blijft vrij van
woningen om in te k vullen met publieke functies
-> w stelselmatig ingevuld met stoa's: gaan ruimte afbakenen, naarmate de stad groeit w
er functies (en gebouwen) bijgeplaatst
*Agora groeit organisch mee met de stad
= afh hoe groter de stad, hoe meer publieke functies= vanuit het idee dat elke burger
toegang m hebben tot het bestuur, moet je voor elke burger ruimte voorzien in deze
bestuursgebouwen)
-> w uiteindelijk heel erg 'rommelig', groeit te hard?
>< in geplande steden w het aantal huishoudens op voorhand bepaald en beperkt (obv
vanaf wanneer het aantal te groot w om beslissingen te k nemen)
• Eerst: alles geconcentreert op de acropolis (religie én bestuur)
-> naarmate stad groeit
• Intentioneel plek w uitgespaard (gereserveerd)
-> voor de agora (die stelselmatig w bebouwd met publ functies)
~ langs centrale hoofdweg (Panthenaïsche weg)
2. Geplande steden
~ vanuit theorie ontwikkeld
○ 2 grote theoretische stromingen
1) Stad als sociaal en politiek leefkader
~ gaat meeste bepalen
2) Stad als gezonde leefomgeving
~ licht-lucht-water
-> ied moet hiertoe gelijke toegang hebben
○ Ideale stad volgens Plato:
1) 3 standen mogen besturen: boeren, soldaten, regerende klasse
= al evolutie tov alleenheerser, maar wel nog belang klassen
-> geen kooplieden! (~ mensen die bezig zijn met het verwerven van geld)
= want w gedreven door kapitalisatie
2) Begrenzing burgers
~ +- 20 000 vrije burgers
3) Vestigingsplaats= vlakte
~ top-down k plannen volgens grid (zodat er geen rekening m w gehouden met reliëf)
4) Zonering: scheiding wonen-publieke en commerciële zones
Nieuwe sectie 1 Pagina 3
, ○ Ideale stad volgens Aristoteles:
~ werkt hierop verder met invoering 'communistische principes'
1) Elke vrije burger m toegang h tot bestuur
2) Grodeigendom mag niet bestaan
3) Hygiënische overwegingen
4) Ruimtelijke functionele specialisatie
5) Zonering
○ Hippodamus!
= gaat maatschappelijke, sociaalpolitieke theorievorming en principes (van o.a.
Plato en Aristoteles) rechtlijning doorvertalen in een stedenbouwkundige vorm
voor een hele stad
~ kan hierdoor beschouwd w als eerste stedenbouwkundige
Hippodamisch syst: (5eE vch)
vb Milete
§ Stappen Steden vormgeven (6)
1) Definieert Taille
= ideaal aantal burgers om mee te besturen
~ ideaal 10 000 vrije burgers (incl. vrouwen, kinderen en slaven= 50 000)
2) Defineert het aantal kavels dat hiervoor nodig is
-> gaat deze kavels koppelen per bouwblok*
3) Ontstaan raster: dambordterrein
-> tgv bouwblokken w uitgezet op het terrein rekening houdend met de
windrichting! (w hierbij heel weinig rekening gehouden met reliëf,
topografie, w daarna wel trappen gezet indien nodig)
= bouwblok als structurerend principe (niet de aswerking!)
4) Spaart centraal enkele blokken uit het grid
= om Agora plek te geven (bestuursgebouw aangekoppeld, dicht hierbij
tempels, maar deze ruimtelijk gescheiden)
5) Zet zones uit
~ scheiding wonen-werken-commercieel
6) Rond stad komt stadsmuur
= puur uit verdedigingsfunctie (weinig relatie met raster)
= geen geometrische vorm, maar op meest efficiënte manier aangelegd
(bergen, topografie w wel mee ingezet)
-> alle ontwerpenergie w gestoken ih vormgeven pol systeem
*Bouwblokken
= voll naar binnen gekeerd (geen ramen aan de straatzijde)
-> atrium binnenin (licht w centraal binnengetrokken)
= op zich best ruim en comfortabel met belang private sfeer
~ 'de horizontale stad' (2 bouwlagen)
= heel anders dan Romeinse stad, aangezien er geen gewin is bij densiteit
~ want bestaat geen grondeigendom
*Griekse stad is= een Mozaïek van stadsstaten
= afgesloten politieke unit (weinig wegen, mede tgv reliëf)
~ kleine territoriale staten op zichzelf gericht (~ op zichzelf heel inclusief)
-> maar naar buiten toe weinig open naar 'vreemdelingen'
Nieuwe sectie 1 Pagina 4
, Romeinen:
*Begint bij de Etrusken (Toscane)
~ slv die vooral gericht is op landbouw, traditie, belang symboliek
-> gericht op binnenland, sterk vernetwerkt (>< grieken op de zee)
-> ingesteld op technologie, handel, economische winst (>< vertrekt vanuit andere waarden)
= wel belang grondbezit, hiërarchie en controle
Politiek
• Geconcentreerde macht in Rome
-> Senaat heeft het voor het zeggen
= het volk heeft id praktijk eigenlijk geen macht
• Netwerken
-> macht moest vanuit centrum w uitgeoefend tot de netwerken 1000km's verder
= belang stedenbouw: ? Hoe organiseer je een stad die moet 'luisteren' naar Rome
Stedenbouw
? Hoe kunnen we zo efficiënt mog steden uibreiden, waarin de macht vanuit Rome gevoeld blijft
Stappen steden vormgeven: (Romeins Castrum)
1) Ontstaan lijst regels (pasklare voorschriften)
~ stedenbouw bestaande uit een lijst regels die makkelijk geïmplementeerd k worden
= moest gepland k w door iem die niet stedenbouwkundig geschoold is (maar door een militair)
~ vb Vitruvius
2) Belangrijke (technologische) instrumenten
○ De Groma
~ belang Landmeetkunde
= heel belangrijk techn instrument dat toelaat rechte lijnen en rechte hoeken uit te zetten
-> laat toe steden te plannen, en ook platteland (eigendom) te k verdelen
○ Kadaster
= grid obv eigendomsstructuren optekenen
-> grid gaat over koloniseren en verdelen van grond (>< Griekese slv)
3) Bepalen centrum
~ komt religie bij kijken, om juiste knooppunt te selecteren
○ Invulling centrum:
= centraal grote publieke ruimte
§ Forum
~ plaats Agora
-> maar condensatie Agora en Acropolis
= religie en bestuur (kerk en staat) zit bij elkaar
-> w verweven (tek: blauw=bestuur, geel=religie)
§ Ostia
-> veel aandacht voor brood-en-spelen, recreatieve functies (zaken als
theaters vaak aan de randen vd stad waar beste uitzicht is)
4) Obv centrum Assen bepalen
-> w 2 assen bepaald (zijn de richtinggevende elementen >< bouwblokken griekse slv)
= assen als structurerend principe (assen die stad met het stedelijk netwerk verbinden)
~steden bestaan in functie vh netwerk van Rome
= zijn zeer brede assen, vaak aangezet met triomfbogen
5) Bepalen taille van de stad
6) 'Flutmuur' om grenzen van de stad aan te geven
≠ verdedigingsmuur, is een administratieve grens
= enkel verdedigingsmuur aan de randen van het rijk (intern niet)
Nieuwe sectie 1 Pagina 5
