Wijsbegeerte en ethiek
1.Les 1
Waarom iedereen een intro-les filosofie? Voor andere domeinen zoals recht en
geneeskunde etc zijn er experts die het voor je kunnen oplossen, in filosofie zijn er ook
experten maar zij kunnen het probleem/de vraag niet voor jou oplossen!
Er zijn vragen waaraan je je niet kan onttrekken. De meeste mensen hebben al een
antwoord, zonder de vraag te hebben gesteld.
De gift
Achtergrond: Malinowski schreef Argonauts of the Western Pacific (1922), hij heeft
meerdere jaren op de Trobriand eilanden (Papoea-Nieuw-Guinea) geleefd om de mensen
daar te bestuderen. Hij observeerde dat de inwoners op bepaalde tijdstippen in een kano
gingen varen naar een van de andere eilanden, om goederen te ruilen. Het bleek echter dat
dit goederen waren waar men geen behoefte aan had, dit gebeurde naast de handel. De
goederen waren halsbanden en kettingen, die werden doorgegeven van eiland tot eiland,
waarbij één van die goederen in een richting circuleerde en de andere soort in
tegengestelde richting. Er waren allemaal subtiele regels verbonden aan deze goederen, bv
dat je ze moest doorgeven als ze jou gegeven werden maar je moest ze een bepaalde tijd
bijhouden etc. Malinowski sprak van de ‘Kula Ring’ “Waarom riskeren mensen lijf en leden
om over enorme en gevaarlijke oceanen te reizen om wat waardeloze kleinoden lijken, weg
te geven?”
=> Mauss schrijft de “Essai sur le don” waarin hij het onderscheid bestudeert tussen
warenruil en de gift:
- Waarom is er een dwang om terug te geven? (p. 4)
- De gift vestigt relaties, en definieert identiteit.
- Geven, ontvangen, en teruggeven creëert relaties van wederzijdse afhankelijkheid.
=> Ook nu zijn deze fenomenen er, denk aan Kerst: als je een cadeau krijgt dan sta je in
schuld ten opzichte van die persoon, je mag niet hetzelfde voorwerp teruggeven want dit is
anders een weigering van de gift. Geld mag je ook niet geven want dat is geen gift, je moet
iets geven van soortgelijke waarde.
=> Vroeger was dit fenomeen veel aanweziger. Denk bv aan twee stammen die elkaar niet
verstaan en kennen, dan kan een gift van de ene stamhoofd geven aan de andere en als het
stamhoofd van de tegenpartij deze gift aanvaardt en eventueel iets teruggeeft dan kunnen
de stammen vredig omgaan. Als hij deze echter weigert is er in feite een open
oorlogsverklaring.
=> In een economische transactie zijn deze spanningen er niet! Men is onverschillig tegen
elkaar, er is geen relatie zoals bij een gift.
,Gift:
- Misvatting: het gaat om een soort van ruilhandel zonder geld. Bv Adam Smith over
de “propensity in human nature (…): the propensity to truck, barter, and exchange
one thing for another.” (Wealth of Nations)
- Maar dit is geen economische transactie. “What they exchange is not solely
property and wealth, movable and immovable goods, and things economically
useful. In particular, such exchanges are acts of politeness: banquets, rituals,
military services, women, children, dances, festivals, and fairs, in which economic
transaction is only one element, and in which the passing on of wealth is only one
feature of a much more general and enduring contract. (p. 6-7)
- Het goed of ding is een symbool.
- Eer, prestige en status halen uit generositeit.
- Het is geen genereuze, ‘morele’ daad: gift als ‘caritas’ daarom is er kritiek van
'ontwikkelingshulp', de mensen aan wie het gegeven wordt staan dan in een schuld
die ze niet kunnen teruggeven.
- Het doel is niet ‘geven’ op zich, noch het ‘ding’, maar alliantie creëren ⇔
Economische transactie
- Dit is niet gewoon een element van het sociale leven, maar het fundament ervan.
“this morality and organization still function in our own societies, in unchanging
fashion and, so to speak, hidden, below the surface, and (…) we believe that in this
we have found one of the human foundations on which our societies are built, we
shall be able to deduce a few moral conclusions concerning certain problems
posed by the crisis in our own law and economic organization”
- Wederzijdse erkenning:
- Het vreemde wordt familiair.
- Maar: ofwel blijf je vreemd, ofwel word je partner, er is geen andere
mogelijkheid
⇔ Markt en het recht: maakt niet het onderscheid tussen een ‘vreemde’ en
een naaste.
Mauss stelt ook dat de objecten een spiritueel karakter hebben, dat de geest van de geven
als het ware in het object zit en dat het juist hierdoor is dat men moet teruggeven "Hau".
Claude Lévi-Strauss: deed onderzoek naar verwantschapsrelatie (=met wie mag je een
relatie hebben?) in verschillende culturen. Hij vond dat er universeel een verbod is op incest.
Men vond ook dat er in veel culturen een voorkeur is voor kruiselingse i.p.v. parallelle
neef/nicht (een parallel neef/nicht is het kind van de broer van je vader of de zus van je
moeder, kruiselings is dan het kind van de broer van je moeder of de zus van je vader).
Maar in veel culturen is het huwelijk met een parallel-cousin verboden, en met een
cross-cousin aanbevolen. Vroeger werden vrouwen vaak als gift gegeven aan een andere
stam om te huwen, dit verklaart dit fenomeen deels. Men mag huwen met iemand uit een
andere stam: dus als uw moeder gegeven is vanuit een andere stam maar haar broer is
gebleven in de originele stam dan mag je huwen met zijn kinderen omdat ze tot de andere
stam behoren.
,Lévi-Strauss beweert dat dit de basis is van het incestverbod, niet biologie. Men moet wel
opmerken dat het niet om vrouwenhandel gaat, het is geen economische relatie maar een
traditionele eer (hier is uiteraard debat over).
Potlatch: vaak kwamen inheemse stammen van de VS en Canada ("Indianen") in de winter
samen en vond dit ritueel plaats. Hierbij werden waardevolle objecten weggeven of
vernietigd, het was een demonstratie van rijkdom en macht: onderwerpen door te geven. Als
een stam niet evenveel kon teruggeven als er werd gegeven, dan was dat de ultieme
vernedering waardoor een soort hiërarchie ontstond.
Bataille stelde dat de gift-”economie” gericht is op verlies, wat gek is aangezien de
traditionele economie er alles aan doet om een verlies te vermijden. Verlies krijgt een
positieve bijklank, het is een soort macht om verlies te lijden (-> Potlatch). Nu zijn er nog
steeds dingen belangrijk die “onproductief” zijn zoals feesten, spektakels, monumenten,
oorlogen etc. Hij gaf het voorbeeld van een juweel: moet niet gewoon mooi zijn, maar een
fortuin kosten. Maar de moderne kapitalistische klasse haat verlies waardoor het mateloze
en excessieve verdwenen is.
=> Tot nu toe spreken we van horizontale giften (giften onder gelijken) maar er is ook een
verticale gift (gift aan iemand die boven je staat als respect bv gift aan koning of bv offers
aan de goden: men wil teruggeven omdat het leven is gegeven aan hen).
De gift tussen generaties: het leven als een ‘gift’, de relatie met je ouders is nooit een
‘transactie’. Is het dan een onmogelijke tegengift? De tegengift is voor veel mensen uw
ouders kleinkinderen schenken. Zo wordt er gesteld dat we moeten denken aan pensioenen
vanuit een gift-logica ipv een economische transactie. Men kan zo teruggeven aan de
oudere generatie.
Derrida: stelt in vraag of de gift wel fundamenteel is. Hij stelt dat de
mogelijkheidsvoorwaarden van de gift (circuit van geven en nemen) zijn ook de
onmogelijkheidsvoorwaarden (opname in het circuit ondermijnt het karakter van het pure
geven). Het feit dat een gift een gebeuren is, ondermijnt het principe van het geven. Een gift
geven omdat je in schuld staat of omdat het moet is het geen gift meer (bv een cadeau op
moederdag omdat het moet). Als er van bij aanvang een te duidelijke verwachting is dat er
teruggegeven wordt, is er geen gift, maar verval je in economische ruil.
, 2.Les 2
Het ontstaan van de filosofie
In het begin vooral natuurfilosofie (Thales), mythische verhalen die natuurprocessen
verklaren. Vanaf Socrates, Plato en Aristoteles begon men te zoeken naar meer realistische
verklaringen. Dit gebeurde dankzij maatschappelijke ontwikkelingen: de mythische verhalen
werden te absurd, de hoplietische revolutie wat resulteerde in een uitbreiding van de elite. Er
zijn meer krijgers en die eisen ook hun deel van de buit op => ontstaan van een soort
middenklasse. Democratie komt op en de economie evolueert. Er is een opkomst van
handelaars en ambachtslieden, deze mensen komen in contact met externe invloeden en
brengen hun ideeën soms mee. Er komt een abstractie in de samenleving en dit ook met het
concept van geld: geld maakt waarin je ook handelt abstract, aangezien je er toch altijd maar
geld voor zal krijgen. Dit is een van de mogelijke oorzaken voor de opkomst van het
abstracter denken en filosoferen.
=> Negatieve houding van filosofen tegenover handel en geld:
- Geld trekt zich niets aan van tradities en conventies.
- Zich iets toe-eigenen zonder het te verdienen: kunst kopen zonder smaak te
hebben, eer kopen zonder het te verdienen…
- Geld is een instrument voor bedrog, werkt corrumperend.
- Geld stelt alles aan elkaar gelijk: nivellering (alles krijgt een waarde in geld). Geld
maakt abstractie en miskent de specificiteit of uniciteit van de dingen.
Plato tegen de handelaars:
- Ze produceren niet, maar zijn slechts ‘intermediair’ (de oude Grieken hechten belang
aan productieve activiteiten).
- Ze zijn vaak vreemdelingen.
- Ze waren vaak tegelijk bankiers.
=> Plato was tegen havensteden; handelaars buiten de stad houden, pro-autarchie,
overwicht van politiek op economie.
Socrates en Plato zijn niet tegen bezit of rijkdom als zodanig. Ze maakten een onderscheid:
- Goede rijkdom uit productieve arbeid.
- Slechte rijkdom uit handel en financiële activiteit.
Deze gingen vaak in discussie met de sofisten. De sofisten waren geleerden die advies
gaven aan leiders of die les gaven aan hun kinderen tegen een prijs. Aristoteles: “De sofist is
een man die geld verdient met wat kennis lijkt te zijn maar het eigenlijk niet is.” Volgens hen
verkochten ze “opinies”, ze deden alsof ze kennis hadden maar dat hadden ze niet volgens
de filosofen. De vraag rijst of je mag handelen met wetenschap en filosofie. Heeft de
waarheid een prijs?
=> Aristoteles: er is geen gemeenschappelijke maatstaf tussen geld en de filosofie. Het
oeuvre is niet meetbaar: de waarde ervan kan je niet afmeten aan de hoeveelheid tijd die er
in steekt. Waarheid is onbetaalbaar; filosofie of wetenschap vereisen belangeloosheid,
onvoorwaardelijke toewijding.
=> Ze menen dat filosofie een gift is: de meester deelt zijn wijsheid met zijn leerlingen en
ontvangt erkenning als tegengift.
1.Les 1
Waarom iedereen een intro-les filosofie? Voor andere domeinen zoals recht en
geneeskunde etc zijn er experts die het voor je kunnen oplossen, in filosofie zijn er ook
experten maar zij kunnen het probleem/de vraag niet voor jou oplossen!
Er zijn vragen waaraan je je niet kan onttrekken. De meeste mensen hebben al een
antwoord, zonder de vraag te hebben gesteld.
De gift
Achtergrond: Malinowski schreef Argonauts of the Western Pacific (1922), hij heeft
meerdere jaren op de Trobriand eilanden (Papoea-Nieuw-Guinea) geleefd om de mensen
daar te bestuderen. Hij observeerde dat de inwoners op bepaalde tijdstippen in een kano
gingen varen naar een van de andere eilanden, om goederen te ruilen. Het bleek echter dat
dit goederen waren waar men geen behoefte aan had, dit gebeurde naast de handel. De
goederen waren halsbanden en kettingen, die werden doorgegeven van eiland tot eiland,
waarbij één van die goederen in een richting circuleerde en de andere soort in
tegengestelde richting. Er waren allemaal subtiele regels verbonden aan deze goederen, bv
dat je ze moest doorgeven als ze jou gegeven werden maar je moest ze een bepaalde tijd
bijhouden etc. Malinowski sprak van de ‘Kula Ring’ “Waarom riskeren mensen lijf en leden
om over enorme en gevaarlijke oceanen te reizen om wat waardeloze kleinoden lijken, weg
te geven?”
=> Mauss schrijft de “Essai sur le don” waarin hij het onderscheid bestudeert tussen
warenruil en de gift:
- Waarom is er een dwang om terug te geven? (p. 4)
- De gift vestigt relaties, en definieert identiteit.
- Geven, ontvangen, en teruggeven creëert relaties van wederzijdse afhankelijkheid.
=> Ook nu zijn deze fenomenen er, denk aan Kerst: als je een cadeau krijgt dan sta je in
schuld ten opzichte van die persoon, je mag niet hetzelfde voorwerp teruggeven want dit is
anders een weigering van de gift. Geld mag je ook niet geven want dat is geen gift, je moet
iets geven van soortgelijke waarde.
=> Vroeger was dit fenomeen veel aanweziger. Denk bv aan twee stammen die elkaar niet
verstaan en kennen, dan kan een gift van de ene stamhoofd geven aan de andere en als het
stamhoofd van de tegenpartij deze gift aanvaardt en eventueel iets teruggeeft dan kunnen
de stammen vredig omgaan. Als hij deze echter weigert is er in feite een open
oorlogsverklaring.
=> In een economische transactie zijn deze spanningen er niet! Men is onverschillig tegen
elkaar, er is geen relatie zoals bij een gift.
,Gift:
- Misvatting: het gaat om een soort van ruilhandel zonder geld. Bv Adam Smith over
de “propensity in human nature (…): the propensity to truck, barter, and exchange
one thing for another.” (Wealth of Nations)
- Maar dit is geen economische transactie. “What they exchange is not solely
property and wealth, movable and immovable goods, and things economically
useful. In particular, such exchanges are acts of politeness: banquets, rituals,
military services, women, children, dances, festivals, and fairs, in which economic
transaction is only one element, and in which the passing on of wealth is only one
feature of a much more general and enduring contract. (p. 6-7)
- Het goed of ding is een symbool.
- Eer, prestige en status halen uit generositeit.
- Het is geen genereuze, ‘morele’ daad: gift als ‘caritas’ daarom is er kritiek van
'ontwikkelingshulp', de mensen aan wie het gegeven wordt staan dan in een schuld
die ze niet kunnen teruggeven.
- Het doel is niet ‘geven’ op zich, noch het ‘ding’, maar alliantie creëren ⇔
Economische transactie
- Dit is niet gewoon een element van het sociale leven, maar het fundament ervan.
“this morality and organization still function in our own societies, in unchanging
fashion and, so to speak, hidden, below the surface, and (…) we believe that in this
we have found one of the human foundations on which our societies are built, we
shall be able to deduce a few moral conclusions concerning certain problems
posed by the crisis in our own law and economic organization”
- Wederzijdse erkenning:
- Het vreemde wordt familiair.
- Maar: ofwel blijf je vreemd, ofwel word je partner, er is geen andere
mogelijkheid
⇔ Markt en het recht: maakt niet het onderscheid tussen een ‘vreemde’ en
een naaste.
Mauss stelt ook dat de objecten een spiritueel karakter hebben, dat de geest van de geven
als het ware in het object zit en dat het juist hierdoor is dat men moet teruggeven "Hau".
Claude Lévi-Strauss: deed onderzoek naar verwantschapsrelatie (=met wie mag je een
relatie hebben?) in verschillende culturen. Hij vond dat er universeel een verbod is op incest.
Men vond ook dat er in veel culturen een voorkeur is voor kruiselingse i.p.v. parallelle
neef/nicht (een parallel neef/nicht is het kind van de broer van je vader of de zus van je
moeder, kruiselings is dan het kind van de broer van je moeder of de zus van je vader).
Maar in veel culturen is het huwelijk met een parallel-cousin verboden, en met een
cross-cousin aanbevolen. Vroeger werden vrouwen vaak als gift gegeven aan een andere
stam om te huwen, dit verklaart dit fenomeen deels. Men mag huwen met iemand uit een
andere stam: dus als uw moeder gegeven is vanuit een andere stam maar haar broer is
gebleven in de originele stam dan mag je huwen met zijn kinderen omdat ze tot de andere
stam behoren.
,Lévi-Strauss beweert dat dit de basis is van het incestverbod, niet biologie. Men moet wel
opmerken dat het niet om vrouwenhandel gaat, het is geen economische relatie maar een
traditionele eer (hier is uiteraard debat over).
Potlatch: vaak kwamen inheemse stammen van de VS en Canada ("Indianen") in de winter
samen en vond dit ritueel plaats. Hierbij werden waardevolle objecten weggeven of
vernietigd, het was een demonstratie van rijkdom en macht: onderwerpen door te geven. Als
een stam niet evenveel kon teruggeven als er werd gegeven, dan was dat de ultieme
vernedering waardoor een soort hiërarchie ontstond.
Bataille stelde dat de gift-”economie” gericht is op verlies, wat gek is aangezien de
traditionele economie er alles aan doet om een verlies te vermijden. Verlies krijgt een
positieve bijklank, het is een soort macht om verlies te lijden (-> Potlatch). Nu zijn er nog
steeds dingen belangrijk die “onproductief” zijn zoals feesten, spektakels, monumenten,
oorlogen etc. Hij gaf het voorbeeld van een juweel: moet niet gewoon mooi zijn, maar een
fortuin kosten. Maar de moderne kapitalistische klasse haat verlies waardoor het mateloze
en excessieve verdwenen is.
=> Tot nu toe spreken we van horizontale giften (giften onder gelijken) maar er is ook een
verticale gift (gift aan iemand die boven je staat als respect bv gift aan koning of bv offers
aan de goden: men wil teruggeven omdat het leven is gegeven aan hen).
De gift tussen generaties: het leven als een ‘gift’, de relatie met je ouders is nooit een
‘transactie’. Is het dan een onmogelijke tegengift? De tegengift is voor veel mensen uw
ouders kleinkinderen schenken. Zo wordt er gesteld dat we moeten denken aan pensioenen
vanuit een gift-logica ipv een economische transactie. Men kan zo teruggeven aan de
oudere generatie.
Derrida: stelt in vraag of de gift wel fundamenteel is. Hij stelt dat de
mogelijkheidsvoorwaarden van de gift (circuit van geven en nemen) zijn ook de
onmogelijkheidsvoorwaarden (opname in het circuit ondermijnt het karakter van het pure
geven). Het feit dat een gift een gebeuren is, ondermijnt het principe van het geven. Een gift
geven omdat je in schuld staat of omdat het moet is het geen gift meer (bv een cadeau op
moederdag omdat het moet). Als er van bij aanvang een te duidelijke verwachting is dat er
teruggegeven wordt, is er geen gift, maar verval je in economische ruil.
, 2.Les 2
Het ontstaan van de filosofie
In het begin vooral natuurfilosofie (Thales), mythische verhalen die natuurprocessen
verklaren. Vanaf Socrates, Plato en Aristoteles begon men te zoeken naar meer realistische
verklaringen. Dit gebeurde dankzij maatschappelijke ontwikkelingen: de mythische verhalen
werden te absurd, de hoplietische revolutie wat resulteerde in een uitbreiding van de elite. Er
zijn meer krijgers en die eisen ook hun deel van de buit op => ontstaan van een soort
middenklasse. Democratie komt op en de economie evolueert. Er is een opkomst van
handelaars en ambachtslieden, deze mensen komen in contact met externe invloeden en
brengen hun ideeën soms mee. Er komt een abstractie in de samenleving en dit ook met het
concept van geld: geld maakt waarin je ook handelt abstract, aangezien je er toch altijd maar
geld voor zal krijgen. Dit is een van de mogelijke oorzaken voor de opkomst van het
abstracter denken en filosoferen.
=> Negatieve houding van filosofen tegenover handel en geld:
- Geld trekt zich niets aan van tradities en conventies.
- Zich iets toe-eigenen zonder het te verdienen: kunst kopen zonder smaak te
hebben, eer kopen zonder het te verdienen…
- Geld is een instrument voor bedrog, werkt corrumperend.
- Geld stelt alles aan elkaar gelijk: nivellering (alles krijgt een waarde in geld). Geld
maakt abstractie en miskent de specificiteit of uniciteit van de dingen.
Plato tegen de handelaars:
- Ze produceren niet, maar zijn slechts ‘intermediair’ (de oude Grieken hechten belang
aan productieve activiteiten).
- Ze zijn vaak vreemdelingen.
- Ze waren vaak tegelijk bankiers.
=> Plato was tegen havensteden; handelaars buiten de stad houden, pro-autarchie,
overwicht van politiek op economie.
Socrates en Plato zijn niet tegen bezit of rijkdom als zodanig. Ze maakten een onderscheid:
- Goede rijkdom uit productieve arbeid.
- Slechte rijkdom uit handel en financiële activiteit.
Deze gingen vaak in discussie met de sofisten. De sofisten waren geleerden die advies
gaven aan leiders of die les gaven aan hun kinderen tegen een prijs. Aristoteles: “De sofist is
een man die geld verdient met wat kennis lijkt te zijn maar het eigenlijk niet is.” Volgens hen
verkochten ze “opinies”, ze deden alsof ze kennis hadden maar dat hadden ze niet volgens
de filosofen. De vraag rijst of je mag handelen met wetenschap en filosofie. Heeft de
waarheid een prijs?
=> Aristoteles: er is geen gemeenschappelijke maatstaf tussen geld en de filosofie. Het
oeuvre is niet meetbaar: de waarde ervan kan je niet afmeten aan de hoeveelheid tijd die er
in steekt. Waarheid is onbetaalbaar; filosofie of wetenschap vereisen belangeloosheid,
onvoorwaardelijke toewijding.
=> Ze menen dat filosofie een gift is: de meester deelt zijn wijsheid met zijn leerlingen en
ontvangt erkenning als tegengift.
