CONSTITUTIONEEL
STRAFRECHT EN
CRIMINOLOGIE
Vrije Universiteit Brussel
Luka Van Roy
2025-2026
,INTRODUCTIE
Maatschappelijk debat: de teloorgang van de democratische rechtsstaat?
“We mogen niets meer” we mogen niet meer zeggen wat we denken
Zeggen, doen, lachen (met), …
“Cancel culture”, “woke”, over Israël zeggen…
Recht op vrije meningsuiting
“Ze mogen veel te veel”
Desinformatie, haatspraak (sociale media), “misdadigers eren”…
Recht op waarheid, gegevensbescherming & onderwijs
Opkomst van “autoritaire regimes”, “oligarchen” (niet verkozen mensen met een enorme inpak
op het beleid), ”illeberale democratie” (je mag nog stemmen, maar minder rechten)
Democratische rechtstaat (Verlichting, eind 18de eeuw) rechten die in die periode
vanzelfsprekend leken, komen opnieuw onder druk te staan.
Rechters maken migratiebeleid (on)mogelijk
Scheiding der machten
Politiek maakt de wetten & rechters controleren of ze correct worden toegepast. Maar bij
migratie: regering maakt strenge regels of wijzigt beslissingen toe te passen, daardoor lijkt het
alsof ze migratiebeleid blokkeren.
Elon Musk, vader van Twitter, groot mediabedrijf, kan bepalen of er haatspraak
mag verspreid worden. grote invloed, maar niemand heeft ervoor gestemd
(=olicharchen)
Belang constitutioneel strafrecht
Welk gedrag wordt (niet) strafbaar gesteld?
→ Bepaalde gedragingen zijn constitutioneel beschermd (=te maken met de grondwet)
Wie bepaalt dit allemaal? Hoe werkt dit constitutionele systeem?
• Legaliteitsbeginsel
• Scheiding der machten en onafhankelijkheid van de RM
• Democratische rechtstaat
• Hedendaagse uitdagingen: Elon Musk (X)? Mark Zuckerberg (Facebook, Instagram)?
democratische vertegenwoordiging?
Wat is constitutioneel strafrecht?
• Constitutioneel strafrecht onderzoekt hoe “de grondwet” de uitoefening van
strafrechtelijke bevoegdheden verdeelt, beperkt en de rechten van burgers beschermt in
het kader van strafrechtelijke procedures en straffen.
• Constitutioneel strafrecht bevat constitutionele regels die van toepassing zijn op het
(materiële en formele) strafrecht
• “de grondwet” … beter “constituties”
1
, → “Constituties”: Belgische GW, EVRM, EU-verdrag van Lissabon, UN Convention
on Human Rights, … (niet alleen Belgische grondwet, ook Europees verdrag van
de rechten van de mens dat rechtsreeks van toepassing is in België)
• In het Engels: Constitutional Criminal Law (de grondwettelijke principes die van
toepassing zijn op actoren die in het strafrecht werken. Wij later als criminologen ook in
de strafrechtsketen, dus belangrijk te weten wat zijn de grondwettelijke beginselen die
van toepassing zijn op het strafrecht.
→ Constitutional Law for Criminal Justice: the constitutional principles that
apply to Criminal Justice (practioners)
Constitutioneel strafrecht & criminologie
Criminologie
• fenomeen “CR”
• sociale reactie CR
Straf(proces)recht
Constituties
•Misdrijven en straffen
Maatschappelijk •hoe gerechtelijke
verdrag actoren criminaliteit
Hoogste opsporen, vervolgen &
rechtsnormen bestraffen = “regels
van het spel”
We gaan ons vooral concentreren op de raakvlakken tussen constituties en strafprocesrecht
• Focust op constitutionele beginselen van het hedendaagse Belgische straf(proces)recht
• Vervult een brugfunctie tussen algemene “inleiding tot het recht” (BA1) en “materieel
strafrecht” en “procesrecht en mensenrechten” (BA2, tweede semester)
• Door in te gaan op enkele fundamentele “constitutionele” en “(staats)bestuurlijke”
beginselen van het strafrecht = “constitutioneel strafrecht” (aandacht voor
grondrechten, mensenrechten en bevoegdheidsverdeling inzake SR)
• Vertrekt vanuit een constitutioneel perspectief op het strafrecht
1. Basisbeginselen “constitutioneel straf(proces)recht”
Constitutionele rol vooral kennen, veel belang aan de taal.
Basisbeginselen
• Strafrecht als publiek recht
• Onderscheid materieel en formeel strafrecht
• Legaliteitsbeginsel EXAMEN!!
• Scheiding der Machten in het straf(proces)recht EXAMEN
• Strafrecht is (schuldige) burgers “straffen” maar ook (onschuldigen) “beschermen”
2
, • Strafprocesrecht en actoren: wat is hun constitutionele rol?
Leerdoelen
• Wat is strafrecht?
• Wat is materieel formeel SR?
• Wat zijn de constitutionele basisbeginselen van het materiële en formele strafrecht?
Wat is het “constitutionele strafrecht”
• Deze constitutionele beginselen kunnen toepassen op concrete casussen?
• Jargon kennen en gebruiken bij examen hoe meer beginselen gebruikt, hoe meer punten!
2. Constitutioneel perspectief op strafrecht
“Breder” perspectief op strafrecht
• Constitutioneel
▪ Staatsstructuur
Scheiding Machten
Bevoegdheidsverdeling
Grondwettelijk Hof
• Rechten en vrijheden
▪ Constitutioneel “kader” en “verankering” van het strafrecht
▪ “Constitutioneel strafrecht” (constitutional criminal law)
• Historische ontwikkelingen
• Theoretisch: klassiek SR, sociaal verweer, nieuw sociaal verweer
• Europees: EVRM, EHRM
Leerdoelen
• Ontstaan klassiek SR en grondwet?
• Evoluties in strafrechtstheorieën: van klassiek SR naar sociaal verweer
• Inhoud GW/EVRM (mbt SR)
• Controlemechanismen op grond- & mensenrechten (EHRM/GH)?
• Gevolgen GW en EVRM voor SR?
• Hoe toepassen op concrete casussen?
• Jargon kennen en gebruiken bij examen
3. Gebruik constitutionele rechtsbronnen
Gebruik rechtsbronnen
• Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
• Belgische Grondwet
• Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen (=wet die de bevoegdheden in België
verdeeld tussen de deelstaten)
Leerdoelen
• Artikelen in deze rechtsbronnen kunnen opzoeken en correct gebruiken op examen
verwijzen naar bepaalde artikelen
Examen op basis van die leerdoelen
3
STRAFRECHT EN
CRIMINOLOGIE
Vrije Universiteit Brussel
Luka Van Roy
2025-2026
,INTRODUCTIE
Maatschappelijk debat: de teloorgang van de democratische rechtsstaat?
“We mogen niets meer” we mogen niet meer zeggen wat we denken
Zeggen, doen, lachen (met), …
“Cancel culture”, “woke”, over Israël zeggen…
Recht op vrije meningsuiting
“Ze mogen veel te veel”
Desinformatie, haatspraak (sociale media), “misdadigers eren”…
Recht op waarheid, gegevensbescherming & onderwijs
Opkomst van “autoritaire regimes”, “oligarchen” (niet verkozen mensen met een enorme inpak
op het beleid), ”illeberale democratie” (je mag nog stemmen, maar minder rechten)
Democratische rechtstaat (Verlichting, eind 18de eeuw) rechten die in die periode
vanzelfsprekend leken, komen opnieuw onder druk te staan.
Rechters maken migratiebeleid (on)mogelijk
Scheiding der machten
Politiek maakt de wetten & rechters controleren of ze correct worden toegepast. Maar bij
migratie: regering maakt strenge regels of wijzigt beslissingen toe te passen, daardoor lijkt het
alsof ze migratiebeleid blokkeren.
Elon Musk, vader van Twitter, groot mediabedrijf, kan bepalen of er haatspraak
mag verspreid worden. grote invloed, maar niemand heeft ervoor gestemd
(=olicharchen)
Belang constitutioneel strafrecht
Welk gedrag wordt (niet) strafbaar gesteld?
→ Bepaalde gedragingen zijn constitutioneel beschermd (=te maken met de grondwet)
Wie bepaalt dit allemaal? Hoe werkt dit constitutionele systeem?
• Legaliteitsbeginsel
• Scheiding der machten en onafhankelijkheid van de RM
• Democratische rechtstaat
• Hedendaagse uitdagingen: Elon Musk (X)? Mark Zuckerberg (Facebook, Instagram)?
democratische vertegenwoordiging?
Wat is constitutioneel strafrecht?
• Constitutioneel strafrecht onderzoekt hoe “de grondwet” de uitoefening van
strafrechtelijke bevoegdheden verdeelt, beperkt en de rechten van burgers beschermt in
het kader van strafrechtelijke procedures en straffen.
• Constitutioneel strafrecht bevat constitutionele regels die van toepassing zijn op het
(materiële en formele) strafrecht
• “de grondwet” … beter “constituties”
1
, → “Constituties”: Belgische GW, EVRM, EU-verdrag van Lissabon, UN Convention
on Human Rights, … (niet alleen Belgische grondwet, ook Europees verdrag van
de rechten van de mens dat rechtsreeks van toepassing is in België)
• In het Engels: Constitutional Criminal Law (de grondwettelijke principes die van
toepassing zijn op actoren die in het strafrecht werken. Wij later als criminologen ook in
de strafrechtsketen, dus belangrijk te weten wat zijn de grondwettelijke beginselen die
van toepassing zijn op het strafrecht.
→ Constitutional Law for Criminal Justice: the constitutional principles that
apply to Criminal Justice (practioners)
Constitutioneel strafrecht & criminologie
Criminologie
• fenomeen “CR”
• sociale reactie CR
Straf(proces)recht
Constituties
•Misdrijven en straffen
Maatschappelijk •hoe gerechtelijke
verdrag actoren criminaliteit
Hoogste opsporen, vervolgen &
rechtsnormen bestraffen = “regels
van het spel”
We gaan ons vooral concentreren op de raakvlakken tussen constituties en strafprocesrecht
• Focust op constitutionele beginselen van het hedendaagse Belgische straf(proces)recht
• Vervult een brugfunctie tussen algemene “inleiding tot het recht” (BA1) en “materieel
strafrecht” en “procesrecht en mensenrechten” (BA2, tweede semester)
• Door in te gaan op enkele fundamentele “constitutionele” en “(staats)bestuurlijke”
beginselen van het strafrecht = “constitutioneel strafrecht” (aandacht voor
grondrechten, mensenrechten en bevoegdheidsverdeling inzake SR)
• Vertrekt vanuit een constitutioneel perspectief op het strafrecht
1. Basisbeginselen “constitutioneel straf(proces)recht”
Constitutionele rol vooral kennen, veel belang aan de taal.
Basisbeginselen
• Strafrecht als publiek recht
• Onderscheid materieel en formeel strafrecht
• Legaliteitsbeginsel EXAMEN!!
• Scheiding der Machten in het straf(proces)recht EXAMEN
• Strafrecht is (schuldige) burgers “straffen” maar ook (onschuldigen) “beschermen”
2
, • Strafprocesrecht en actoren: wat is hun constitutionele rol?
Leerdoelen
• Wat is strafrecht?
• Wat is materieel formeel SR?
• Wat zijn de constitutionele basisbeginselen van het materiële en formele strafrecht?
Wat is het “constitutionele strafrecht”
• Deze constitutionele beginselen kunnen toepassen op concrete casussen?
• Jargon kennen en gebruiken bij examen hoe meer beginselen gebruikt, hoe meer punten!
2. Constitutioneel perspectief op strafrecht
“Breder” perspectief op strafrecht
• Constitutioneel
▪ Staatsstructuur
Scheiding Machten
Bevoegdheidsverdeling
Grondwettelijk Hof
• Rechten en vrijheden
▪ Constitutioneel “kader” en “verankering” van het strafrecht
▪ “Constitutioneel strafrecht” (constitutional criminal law)
• Historische ontwikkelingen
• Theoretisch: klassiek SR, sociaal verweer, nieuw sociaal verweer
• Europees: EVRM, EHRM
Leerdoelen
• Ontstaan klassiek SR en grondwet?
• Evoluties in strafrechtstheorieën: van klassiek SR naar sociaal verweer
• Inhoud GW/EVRM (mbt SR)
• Controlemechanismen op grond- & mensenrechten (EHRM/GH)?
• Gevolgen GW en EVRM voor SR?
• Hoe toepassen op concrete casussen?
• Jargon kennen en gebruiken bij examen
3. Gebruik constitutionele rechtsbronnen
Gebruik rechtsbronnen
• Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
• Belgische Grondwet
• Bijzondere Wet tot Hervorming der Instellingen (=wet die de bevoegdheden in België
verdeeld tussen de deelstaten)
Leerdoelen
• Artikelen in deze rechtsbronnen kunnen opzoeken en correct gebruiken op examen
verwijzen naar bepaalde artikelen
Examen op basis van die leerdoelen
3
