Veiligheid, terrorisme en mensenrechten
Prof. Dr. Sofie Royer 2025 – 2026
College 1: inleiding
Samenleving met een obsessie voor veiligheid
“Politie zet drones in om bestuurders te controleren: “is veiligheid van fietsers
minder belangrijk dan privacy?””
“Federale ministers bereiken akkoord over woonstbetredingen bij wie “gevaar
vormt voor maatschappij””
“FBI noemt terreurgroep 764 ‘hoogste prioriteit’: ook in België minderjarigen
op de radar van veiligheidsdiensten”
o Terreurgroep die via discordserver jongeren acties laten uitvoeren (vb
naaktfoto’s verspreiden, …) – terreur puur vanuit geweld, niet vanuit
een bepaalde ideologie
We hebben een obsessie met veiligheid die zich uit in onze taal
(brandveiligheid, verkeersveiligheid, voedselveiligheid, …) maar komt vanuit
een subjectiviteit gepaard met onze gevoelens
Waarom? De wereld bestaat uit, en wordt beheerst door artefacten waardoor
het gevoel bestaat dat niets onoverkomelijk is
o Een artefact is een door de mens gemaakt of bewerkt object
o Onveiligheid is ook een artefact dat we gecreerd hebben (o.a. ‘de fout
van de overheid’, …)
o Staat tegenover onveiligheid dat buiten ons valt (vb een natuurramp)
Veiligheid: Etymologie
> ‘felig’: beschermd of geborgen
Latijnse ‘securitas’: letterlijk zonder zorgen
o Maar… tegen wie / wat moeten we geborgen zijn?
o Veiligheid als ‘semantisch sleepnet’ (Boutellier)
Overheid wilt ons beschermen tegen zaken als terrorisme,
georganiseerde misdaad, sluikstorten, … die onze veiligheid
moeten waarborgen
Moeilijk te spreken over één middel om op die veiligheid in te
zetten, maar wordt wel onder dezelfde noemer gebracht
Koppelen aan objectief meetbare factoren
‘Hoeveel dodelijke gevallen van fenomeen x?’
Subjectief veiligheidsgevoel
Een gevoel dat voor elke persoon Niet omdat je je objectief veiliger bent
anders is dat je je subjectief veiliger gaat voelen
Vb: persoon A voelt zich veiliger na Te maken met persoonlijkheid, buurt
installeren alarm, persoon B voelt zich waarin je woont / begeeft,
onveiliger door telkens met dat alarm mediainvloed (die een voedingsbodem
geconfronteerd te worden is voor angst / moral panic)
De U-curve van T. R. Gurr
Describes the long-term trend of homicide rates in Europe, showing an initial
rise in violence, a subsequent decline, and a later rise again, forming a U-shape
Afname rond jaren 60 door culturele veranderingen,
opkomst welvaartstaat, industriële revolutie, …
Waarom?
,Vroege middeleeuwen en eerder
Er is geen monopolisering/centralisering van het gebruik van fysieke geweld,
iedereen staat in voor zijn eigen veiligheid en mocht daarvoor geweld gebruiken
Conflicten worden op een gewelddadige manier opgelost
Private wraak en veterecht
o Geen enkele vorm van proportionaliteit !!!
o Machtsvertoon via een tariefsysteem (‘ver-geld-ing’) om private wraak
af te kopen
Latere evolutie naar een strafsysteem dat we vandaag kennen
Modernisering
Veiligheid is de taak van het centrale politiek gezag in de staat door dat de
legitieme fysieke geweldsuitoefening bij hun komt te liggen en orde afdwingen via
regels en wetten
Burgers gehoorzamen, volgen de wet (cf. rechtszekerheid) en betalen
belastingen waarvoor de overheid in ruil gaat zorgen dat we veilig zijn
o Transactioneel! Geven en krijgen in ruil
Sociaal contract (Hobbes)
Natuurtoestand = in permanente situatie van oorlog van allen tegen allen
(menselijke natuur)
Om daar een einde aan te maken sluiten burgers een sociaal contract waar ze
rechten opgeven aan de overheid en veiligheid in ruil krijgen
Sociaal contract (Locke)
Overheid moet niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers
bescherming tegen willekeur door overheid (cf. rechtsstaat zoals wij die kennen)
Vb. Déclaration of Independence (1776): life, liberty and the pursuit of happiness
Invloed op eerste mensenrechten
Sociaal contract (Rousseau)
Mens is van nature goed, maar doordat onze samenleving bestaat uit materieel bezit
ontstaat er ongelijkheid en conflict
Daarom rechten afgeven aan overheid en de nood van een sociaal contract
Beccaria: tegen de doodstraf want dit is een recht dat burgers nooit hebben (kunnen)
afgeven aan de overheid (koppeling sociaal contract)
Tegenreactie: positieve veiligheid (Schuilenburg e.a.)
Mens wordt te negatief afgebeeld, basis van ons bestaan is net het
gemeenschapsleven
Criminologen gericht op poistieve veiligheid, altruisme, en elkaar beschermen
o Vertrouwen, zorg
o Vertaald in grondrechten
Mensenrecht op veiligheid?
Veiligheid = kerntaak én legitimatie (rechtvaardiging) van staatsgezag
Burgers beschermen tegen elkaar
Burgers beschermen tegen ongebreidelde machtsuitoefening door centrale
gezag
o Sinds Locke gaat het ook om het beschermen tegen een overheid die
te ver zou gaan
Sociaal grondrecht
o Europees Mensenrechtenverdrag (°1950) na WOII
, o Klassiek afweerrechten: “Wat de overheid niet mag doen” vb. art. 5
EVRM
o Ook positieve verplichtingen “Wat de overheid wel moet doen” vb. art.
8 EVRM
Onderwijs, sociaal
Waar past veiligheid in die grondrechten?
Veiligheid = klassiek afweerrecht !!!
Vb: overheid mag niemand van zijn vrijheid beroven, behalve onder
specifieke voorwaarden (regels voorlopige hechtenis, regels op privacy,
huiszoekingsbevel, …)
Maar… rechtspraak van EHRM toont stilaan ook hoe positieve mensenrechten /
sociaal grondrecht gaat om veiligheid
Sociaal grondrecht / positieve mensenrechten zijn inspanningen van de
overheid
Vooral in het kader van misdrijven
o Vb: positieve verplichting van de overheid om een strafonderzoek in
te stellen om daders actief te zoeken, op te sporen en vervolgen
Continu spanningsveld
“Security promises freedom but in fact erodes civil liberties.” (Zedner)
“Wanneer veiligheid en vrijheid te veel met elkaar in concurrentie komen, dan
zal de bevolking uiteindelijk altijd veiligheid boven vrijheid verkiezen, tenzij
deze laatste in die mate van overheidswege aangetast wordt dat er ook van
veiligheid geen sprake kan zijn zoals in totalitaire regimes.” (Piret)
Uitzonderingen (beperkingen op veiligheid) zorgen voor een spanningsveld !
Moeten steeds onderworpen zijn
o Proportionaliteit en noodzakelijkheid
o Legitimiteit
o Legaliteit
Vb: luchthaven is een plek waar we afstand doen van onze vrijheid om plaats
te maken voor veiligheid (fouilleren, bagagecheck, continue controle, …) =
high security zone waar een beperking op een grondrecht gerechtvaardigd is
voor een andere (= veiligheid van alle aanwezigen)
Terrorisme
Misdrijven gepleegd om (EU Richtlijn 2017/541)
• een bevolking ernstig vrees aan te jagen
• een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen
een handeling te verrichten of na te laten
• de politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een
land of een internationale organisatie ernstig te ontwrichten of vernietigen
Cijfers
• Volgens Europol stagneert het aantal terroristische aanslagen in EU (bron:
Terrorism Situation and Trend Report 2025)
• In 2024 vonden 58 (gepleegde, mislukte en verijdelde) aanslagen
plaats in 14 lidstaten: meeste aanslagen in Italië (20), Frankrijk (14)
en Duitsland (6).
• Vergelijk: 55 aanslagen in 2019, 57 in 2020, 18 in 2021, 28 in 2022
en 120 in 2023.
• Resultaat: 5 doden en 20 gewonden in 2024.
• Vergelijk: 10 doden in 2019, 21 doden in 2020, 2 doden in 2021,
geen doden in 2022, 6 doden in 2023.
, • Overige vaststellingen:
• Impact van conflicten in Gaza en Oekraïne op oproepen tot geweld
online
• Terroristische groeperingen viseren minderjarigen bij het rekruteren
• Rol van technologie bij verspreiden online haat (vb. generatieve AI)
Zijn terroristische misdrijven verschillend van andere vormen van criminaliteit?
De bestrijding van terrorisme heeft gezorgd voor een inperking in allerlei
mensenrechten
o Vb. verbod anonieme belkaarten (2016)
o Vb. mogelijkheid nachtelijke huiszoeking (2016)
o Vb. dataretentie
Grote bevoegdheid aan de overheid!!!
Technologie
We leven in een artificiële samenleving, denkend dat we alles kunnen beheersen (we
willen het lot in eigen handen nemen en ons eigen leven beheersen)
Idee versterkt door gebruik van technologie !
In de hand gewerkt door de overheid
o Meer technologie voor meer veiligheid (vb deurbelcamera’s,
politiemiddelen, ….)
Terugblik
1. In een objectief veilige samenleving kan er toch een groot (subjectief)
onveiligheidsgevoel heersen.
2. Veiligheid is een kerntaak van de overheid die ervoor moet zorgen dat we
onze rechten en vrijheden kunnen uitoefenen. Tegelijkertijd is veiligheid een
argument om onze rechten en vrijheden in te perken.
3. Terrorisme (en technologie) vormen een continue bedreiging, niet alleen voor
onze veiligheid, maar ook voor onze rechten en vrijheden.
Uitgangspunten
• Veiligheid is controversieel thema.
• Debat wordt vaak in identitaire verwoordingen gevoerd.
• Zo zou veiligheid een ‘rechts’ thema (hard doorpakken) zijn en ‘laisser
faire laisser passer’ een ‘links’ axioma (elke vorm van geweld heeft zijn
oorsprong in een vorm van deprivatie)
• Maar …
o De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een
beschavingsinstrument.
o Vlaams Belang scoort bij meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die
passen in de krijtlijnen van een democratische rechtsstaat (gevolgd door N-VA).
Linkse partijen doen het in het algemeen beter. Groen kleurt het meest groen.
o Mensen die op extreem(rechts) stemmen in feite stemmen voor de afbouw van
rechtsbescherming.
• Deze cursus gaat over publieke veiligheid.
• De manier waarop een staat maatschappelijke ordening tracht te
bewerkstelligen.
• Afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt vaak voor,
maar de uitwerking ervan is voor een andere cursus.
• Hang naar veiligheid voorbije drie decennia fors toegenomen.
• Subjectieve veiligheid daalt terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate
piekt.
Prof. Dr. Sofie Royer 2025 – 2026
College 1: inleiding
Samenleving met een obsessie voor veiligheid
“Politie zet drones in om bestuurders te controleren: “is veiligheid van fietsers
minder belangrijk dan privacy?””
“Federale ministers bereiken akkoord over woonstbetredingen bij wie “gevaar
vormt voor maatschappij””
“FBI noemt terreurgroep 764 ‘hoogste prioriteit’: ook in België minderjarigen
op de radar van veiligheidsdiensten”
o Terreurgroep die via discordserver jongeren acties laten uitvoeren (vb
naaktfoto’s verspreiden, …) – terreur puur vanuit geweld, niet vanuit
een bepaalde ideologie
We hebben een obsessie met veiligheid die zich uit in onze taal
(brandveiligheid, verkeersveiligheid, voedselveiligheid, …) maar komt vanuit
een subjectiviteit gepaard met onze gevoelens
Waarom? De wereld bestaat uit, en wordt beheerst door artefacten waardoor
het gevoel bestaat dat niets onoverkomelijk is
o Een artefact is een door de mens gemaakt of bewerkt object
o Onveiligheid is ook een artefact dat we gecreerd hebben (o.a. ‘de fout
van de overheid’, …)
o Staat tegenover onveiligheid dat buiten ons valt (vb een natuurramp)
Veiligheid: Etymologie
> ‘felig’: beschermd of geborgen
Latijnse ‘securitas’: letterlijk zonder zorgen
o Maar… tegen wie / wat moeten we geborgen zijn?
o Veiligheid als ‘semantisch sleepnet’ (Boutellier)
Overheid wilt ons beschermen tegen zaken als terrorisme,
georganiseerde misdaad, sluikstorten, … die onze veiligheid
moeten waarborgen
Moeilijk te spreken over één middel om op die veiligheid in te
zetten, maar wordt wel onder dezelfde noemer gebracht
Koppelen aan objectief meetbare factoren
‘Hoeveel dodelijke gevallen van fenomeen x?’
Subjectief veiligheidsgevoel
Een gevoel dat voor elke persoon Niet omdat je je objectief veiliger bent
anders is dat je je subjectief veiliger gaat voelen
Vb: persoon A voelt zich veiliger na Te maken met persoonlijkheid, buurt
installeren alarm, persoon B voelt zich waarin je woont / begeeft,
onveiliger door telkens met dat alarm mediainvloed (die een voedingsbodem
geconfronteerd te worden is voor angst / moral panic)
De U-curve van T. R. Gurr
Describes the long-term trend of homicide rates in Europe, showing an initial
rise in violence, a subsequent decline, and a later rise again, forming a U-shape
Afname rond jaren 60 door culturele veranderingen,
opkomst welvaartstaat, industriële revolutie, …
Waarom?
,Vroege middeleeuwen en eerder
Er is geen monopolisering/centralisering van het gebruik van fysieke geweld,
iedereen staat in voor zijn eigen veiligheid en mocht daarvoor geweld gebruiken
Conflicten worden op een gewelddadige manier opgelost
Private wraak en veterecht
o Geen enkele vorm van proportionaliteit !!!
o Machtsvertoon via een tariefsysteem (‘ver-geld-ing’) om private wraak
af te kopen
Latere evolutie naar een strafsysteem dat we vandaag kennen
Modernisering
Veiligheid is de taak van het centrale politiek gezag in de staat door dat de
legitieme fysieke geweldsuitoefening bij hun komt te liggen en orde afdwingen via
regels en wetten
Burgers gehoorzamen, volgen de wet (cf. rechtszekerheid) en betalen
belastingen waarvoor de overheid in ruil gaat zorgen dat we veilig zijn
o Transactioneel! Geven en krijgen in ruil
Sociaal contract (Hobbes)
Natuurtoestand = in permanente situatie van oorlog van allen tegen allen
(menselijke natuur)
Om daar een einde aan te maken sluiten burgers een sociaal contract waar ze
rechten opgeven aan de overheid en veiligheid in ruil krijgen
Sociaal contract (Locke)
Overheid moet niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers
bescherming tegen willekeur door overheid (cf. rechtsstaat zoals wij die kennen)
Vb. Déclaration of Independence (1776): life, liberty and the pursuit of happiness
Invloed op eerste mensenrechten
Sociaal contract (Rousseau)
Mens is van nature goed, maar doordat onze samenleving bestaat uit materieel bezit
ontstaat er ongelijkheid en conflict
Daarom rechten afgeven aan overheid en de nood van een sociaal contract
Beccaria: tegen de doodstraf want dit is een recht dat burgers nooit hebben (kunnen)
afgeven aan de overheid (koppeling sociaal contract)
Tegenreactie: positieve veiligheid (Schuilenburg e.a.)
Mens wordt te negatief afgebeeld, basis van ons bestaan is net het
gemeenschapsleven
Criminologen gericht op poistieve veiligheid, altruisme, en elkaar beschermen
o Vertrouwen, zorg
o Vertaald in grondrechten
Mensenrecht op veiligheid?
Veiligheid = kerntaak én legitimatie (rechtvaardiging) van staatsgezag
Burgers beschermen tegen elkaar
Burgers beschermen tegen ongebreidelde machtsuitoefening door centrale
gezag
o Sinds Locke gaat het ook om het beschermen tegen een overheid die
te ver zou gaan
Sociaal grondrecht
o Europees Mensenrechtenverdrag (°1950) na WOII
, o Klassiek afweerrechten: “Wat de overheid niet mag doen” vb. art. 5
EVRM
o Ook positieve verplichtingen “Wat de overheid wel moet doen” vb. art.
8 EVRM
Onderwijs, sociaal
Waar past veiligheid in die grondrechten?
Veiligheid = klassiek afweerrecht !!!
Vb: overheid mag niemand van zijn vrijheid beroven, behalve onder
specifieke voorwaarden (regels voorlopige hechtenis, regels op privacy,
huiszoekingsbevel, …)
Maar… rechtspraak van EHRM toont stilaan ook hoe positieve mensenrechten /
sociaal grondrecht gaat om veiligheid
Sociaal grondrecht / positieve mensenrechten zijn inspanningen van de
overheid
Vooral in het kader van misdrijven
o Vb: positieve verplichting van de overheid om een strafonderzoek in
te stellen om daders actief te zoeken, op te sporen en vervolgen
Continu spanningsveld
“Security promises freedom but in fact erodes civil liberties.” (Zedner)
“Wanneer veiligheid en vrijheid te veel met elkaar in concurrentie komen, dan
zal de bevolking uiteindelijk altijd veiligheid boven vrijheid verkiezen, tenzij
deze laatste in die mate van overheidswege aangetast wordt dat er ook van
veiligheid geen sprake kan zijn zoals in totalitaire regimes.” (Piret)
Uitzonderingen (beperkingen op veiligheid) zorgen voor een spanningsveld !
Moeten steeds onderworpen zijn
o Proportionaliteit en noodzakelijkheid
o Legitimiteit
o Legaliteit
Vb: luchthaven is een plek waar we afstand doen van onze vrijheid om plaats
te maken voor veiligheid (fouilleren, bagagecheck, continue controle, …) =
high security zone waar een beperking op een grondrecht gerechtvaardigd is
voor een andere (= veiligheid van alle aanwezigen)
Terrorisme
Misdrijven gepleegd om (EU Richtlijn 2017/541)
• een bevolking ernstig vrees aan te jagen
• een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen
een handeling te verrichten of na te laten
• de politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een
land of een internationale organisatie ernstig te ontwrichten of vernietigen
Cijfers
• Volgens Europol stagneert het aantal terroristische aanslagen in EU (bron:
Terrorism Situation and Trend Report 2025)
• In 2024 vonden 58 (gepleegde, mislukte en verijdelde) aanslagen
plaats in 14 lidstaten: meeste aanslagen in Italië (20), Frankrijk (14)
en Duitsland (6).
• Vergelijk: 55 aanslagen in 2019, 57 in 2020, 18 in 2021, 28 in 2022
en 120 in 2023.
• Resultaat: 5 doden en 20 gewonden in 2024.
• Vergelijk: 10 doden in 2019, 21 doden in 2020, 2 doden in 2021,
geen doden in 2022, 6 doden in 2023.
, • Overige vaststellingen:
• Impact van conflicten in Gaza en Oekraïne op oproepen tot geweld
online
• Terroristische groeperingen viseren minderjarigen bij het rekruteren
• Rol van technologie bij verspreiden online haat (vb. generatieve AI)
Zijn terroristische misdrijven verschillend van andere vormen van criminaliteit?
De bestrijding van terrorisme heeft gezorgd voor een inperking in allerlei
mensenrechten
o Vb. verbod anonieme belkaarten (2016)
o Vb. mogelijkheid nachtelijke huiszoeking (2016)
o Vb. dataretentie
Grote bevoegdheid aan de overheid!!!
Technologie
We leven in een artificiële samenleving, denkend dat we alles kunnen beheersen (we
willen het lot in eigen handen nemen en ons eigen leven beheersen)
Idee versterkt door gebruik van technologie !
In de hand gewerkt door de overheid
o Meer technologie voor meer veiligheid (vb deurbelcamera’s,
politiemiddelen, ….)
Terugblik
1. In een objectief veilige samenleving kan er toch een groot (subjectief)
onveiligheidsgevoel heersen.
2. Veiligheid is een kerntaak van de overheid die ervoor moet zorgen dat we
onze rechten en vrijheden kunnen uitoefenen. Tegelijkertijd is veiligheid een
argument om onze rechten en vrijheden in te perken.
3. Terrorisme (en technologie) vormen een continue bedreiging, niet alleen voor
onze veiligheid, maar ook voor onze rechten en vrijheden.
Uitgangspunten
• Veiligheid is controversieel thema.
• Debat wordt vaak in identitaire verwoordingen gevoerd.
• Zo zou veiligheid een ‘rechts’ thema (hard doorpakken) zijn en ‘laisser
faire laisser passer’ een ‘links’ axioma (elke vorm van geweld heeft zijn
oorsprong in een vorm van deprivatie)
• Maar …
o De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een
beschavingsinstrument.
o Vlaams Belang scoort bij meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die
passen in de krijtlijnen van een democratische rechtsstaat (gevolgd door N-VA).
Linkse partijen doen het in het algemeen beter. Groen kleurt het meest groen.
o Mensen die op extreem(rechts) stemmen in feite stemmen voor de afbouw van
rechtsbescherming.
• Deze cursus gaat over publieke veiligheid.
• De manier waarop een staat maatschappelijke ordening tracht te
bewerkstelligen.
• Afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt vaak voor,
maar de uitwerking ervan is voor een andere cursus.
• Hang naar veiligheid voorbije drie decennia fors toegenomen.
• Subjectieve veiligheid daalt terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate
piekt.
