Inhoud
1 OVERHEID EN MAATSCHAPPIJ .......................................................................... 4
1.1 De overheid in de maatschappij? ................................................................ 4
1.2 Wat is een staat? ..................................................................................... 5
1.3 De democratische rechtsstaat .................................................................... 6
1.4 De democratische rechtsstaat onder druk .................................................... 7
1.5 Samenvattend ......................................................................................... 8
2 GOED BESTUUR .............................................................................................. 9
2.1 Het normatieve kaders .............................................................................. 9
2.2 Kwaliteitsmaatstaf 1: efficiëntie en effectiviteit ............................................ 9
2.3 Kwaliteitsmaatstaf 2: open en integer .......................................................10
2.4 Lamba type: ‘robuust en veerkrachtig’ .......................................................11
2.5 Spanningen tussen waarden .....................................................................12
3 PUBLIEK EN PRIVAAT .....................................................................................13
3.1 Invloedssferen ........................................................................................13
3.2 Publieke en private goederen ....................................................................13
3.3 publieke en private organisaties ................................................................14
3.4 Publieke en private dienstverlening ...........................................................15
4 EEN HISTORISCHE SCHETS.............................................................................17
4.1 Nachtwakersstaat (1800-1870) .................................................................18
4.2 Infrastructuurstaat (1870-1919) ...............................................................18
4.3 Welvaartstaat (1919-1973) ......................................................................19
4.4 Ondernemende staat (1973-2000) ............................................................20
4.5 Netwerkstaat (2000-vandaag) ..................................................................20
5 VAN BUREAUCRATIE TOT NEW PUBLIC GOVERNANCE ........................................22
5.1 Weberiaanse bureaucratie ........................................................................23
5.2 Bestuurssociologische kritiek – Crozier .......................................................24
5.3 New Right kritiek – Niskanen ....................................................................25
5.4 New Public Management ..........................................................................26
5.5 New Public Governance ............................................................................27
6 FEDERALE OVERHEID .....................................................................................29
6.1 Bevoegdheden ........................................................................................29
6.2 Politiek bestuurlijke instellingen ................................................................30
6.3 Andere instellingen ..................................................................................30
6.4 Administratieve instellingen ......................................................................31
6.5 Andere federale instellingen .....................................................................31
6.6 Instellingen sociale zekerheid ...................................................................32
6.7 Overheidsbedrijven .................................................................................33
1
, 6.8 Leger .....................................................................................................34
6.9 Politie ....................................................................................................35
6.10 Justitie ...................................................................................................36
6.11 Financiën ...............................................................................................38
7 DE REGIONALE OVERHEDEN ...........................................................................40
7.1 Vlaamse Overheid ...................................................................................40
7.2 Franstalige en Brusselse overheid .............................................................43
7.3 Lokale besturen ......................................................................................43
7.4 Staatshervormingen ................................................................................44
7.5 Fusies ....................................................................................................44
7.6 Fusies en de optimale schaal ....................................................................44
7.7 Autonomie..............................................................................................45
7.8 Audit en toezicht .....................................................................................45
7.9 Lokale financiën ......................................................................................45
7.10 Provincies ..............................................................................................47
7.11 Politiek-bestuurlijke instellingen ................................................................47
7.12 Administratieve instellingen ......................................................................48
7.13 NPM – lokaal...........................................................................................49
7.14 ABG’s Antwerpen ....................................................................................49
7.15 Netwerkverbanden ..................................................................................50
7.16 Andere lokale actoren ..............................................................................50
7.17 Intergemeentelijke samenwerking .............................................................50
7.18 Politiezones ............................................................................................51
7.19 Hulpverleningszones ................................................................................51
7.20 Decentralisatiedebat ................................................................................52
8 REGULERING EN BELEIDSINSTRUMENTATIE .....................................................53
8.1 De instrumenten van de overheid ..............................................................53
8.2 Regulering ..............................................................................................53
8.3 Waarom werken regels? ...........................................................................54
8.4 Waarom reguleren? .................................................................................54
8.5 Hoe reguleren? .......................................................................................55
8.6 Regulerende staat ...................................................................................55
8.7 Handhaving ............................................................................................56
9 POLITIEK AMBACHTELIJKE VERHOUDINGEN ......................................................57
9.1 Dichotomie .............................................................................................57
9.2 Complexere modellen ..............................................................................57
9.3 Invloed van context .................................................................................59
9.4 België ....................................................................................................59
2
, 9.5 Samenvattend ........................................................................................61
10 BESTUUR, BURGER, EN MIDDENVELD ...........................................................62
10.1 Vertrouwen en legitimiteit ........................................................................62
10.2 Burgerrollen ...........................................................................................62
10.3 Middenveld .............................................................................................65
11 INTEGRITEIT..............................................................................................68
11.1 Begrippenkader.......................................................................................68
11.2 Cases ....................................................................................................68
11.3 Ethische dillema’s ....................................................................................68
11.4 Integriteitsschendingen door ambtenaren ...................................................68
3
, 1 OVERHEID EN MAATSCHAPPIJ
Maatschappij → staat → liberale democratie → hoe komt die onder druk?
1.1 De overheid in de maatschappij?
We gaan op zoek naar de overheid in de maatschappij
Concreet beleidsissue: hoe pakken we als maatschappij de energiecrisis aan? We
ondervonden plots dat we heel afhankelijk zijn voor onze energie. Hoe kunnen we zorgen
voor minder energieonafhankelijkheid? Zon en wind-energie dmv vergunningen door
overheid aan energiebedrijven. Zonnepanelen door burgers zelf. CO2 belasten waardoor
mensen minder energie gaan verbruiken.
Als je eender welk beleidsdomein vastpakt ga je altijd een mix van
verantwoordelijkheden in de maatschappij zien.
Burgermaatschappij = middenveld =
civil society → vzw’s
De lijnen definiëren verschillende
domeinen
Markt: heeft exit optie bv naar een
andere bakker gaan die je beter vindt
(die je bij de overheid niet hebt, daar
heb je enkel je stem)
Gemeenschappen = concrete groepen
van mensen die elkaar kennen
Dus verschillende componenten in acht nemen als denken over beleid en
‘problemen’ lopen door meerdere domeinen heen
Vragen die je kan stellen in de verschillende domeinen over armoedebeleid:
- Wat is de rol van de staat?
• Is er dwang in het armoedebeleid? Wie wordt gedwongen tot wat?
• Is er voice? Klinkt elke stem even sterk?
- Wat is de rol van de burgermaatschappij?
• Welke organisaties nemen de zorg voor de mensen in armoede op?
• Wat verwachten deze organisaties van de overheid?
• Waarom engageren mensen zich in de burgermaatschappij?
- Wat is de rol van de markt?
• Kunnen armen deelnemen aan de markt?
• Maakt de markt soms ook misbruik van mensen in armoede?
- Wat is de rol van gemeenschappen?
• Kunnen mensen in armoede terugvallen op sociale netwerken in de buurt?
• Welke verantwoordelijkheid hebben gezinnen en buurten?
4
1 OVERHEID EN MAATSCHAPPIJ .......................................................................... 4
1.1 De overheid in de maatschappij? ................................................................ 4
1.2 Wat is een staat? ..................................................................................... 5
1.3 De democratische rechtsstaat .................................................................... 6
1.4 De democratische rechtsstaat onder druk .................................................... 7
1.5 Samenvattend ......................................................................................... 8
2 GOED BESTUUR .............................................................................................. 9
2.1 Het normatieve kaders .............................................................................. 9
2.2 Kwaliteitsmaatstaf 1: efficiëntie en effectiviteit ............................................ 9
2.3 Kwaliteitsmaatstaf 2: open en integer .......................................................10
2.4 Lamba type: ‘robuust en veerkrachtig’ .......................................................11
2.5 Spanningen tussen waarden .....................................................................12
3 PUBLIEK EN PRIVAAT .....................................................................................13
3.1 Invloedssferen ........................................................................................13
3.2 Publieke en private goederen ....................................................................13
3.3 publieke en private organisaties ................................................................14
3.4 Publieke en private dienstverlening ...........................................................15
4 EEN HISTORISCHE SCHETS.............................................................................17
4.1 Nachtwakersstaat (1800-1870) .................................................................18
4.2 Infrastructuurstaat (1870-1919) ...............................................................18
4.3 Welvaartstaat (1919-1973) ......................................................................19
4.4 Ondernemende staat (1973-2000) ............................................................20
4.5 Netwerkstaat (2000-vandaag) ..................................................................20
5 VAN BUREAUCRATIE TOT NEW PUBLIC GOVERNANCE ........................................22
5.1 Weberiaanse bureaucratie ........................................................................23
5.2 Bestuurssociologische kritiek – Crozier .......................................................24
5.3 New Right kritiek – Niskanen ....................................................................25
5.4 New Public Management ..........................................................................26
5.5 New Public Governance ............................................................................27
6 FEDERALE OVERHEID .....................................................................................29
6.1 Bevoegdheden ........................................................................................29
6.2 Politiek bestuurlijke instellingen ................................................................30
6.3 Andere instellingen ..................................................................................30
6.4 Administratieve instellingen ......................................................................31
6.5 Andere federale instellingen .....................................................................31
6.6 Instellingen sociale zekerheid ...................................................................32
6.7 Overheidsbedrijven .................................................................................33
1
, 6.8 Leger .....................................................................................................34
6.9 Politie ....................................................................................................35
6.10 Justitie ...................................................................................................36
6.11 Financiën ...............................................................................................38
7 DE REGIONALE OVERHEDEN ...........................................................................40
7.1 Vlaamse Overheid ...................................................................................40
7.2 Franstalige en Brusselse overheid .............................................................43
7.3 Lokale besturen ......................................................................................43
7.4 Staatshervormingen ................................................................................44
7.5 Fusies ....................................................................................................44
7.6 Fusies en de optimale schaal ....................................................................44
7.7 Autonomie..............................................................................................45
7.8 Audit en toezicht .....................................................................................45
7.9 Lokale financiën ......................................................................................45
7.10 Provincies ..............................................................................................47
7.11 Politiek-bestuurlijke instellingen ................................................................47
7.12 Administratieve instellingen ......................................................................48
7.13 NPM – lokaal...........................................................................................49
7.14 ABG’s Antwerpen ....................................................................................49
7.15 Netwerkverbanden ..................................................................................50
7.16 Andere lokale actoren ..............................................................................50
7.17 Intergemeentelijke samenwerking .............................................................50
7.18 Politiezones ............................................................................................51
7.19 Hulpverleningszones ................................................................................51
7.20 Decentralisatiedebat ................................................................................52
8 REGULERING EN BELEIDSINSTRUMENTATIE .....................................................53
8.1 De instrumenten van de overheid ..............................................................53
8.2 Regulering ..............................................................................................53
8.3 Waarom werken regels? ...........................................................................54
8.4 Waarom reguleren? .................................................................................54
8.5 Hoe reguleren? .......................................................................................55
8.6 Regulerende staat ...................................................................................55
8.7 Handhaving ............................................................................................56
9 POLITIEK AMBACHTELIJKE VERHOUDINGEN ......................................................57
9.1 Dichotomie .............................................................................................57
9.2 Complexere modellen ..............................................................................57
9.3 Invloed van context .................................................................................59
9.4 België ....................................................................................................59
2
, 9.5 Samenvattend ........................................................................................61
10 BESTUUR, BURGER, EN MIDDENVELD ...........................................................62
10.1 Vertrouwen en legitimiteit ........................................................................62
10.2 Burgerrollen ...........................................................................................62
10.3 Middenveld .............................................................................................65
11 INTEGRITEIT..............................................................................................68
11.1 Begrippenkader.......................................................................................68
11.2 Cases ....................................................................................................68
11.3 Ethische dillema’s ....................................................................................68
11.4 Integriteitsschendingen door ambtenaren ...................................................68
3
, 1 OVERHEID EN MAATSCHAPPIJ
Maatschappij → staat → liberale democratie → hoe komt die onder druk?
1.1 De overheid in de maatschappij?
We gaan op zoek naar de overheid in de maatschappij
Concreet beleidsissue: hoe pakken we als maatschappij de energiecrisis aan? We
ondervonden plots dat we heel afhankelijk zijn voor onze energie. Hoe kunnen we zorgen
voor minder energieonafhankelijkheid? Zon en wind-energie dmv vergunningen door
overheid aan energiebedrijven. Zonnepanelen door burgers zelf. CO2 belasten waardoor
mensen minder energie gaan verbruiken.
Als je eender welk beleidsdomein vastpakt ga je altijd een mix van
verantwoordelijkheden in de maatschappij zien.
Burgermaatschappij = middenveld =
civil society → vzw’s
De lijnen definiëren verschillende
domeinen
Markt: heeft exit optie bv naar een
andere bakker gaan die je beter vindt
(die je bij de overheid niet hebt, daar
heb je enkel je stem)
Gemeenschappen = concrete groepen
van mensen die elkaar kennen
Dus verschillende componenten in acht nemen als denken over beleid en
‘problemen’ lopen door meerdere domeinen heen
Vragen die je kan stellen in de verschillende domeinen over armoedebeleid:
- Wat is de rol van de staat?
• Is er dwang in het armoedebeleid? Wie wordt gedwongen tot wat?
• Is er voice? Klinkt elke stem even sterk?
- Wat is de rol van de burgermaatschappij?
• Welke organisaties nemen de zorg voor de mensen in armoede op?
• Wat verwachten deze organisaties van de overheid?
• Waarom engageren mensen zich in de burgermaatschappij?
- Wat is de rol van de markt?
• Kunnen armen deelnemen aan de markt?
• Maakt de markt soms ook misbruik van mensen in armoede?
- Wat is de rol van gemeenschappen?
• Kunnen mensen in armoede terugvallen op sociale netwerken in de buurt?
• Welke verantwoordelijkheid hebben gezinnen en buurten?
4
