,Inhoud
1. Inleiding ...................................................................................................................................... 7
1.1 Pedagogische wetenschappen ................................................................................................ 7
1.2 Onderwijskunde ..................................................................................................................... 7
1.3 Didactiek ................................................................................................................................ 7
1.4 Het didactisch handelen ......................................................................................................... 9
1.5 Het goed onderwijs vormgeven? ............................................................................................ 9
2. Ik wil leerkracht worden ............................................................................................................ 10
2.1 inleiding ............................................................................................................................... 10
3. Het belang van leerkracht-leerlingrelaties.................................................................................. 11
3.1 het begrip leerkracht-leerlingrelatie ..................................................................................... 11
3.1.1 relaties op klasniveau en relaties op het individuele niveau.......................................... 11
3.1.2 Leerkracht-leerlingrelatie en klasmanagement of gedragsmanagement ....................... 12
3.2 De invloed van een positieve leerling-leerkrachtrelatie ......................................................... 12
3.2.1 Voor de kleuters (positief) ............................................................................................. 12
3.2.2 Voor de leerkrachten (positief) ...................................................................................... 13
3.3 Wat als de relatie moeilijk loopt?.......................................................................................... 13
3.3.1 gevolgen ...................................................................................................................... 13
3.3.2 Oorzaken of beïnvloedbare factoren van een negatieve relatie..................................... 13
3.3.3 Actiepunten en aandachtspunten bij negatieve relaties................................................ 14
3.4 De gehechtheidstheorie ....................................................................................................... 16
3.4.1 Gehechtheidstheorie en leerkracht-leerlingrelaties ...................................................... 17
3.4.2 De relatiekwaliteit beschrijven ..................................................................................... 17
3.5 Praktijktips voor het versterken van de leerkracht-leerlingrelatie .......................................... 18
3.5.1 Observatievaardigheden .............................................................................................. 18
3.5.2 Perspectief nemen ....................................................................................................... 18
3.5.3 Intresse tonen in de leerling ......................................................................................... 18
3.5.4 Eén-op-éen tijd doorbrengen ....................................................................................... 19
3.5.5 Positieve begroeting en afscheids(rituelen) .................................................................. 19
3.5.6 Non-verbaal gedrag, lichaamshouding en fysieke aanraking ......................................... 19
3.5.7 Emoties en intenties bevestigen en benoemen ............................................................ 19
4. zelf-determinatietheorie ........................................................................................................... 19
5. Onderwijs in vlaanderen............................................................................................................ 20
5.1 Vlaanderen: een autonome regio in een federale staat ......................................................... 20
5.2 Onderwijs ingericht door verschillende onderwijsnetten ...................................................... 21
5.2.1 Verklarende historische schets van de onderwijsnetten................................................ 22
2
, 5.2.2 Officieel en vrij onderwijs............................................................................................. 22
5.3 Onderwijsniveaus en leerplicht............................................................................................. 23
5.4 Minimumdoelen basisonderwijs ........................................................................................... 24
5.4.1 Waarom deze nieuwe minimumdoelen? ...................................................................... 24
5.4.2 Wat is de visie om dit ‘kennisrijk curriculum’ in te voeren............................................. 25
5.4.3 Algemene informatie bij de doelen .............................................................................. 25
5.5 leerplan katholiek basisonderwijs ......................................................................................... 27
5.5.1 Wat is een leerplan? .................................................................................................... 27
5.5.2 De functies van het leerplan......................................................................................... 27
6. Visies op goed onderwijs ........................................................................................................... 29
6.1 inleiding ............................................................................................................................... 29
6.2 Visies op goed onderwijs ...................................................................................................... 29
6.2.1 adaptief onderwijs ....................................................................................................... 29
6.2.2 Ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO) ......................................................................... 31
6.2.3 Ervaringsgericht onderwijs (EGO) ................................................................................. 33
6.3 Wat brengt de toekomst....................................................................................................... 36
6.3.1 Kleuteronderwijs ontstaat als onderzoeksdomein ........................................................ 36
6.3.2 Drie belangrijkste evoluties .......................................................................................... 36
7. Observeren ............................................................................................................................... 37
7.1 Inleiding ............................................................................................................................... 37
7.2 Observeren .......................................................................................................................... 37
7.2.1 Waarnemen is observen .............................................................................................. 37
7.2.2 Observeren: doelgericht, systematisch en objectief waarnemen..................................... 38
7.2.3 Waarnemen of observeren? ......................................................................................... 39
7.3 Hoe observeer je? ................................................................................................................ 39
7.3.1 Verschillende manieren van observeren ........................................................................ 39
7.3.2 Het gebruik van observatie-instrumenten .................................................................... 40
7.4 Noteren van observatiegegevens .......................................................................................... 41
7.5 Interpreteren........................................................................................................................ 42
7.6 voorwaarden en tips voor een goede observatie .................................................................. 43
8. Didactisch model van Gelder ..................................................................................................... 45
8.1 Wat is een didactisch model ................................................................................................. 45
8.2 Systematische ordening: de verschillende componenten ...................................................... 45
8.2.1 Wereldbeeld – persoonlijkheidsbeeld .......................................................................... 45
8.2.2 Bepalen en formuleren van doelstellingen ................................................................... 46
8.2.3 Onderzoeken van de didactische beginsituatie ............................................................. 47
3
, 8.2.4 Bepalen van de onderwijsleerstrategie of speelleerstrategie ........................................ 49
8.2.5 Onderwijsleerpraktijk (= Speelleerpraktijk) ................................................................... 51
8.2.6 Evaluatie ...................................................................................................................... 52
8.3 Relaties tussen Componenten van het Didactisch Model ...................................................... 53
8.3.1 Wereldbeeld en Persoonlijkheidsbeeld bepalen de doelen ........................................... 53
8.3.2 Doelen Aansluiten bij de Beginsituatie ......................................................................... 53
8.3.3 De Doelen Bepalen de Speelleerstrategie ..................................................................... 53
8.3.4 Beginsituatie Beïnvloedt de Speelleerstrategie ............................................................. 54
8.3.5 Componenten van de Speelleerstrategie Hangen Samen .............................................. 54
8.3.6 De Speelleerpraktijk Hangt Af van de Speelleerstrategie............................................... 54
8.3.7 De productevaluatie moet afgestemd worden op de doelen waaraan je werkte ........... 54
8.3.8 Verband Tussen Product- en Procesevaluatie................................................................ 55
8.3.9 Procesevaluatie onderzoekt en verbetert al de andere componenten van het didactische
proces 55
8.3.10 Productevaluatie als Informatiebron over de beginsituatie en de doelstellingen voor
een volgend aanbod .................................................................................................................. 55
9. Doelstellingen ........................................................................................................................... 56
9.1 Inleiding ............................................................................................................................... 56
9.2 Definitie doelstellingen......................................................................................................... 56
9.3 Kiezen en formuleren van doelstellingen .............................................................................. 57
9.3.1 Vanuit het standpunt van de kleuter .............................................................................. 58
9.3.2 Concreet observeerbaar ............................................................................................... 58
9.3.3 Inhoudelijk ................................................................................................................... 58
9.4 Noteren van doelstellingen in een lesvoorbereiding/activiteitenfich ..................................... 58
10. Didactische principes............................................................................................................ 59
10.1 Belangstellingsprincipe: Aansluiten bij de Beginsituatie .................................................... 59
10.1.1 Motivatie ................................................................................................................. 59
10.1.2 Rode Draad .............................................................................................................. 60
10.1.3 Start- en Slotmoment............................................................................................... 60
10.1.4 Activiteiten- en Materialenaanbod........................................................................... 60
10.2 Aanschouwelijkheid ......................................................................................................... 60
10.3 Impressie, Expressie en Inoefenen .................................................................................... 61
10.4 Kwaliteitsvolle Instructie, Vraagstelling, Interactie en Feedback ........................................ 62
10.4.1 Instructie ................................................................................................................. 62
10.4.2 Vraagstelling, Interactie en Feedback ....................................................................... 63
10.5 Activiteit .......................................................................................................................... 63
4
, 10.6 Structuur: zorgen voor herkenningspunten....................................................................... 64
10.7 Variatie: zorgen voor afwisseling ...................................................................................... 64
10.7.1 Variatie in leergebied ............................................................................................... 64
10.7.2 Variatie in werkvorm ................................................................................................ 65
10.7.3 Inspanning en ontspanning ...................................................................................... 65
10.8 Geleidelijkheid ................................................................................................................. 65
10.8.1 Van concreet naar abstract ...................................................................................... 65
10.8.2 Van makkelijk naar moeilijk ...................................................................................... 65
10.8.3 Van bekend naar nieuw............................................................................................ 66
10.8.4 Van globaal naar detail en omgekeerd...................................................................... 66
10.9 Differentiatie .................................................................................................................... 66
10.10 Flexibiliteit en soepelheid ................................................................................................. 66
11. Thematisch werken in de kleuterklas: het opstellen van een belangstellingscentrum (BC) .... 68
11.1 Kiezen en uitwerken van een BC ....................................................................................... 68
11.2 Criteria bij de keuze van een BC........................................................................................ 68
11.2.1 Aanleiding om het thema verder te verkennen, uitdieping .......................... 68
11.2.2 Voldoend bevattelijk ....................................................................................... 68
11.2.3 Actief omgaan met de werkelijkheid ............................................................ 69
11.2.4 Grens: geen keurslijf .......................................................................................... 69
11.3 Ideeën verzamelen: brainstorm en bronnen ..................................................................... 69
11.3.1 Inhoudelijke brainstorm ....................................................................................... 69
11.3.2 Raadpleeg bronnen ............................................................................................. 69
11.4 Focusdoelen selecteren .................................................................................................... 70
11.5 Ideeën verzamelen: actieviteitenbrainstorm..................................................................... 70
11.6 Vormgeven BC: opstellen dagschema - weekschema ........................................................ 71
12. Hoeken in de kleuterklas .................................................................................................... 71
12.1 Inleiding ........................................................................................................................... 71
12.2 Belang van hoeken ........................................................................................................... 71
12.2.1 Vrij kleuterinitiatief ............................................................................................. 71
12.2.2 Hoekenkeuze in het ruime kader van participatierechten ............... 72
12.3 Welke hoeken zijn er in de klas? ....................................................................................... 72
12.4 Voorwaarde voor goed hoekenwerk: klasinrichting........................................................... 73
12.5 Welk aanbod voorzie je in de hoeken?.............................................................................. 73
12.5.1 Invalshoeken ............................................................................................................. 73
12.5.2 Keuze van het aanbod ......................................................................................... 74
12.6 Organisatie van hoekenwerk ............................................................................................ 74
5
, 12.6.1 Voorstellen van het aanbod ................................................................................... 74
12.6.2 Combinatie van hoeken: verinigbaarheid van hoeken?..................................... 75
12.6.3 Verdelen van kleuters over verschillende hoeken .............................................. 75
12.6.4 Opruimen .................................................................................................................. 76
12.6.5 Evalueren met de kleuters ...................................................................................... 76
12.7 Begeleiden van spel in de hoeken ..................................................................................... 76
13 Digitale didactiek .................................................................................................................. 77
13.1 Inleiding ................................................................................................................................ 77
13.2 Over welke digitale vaardigheden moet een leerkracht beschikken? ...................................... 77
13.3 Waarom digitale middelen gebruiken in de kleuterklas? ........................................................ 77
13.3.1 Enkele begrippen ............................................................................................................ 77
13.3.2 Voordelen van digitale middelen in de kleuterklas .......................................................... 78
13.4 Het gebruik van digitale media gekoppeld aan het didactisch model van Gelder .................... 79
13.5 Welke digitale media-apparaten zijn mogelijk in de kleuterklas?....................................... 79
13.6 Hoe kunnen we deze digitale media inzetten in de kleuterklas? ........................................ 80
13.6.1 Radio/cd-speler, geluidsboxen ...................................................................................... 80
13.6.2 Sprekende muur of pen................................................................................................ 80
13.6.3 Computer/laptop ......................................................................................................... 80
13.6.4 Tablet........................................................................................................................... 81
13.6.5 digitaal bord/scherm of interactieve tafel ..................................................................... 81
6
1. Inleiding ...................................................................................................................................... 7
1.1 Pedagogische wetenschappen ................................................................................................ 7
1.2 Onderwijskunde ..................................................................................................................... 7
1.3 Didactiek ................................................................................................................................ 7
1.4 Het didactisch handelen ......................................................................................................... 9
1.5 Het goed onderwijs vormgeven? ............................................................................................ 9
2. Ik wil leerkracht worden ............................................................................................................ 10
2.1 inleiding ............................................................................................................................... 10
3. Het belang van leerkracht-leerlingrelaties.................................................................................. 11
3.1 het begrip leerkracht-leerlingrelatie ..................................................................................... 11
3.1.1 relaties op klasniveau en relaties op het individuele niveau.......................................... 11
3.1.2 Leerkracht-leerlingrelatie en klasmanagement of gedragsmanagement ....................... 12
3.2 De invloed van een positieve leerling-leerkrachtrelatie ......................................................... 12
3.2.1 Voor de kleuters (positief) ............................................................................................. 12
3.2.2 Voor de leerkrachten (positief) ...................................................................................... 13
3.3 Wat als de relatie moeilijk loopt?.......................................................................................... 13
3.3.1 gevolgen ...................................................................................................................... 13
3.3.2 Oorzaken of beïnvloedbare factoren van een negatieve relatie..................................... 13
3.3.3 Actiepunten en aandachtspunten bij negatieve relaties................................................ 14
3.4 De gehechtheidstheorie ....................................................................................................... 16
3.4.1 Gehechtheidstheorie en leerkracht-leerlingrelaties ...................................................... 17
3.4.2 De relatiekwaliteit beschrijven ..................................................................................... 17
3.5 Praktijktips voor het versterken van de leerkracht-leerlingrelatie .......................................... 18
3.5.1 Observatievaardigheden .............................................................................................. 18
3.5.2 Perspectief nemen ....................................................................................................... 18
3.5.3 Intresse tonen in de leerling ......................................................................................... 18
3.5.4 Eén-op-éen tijd doorbrengen ....................................................................................... 19
3.5.5 Positieve begroeting en afscheids(rituelen) .................................................................. 19
3.5.6 Non-verbaal gedrag, lichaamshouding en fysieke aanraking ......................................... 19
3.5.7 Emoties en intenties bevestigen en benoemen ............................................................ 19
4. zelf-determinatietheorie ........................................................................................................... 19
5. Onderwijs in vlaanderen............................................................................................................ 20
5.1 Vlaanderen: een autonome regio in een federale staat ......................................................... 20
5.2 Onderwijs ingericht door verschillende onderwijsnetten ...................................................... 21
5.2.1 Verklarende historische schets van de onderwijsnetten................................................ 22
2
, 5.2.2 Officieel en vrij onderwijs............................................................................................. 22
5.3 Onderwijsniveaus en leerplicht............................................................................................. 23
5.4 Minimumdoelen basisonderwijs ........................................................................................... 24
5.4.1 Waarom deze nieuwe minimumdoelen? ...................................................................... 24
5.4.2 Wat is de visie om dit ‘kennisrijk curriculum’ in te voeren............................................. 25
5.4.3 Algemene informatie bij de doelen .............................................................................. 25
5.5 leerplan katholiek basisonderwijs ......................................................................................... 27
5.5.1 Wat is een leerplan? .................................................................................................... 27
5.5.2 De functies van het leerplan......................................................................................... 27
6. Visies op goed onderwijs ........................................................................................................... 29
6.1 inleiding ............................................................................................................................... 29
6.2 Visies op goed onderwijs ...................................................................................................... 29
6.2.1 adaptief onderwijs ....................................................................................................... 29
6.2.2 Ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO) ......................................................................... 31
6.2.3 Ervaringsgericht onderwijs (EGO) ................................................................................. 33
6.3 Wat brengt de toekomst....................................................................................................... 36
6.3.1 Kleuteronderwijs ontstaat als onderzoeksdomein ........................................................ 36
6.3.2 Drie belangrijkste evoluties .......................................................................................... 36
7. Observeren ............................................................................................................................... 37
7.1 Inleiding ............................................................................................................................... 37
7.2 Observeren .......................................................................................................................... 37
7.2.1 Waarnemen is observen .............................................................................................. 37
7.2.2 Observeren: doelgericht, systematisch en objectief waarnemen..................................... 38
7.2.3 Waarnemen of observeren? ......................................................................................... 39
7.3 Hoe observeer je? ................................................................................................................ 39
7.3.1 Verschillende manieren van observeren ........................................................................ 39
7.3.2 Het gebruik van observatie-instrumenten .................................................................... 40
7.4 Noteren van observatiegegevens .......................................................................................... 41
7.5 Interpreteren........................................................................................................................ 42
7.6 voorwaarden en tips voor een goede observatie .................................................................. 43
8. Didactisch model van Gelder ..................................................................................................... 45
8.1 Wat is een didactisch model ................................................................................................. 45
8.2 Systematische ordening: de verschillende componenten ...................................................... 45
8.2.1 Wereldbeeld – persoonlijkheidsbeeld .......................................................................... 45
8.2.2 Bepalen en formuleren van doelstellingen ................................................................... 46
8.2.3 Onderzoeken van de didactische beginsituatie ............................................................. 47
3
, 8.2.4 Bepalen van de onderwijsleerstrategie of speelleerstrategie ........................................ 49
8.2.5 Onderwijsleerpraktijk (= Speelleerpraktijk) ................................................................... 51
8.2.6 Evaluatie ...................................................................................................................... 52
8.3 Relaties tussen Componenten van het Didactisch Model ...................................................... 53
8.3.1 Wereldbeeld en Persoonlijkheidsbeeld bepalen de doelen ........................................... 53
8.3.2 Doelen Aansluiten bij de Beginsituatie ......................................................................... 53
8.3.3 De Doelen Bepalen de Speelleerstrategie ..................................................................... 53
8.3.4 Beginsituatie Beïnvloedt de Speelleerstrategie ............................................................. 54
8.3.5 Componenten van de Speelleerstrategie Hangen Samen .............................................. 54
8.3.6 De Speelleerpraktijk Hangt Af van de Speelleerstrategie............................................... 54
8.3.7 De productevaluatie moet afgestemd worden op de doelen waaraan je werkte ........... 54
8.3.8 Verband Tussen Product- en Procesevaluatie................................................................ 55
8.3.9 Procesevaluatie onderzoekt en verbetert al de andere componenten van het didactische
proces 55
8.3.10 Productevaluatie als Informatiebron over de beginsituatie en de doelstellingen voor
een volgend aanbod .................................................................................................................. 55
9. Doelstellingen ........................................................................................................................... 56
9.1 Inleiding ............................................................................................................................... 56
9.2 Definitie doelstellingen......................................................................................................... 56
9.3 Kiezen en formuleren van doelstellingen .............................................................................. 57
9.3.1 Vanuit het standpunt van de kleuter .............................................................................. 58
9.3.2 Concreet observeerbaar ............................................................................................... 58
9.3.3 Inhoudelijk ................................................................................................................... 58
9.4 Noteren van doelstellingen in een lesvoorbereiding/activiteitenfich ..................................... 58
10. Didactische principes............................................................................................................ 59
10.1 Belangstellingsprincipe: Aansluiten bij de Beginsituatie .................................................... 59
10.1.1 Motivatie ................................................................................................................. 59
10.1.2 Rode Draad .............................................................................................................. 60
10.1.3 Start- en Slotmoment............................................................................................... 60
10.1.4 Activiteiten- en Materialenaanbod........................................................................... 60
10.2 Aanschouwelijkheid ......................................................................................................... 60
10.3 Impressie, Expressie en Inoefenen .................................................................................... 61
10.4 Kwaliteitsvolle Instructie, Vraagstelling, Interactie en Feedback ........................................ 62
10.4.1 Instructie ................................................................................................................. 62
10.4.2 Vraagstelling, Interactie en Feedback ....................................................................... 63
10.5 Activiteit .......................................................................................................................... 63
4
, 10.6 Structuur: zorgen voor herkenningspunten....................................................................... 64
10.7 Variatie: zorgen voor afwisseling ...................................................................................... 64
10.7.1 Variatie in leergebied ............................................................................................... 64
10.7.2 Variatie in werkvorm ................................................................................................ 65
10.7.3 Inspanning en ontspanning ...................................................................................... 65
10.8 Geleidelijkheid ................................................................................................................. 65
10.8.1 Van concreet naar abstract ...................................................................................... 65
10.8.2 Van makkelijk naar moeilijk ...................................................................................... 65
10.8.3 Van bekend naar nieuw............................................................................................ 66
10.8.4 Van globaal naar detail en omgekeerd...................................................................... 66
10.9 Differentiatie .................................................................................................................... 66
10.10 Flexibiliteit en soepelheid ................................................................................................. 66
11. Thematisch werken in de kleuterklas: het opstellen van een belangstellingscentrum (BC) .... 68
11.1 Kiezen en uitwerken van een BC ....................................................................................... 68
11.2 Criteria bij de keuze van een BC........................................................................................ 68
11.2.1 Aanleiding om het thema verder te verkennen, uitdieping .......................... 68
11.2.2 Voldoend bevattelijk ....................................................................................... 68
11.2.3 Actief omgaan met de werkelijkheid ............................................................ 69
11.2.4 Grens: geen keurslijf .......................................................................................... 69
11.3 Ideeën verzamelen: brainstorm en bronnen ..................................................................... 69
11.3.1 Inhoudelijke brainstorm ....................................................................................... 69
11.3.2 Raadpleeg bronnen ............................................................................................. 69
11.4 Focusdoelen selecteren .................................................................................................... 70
11.5 Ideeën verzamelen: actieviteitenbrainstorm..................................................................... 70
11.6 Vormgeven BC: opstellen dagschema - weekschema ........................................................ 71
12. Hoeken in de kleuterklas .................................................................................................... 71
12.1 Inleiding ........................................................................................................................... 71
12.2 Belang van hoeken ........................................................................................................... 71
12.2.1 Vrij kleuterinitiatief ............................................................................................. 71
12.2.2 Hoekenkeuze in het ruime kader van participatierechten ............... 72
12.3 Welke hoeken zijn er in de klas? ....................................................................................... 72
12.4 Voorwaarde voor goed hoekenwerk: klasinrichting........................................................... 73
12.5 Welk aanbod voorzie je in de hoeken?.............................................................................. 73
12.5.1 Invalshoeken ............................................................................................................. 73
12.5.2 Keuze van het aanbod ......................................................................................... 74
12.6 Organisatie van hoekenwerk ............................................................................................ 74
5
, 12.6.1 Voorstellen van het aanbod ................................................................................... 74
12.6.2 Combinatie van hoeken: verinigbaarheid van hoeken?..................................... 75
12.6.3 Verdelen van kleuters over verschillende hoeken .............................................. 75
12.6.4 Opruimen .................................................................................................................. 76
12.6.5 Evalueren met de kleuters ...................................................................................... 76
12.7 Begeleiden van spel in de hoeken ..................................................................................... 76
13 Digitale didactiek .................................................................................................................. 77
13.1 Inleiding ................................................................................................................................ 77
13.2 Over welke digitale vaardigheden moet een leerkracht beschikken? ...................................... 77
13.3 Waarom digitale middelen gebruiken in de kleuterklas? ........................................................ 77
13.3.1 Enkele begrippen ............................................................................................................ 77
13.3.2 Voordelen van digitale middelen in de kleuterklas .......................................................... 78
13.4 Het gebruik van digitale media gekoppeld aan het didactisch model van Gelder .................... 79
13.5 Welke digitale media-apparaten zijn mogelijk in de kleuterklas?....................................... 79
13.6 Hoe kunnen we deze digitale media inzetten in de kleuterklas? ........................................ 80
13.6.1 Radio/cd-speler, geluidsboxen ...................................................................................... 80
13.6.2 Sprekende muur of pen................................................................................................ 80
13.6.3 Computer/laptop ......................................................................................................... 80
13.6.4 Tablet........................................................................................................................... 81
13.6.5 digitaal bord/scherm of interactieve tafel ..................................................................... 81
6
