Samenvatting Thema's Maatschappijleer, 5 VWO, hoofdstuk 2: Rechtsstaat

Maatschappijleer samenvatting hoofdstuk 2
Bronnen om te leren: bron 13 en bron 24

2.1 waarom is het goed dat we een rechtsstaat hebben?
2.1.1 wat is een rechtsstaat?
 Rechtsstaat = een staat waarin burgers met grondrechten worden beschermd tegen
machtsmisbruik en willekeur van de overheid.
 Nederland is een:
 Democratische rechtsstaat = burgers mogen meedoen aan vrije
verkiezingen en kunnen zo indirect meebeslissen over politieke kwesties.
 Sociale rechtsstaat = er zijn allerlei wetten en voorzieningen om de
welvaart en het welzijn van de burgers te bevorderen.
 Voordelen van de rechtsstaat
 Relatief veel sociale vrede en sociale cohesie.
 Er is sprake van vertrouwen en wederkerigheid:
 De overheid verwacht dat burgers zich aan de wet houden, maar
burgers verwachten dat ook van de overheid. Zo ontstaat er
rechtszekerheid.
 Rechtsstaat is niet vanzelfsprekend
 Hij is kwetsbaar.
 Sociale vrede en voorspoed zijn geen rustig bezit, ze moeten keer op keer
worden veroverd op maatschappelijke krachten die de rechtsstaat
destabiliseren.

2.1.2 hoe is de rechtsstaat ontstaan?
 De eeuw van de Verlichting
 Verlangen naar maatschappelijk geluk.
 Vanaf 16e eeuw weinig gelukkige perioden
 Godsdiensttwisten à burgeroorlogen
 In de 17e eeuw had de koning bijna onbegrensde macht.
 Beroepen op de ‘gratie Gods’
 Mensen werden zonder vorm van proces opgepakt en opgesloten,
privileges naar willekeur verleend, openbare ambten bij wijze van
gunst verkocht en zwaarste belastingen voor de armste mensen.
 Gevolg: armoede, uitbuiting en scherp sociale ongelijkheid.
 Vanaf tweede helft 18e eeuw steeds meer verzet door de burgers.
 Niet alleen boeren, maar ook delen van adel en burgerij.
 Burgerij: had eigen economische belangen gekregen die zijn niet
ondergeschikt wilde maken aan de politieke belangen van de
koning.
 Ondernemende burgers de wereld in getrokken.
 Handel drijven over grote afstanden, ontdekkingsreizen, kolonies

,  Vergaarden niet alleen rijkdom, maar ook
wetenschappelijke kennis.
 Drukpers zorgt voor snelle en brede verspreiding kennis.
 Bestaande wereldbeeld en mensbeeld wankelt.
 Oorlogen, armoede en ellende kwamen niet voort uit de wil
van God, maar zijn veroorzaakt door menselijke heerszucht
en hebzucht.
 Macht van de koning niet meer vanzelfsprekend.
 Kracht van de rede
 Niet alleen blootlegging natuurwetten, ook voorwaarden voor een
rechtvaardige en gelukkige samenleving beredeneerd.
 Eerste voorwaarde: Vrijheid
 Vrijheid is hert wezen van geluk, maar kan nooit bereikt
worden als de macht niet eerst wordt getemd.
 Vooral de filosofie van het sociaal contract had veel invloed.
 Thomas Hobbes(1588-1679), John Locke(1632-1704) en Jean-
Jaques Rousseau(1712-1778).
 Uitgangspunt: alle mensen worden in vrijheid geboren, maar daar
blijft weinig van over. Mensen hebben ook een krachtig
overlevingsinstinct en moeten strijden voor schaarse
overlevingsmiddelen. Mensen hebben dus bezittingen nodig.
 Maar zonder regels komt er een ‘permanente oorlog van
allen tegen allen’, dus sociaal contract.
 Sociaal contract = contract waarin mensen tot afspraken
komen om in natuurlijke vrijheid en gelijkheid te kunnen
leven.
 De staat als scheidsrechter
 Mensen moeten beloven dat ze elkaars eigendommen met rust
laten. Dat is de eerste stap naar vrede.
 Voor de handhaving daarvan is een scheidsrechter nodig à
de staat.
 1e taak van de staat is de veiligheid van de burgers
garanderen en hun eigendommen beschermen. à
monopolie op het geweld.
 Wie controleert dan de scheidsrechter?
 De macht van de staat mag niet meer bevoegdheden
krijgen dan partijen zelf willen.
 Staat is gebonden aan wat partijen zelf
overeenkomen over de wijze waarop ze willen
samenleven: aan de wetten die burgers zelf
opstellen.