Ethisch ondernemen sem 1
Inhoud ethisch ondernemen
Inleiding ..............................................................................................................................2
Levensbeschouwing & zingeving...........................................................................................3
Deel 1: de 4 grote vragen van ons bestaan .........................................................................3
Deel 2: aandacht en overdaad ..........................................................................................4
Deel 3: kwetsbaarheid en kracht .......................................................................................8
Deel 4: eenzaamheid en psychisch welzijn ...................................................................... 11
Ethisch denken en kritisch denken ..................................................................................... 17
Deel 1: Ethisch denken en systeemdenken ...................................................................... 17
Deel 2: Ongelijkheid ....................................................................................................... 21
Deel 3: Gigantisme & innovatie ....................................................................................... 27
Deel 4: platformkapitalisme, de gig economie en AI ......................................................... 31
Deel 5: klimaatverandering ............................................................................................. 39
Deel 6: geweld en verzet ................................................................................................. 42
Deel 7: maatschappij verantwoord ondernemen en coöperatief ondernemen .................. 52
1
,Ethisch ondernemen sem 1
ETHISCH ONDERNEMEN
Inleiding
Doel van het vak:
1. Ontwikkelen van een kritische geest om toekomstige uitdagingen het hoofd te kunnen bieden
2. Economische vraagstukken ethisch leren analyseren en evalueren vanuit systeemdenken
3. Kritische zelfverstaan aanscherpen: jezelf begrijpen als deel van en gevormd door een systeem
4. Stimuleren van je verbeeldingsvermogen en je ondernemingszin
5. Essentiële zijnskwaliteiten cultiveren doorheen het worstelen met existentiële vragen
2 lessenreeksen of themareeksen
1. Levensbeschouwing en zingeving 2. Ethisch en kritisch denken
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt • Uitdiepen van thema’s op het snijpunt
van jezelf, de maatschappij en de wereld van ethiek, economie en
• Vanuit een focus op zijnskwaliteiten ondernemerschap
1. De vier grote vragen van ons bestaan • Vanuit een focus op systeemdenken
2. Overdaad en aandacht 1. Systeemdenken en ethisch denken
3. De kracht van kwetsbaarheid 2. Ongelijkheid
4. De burn-out maatschappij 3. Gigantisme en innovatie
4. Platformkapitalisme, de gig economie en
AI
5. Klimaatverandering
6. Geweld en verzet
7. Maatschappij verantwoord ondernemen
en coöperatief ondernemen
Gert Biesta over 3 taken van onderwijs:
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijs→ aanleren kennis en vaardigheden
2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappij→ traditie, praktijken, attitudes,
omgangsvormen, normen, overtuigingen…
3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen bevorderen→
kritisch denken, connectie maken, samenleven, volwassenheid,
engagement, ondernemingszin…
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag lijkt de klemtoon in het publieke discours over onderwijs vooral op kwalificatie te liggen
• We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen leren
zich aan te passen aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op een kwetsbare
planeet”→ samenleven
2
,Ethisch ondernemen sem 1
Levensbeschouwing & zingeving
Deel 1: de 4 grote vragen van ons bestaan
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn.
1. Irvin Yalom en de 4 grote vragen van ons bestaan
Volgens Irvin wordt elk mens geconfronteerd met 4 levensvragen:
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de
verantwoordelijkheid die we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van
het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
• Yalom stelt zicht de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan?”: de vragen
waarmee iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven
• Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom vier
uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet formuleren
• Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn (menselijke conditie)→ze
gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk
1.1 Vrijheid
“De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons leven→ we moeten keuzes maken en zijn
daarin (deels) verantwoordelijk voor onszelf
Vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de wereld opnemen→ spanning tussen
vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen kiezen en verliezen
→Uitdaging: hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen we op? Wat
betekent het voor om echte vrij te zijn?
1.2 Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare)
• We hebben heel wat dingen in de wereld niet in de hand
• en we hebben onszelf vaak nauwelijks in de hand…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de dingen die we niet kunnen
veranderen
• Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan onze
eindigheid/sterfelijkheid?
1.3 Isolatie en connectie (relaties)
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de ander→ ik
kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet weten wat een ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is ook beangstigend: vaak kunnen we
alleen vertrouwen, niet weten
• Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf, de andere en
de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een gemeenschap?
3
, Ethisch ondernemen sem 1
1.4 Zinloosheid en zingeving
• We zijn in de wereld “geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn, waar we geboren zijn,
zelfs niet dat we er zijn,…
• “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens” (Viktor Frankl)e
hebben nood aan betekenis en zin in ons leven
• Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we om met
ervaringen van zinloosheid?
1.5 Belang van deze uitgaging volgens Yalom
• Yalom argumenteert dat deze vier bezorgdheden of condities onvermijdelijk deel zijn van ons
menszijn→ We moeten er allemaal op onze manier een antwoord op formuleren
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van deze condities→
heeft geen zin er tegen te vechten, alleen de manier waarop je er mee omgaat heb je deels in de
hand
• Vb: angststoornis
• Doorheen ons leven stellen deze uitdagingen zich op verschillende manieren, afhankelijk van
onze context
• Alle levensvragen komen voort uit deze vier uitdagingen
• Belangrijk om deze vragen niet te ontwijken of op een dogmatische manier af te sluiten, maar om
ze recht in de ogen te kijken
• “Het goed is om je onder te dompelen in de stroom van het leven”
Deel 2: aandacht en overdaad
Over het belang van aandacht en contemplatie
1. Overdaad: leven en leren in een overprikkelende wereld
= experiment met 5min niks doen → mensen geven zichzelf een schok
2. Een wereld van overdaad
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk om nog het onderscheid te maken tussen het
relevante/betekenisvolle en de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk om afgeleid te worden
• Internet en elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en beloningen
Verslaafd aan prikkels:
• Psychologische manipulatie: advertenties en beloning- en verslavingsmechanismes
Aandacht en gewoontes:
• Hooked: How to build habit forming products
• Sociale media is niet zozeer ontworpen om mensen te verbinden, maar om zoveel mogelijk
interacties te genereren die gemonetariseerd kunnen worden
4
Inhoud ethisch ondernemen
Inleiding ..............................................................................................................................2
Levensbeschouwing & zingeving...........................................................................................3
Deel 1: de 4 grote vragen van ons bestaan .........................................................................3
Deel 2: aandacht en overdaad ..........................................................................................4
Deel 3: kwetsbaarheid en kracht .......................................................................................8
Deel 4: eenzaamheid en psychisch welzijn ...................................................................... 11
Ethisch denken en kritisch denken ..................................................................................... 17
Deel 1: Ethisch denken en systeemdenken ...................................................................... 17
Deel 2: Ongelijkheid ....................................................................................................... 21
Deel 3: Gigantisme & innovatie ....................................................................................... 27
Deel 4: platformkapitalisme, de gig economie en AI ......................................................... 31
Deel 5: klimaatverandering ............................................................................................. 39
Deel 6: geweld en verzet ................................................................................................. 42
Deel 7: maatschappij verantwoord ondernemen en coöperatief ondernemen .................. 52
1
,Ethisch ondernemen sem 1
ETHISCH ONDERNEMEN
Inleiding
Doel van het vak:
1. Ontwikkelen van een kritische geest om toekomstige uitdagingen het hoofd te kunnen bieden
2. Economische vraagstukken ethisch leren analyseren en evalueren vanuit systeemdenken
3. Kritische zelfverstaan aanscherpen: jezelf begrijpen als deel van en gevormd door een systeem
4. Stimuleren van je verbeeldingsvermogen en je ondernemingszin
5. Essentiële zijnskwaliteiten cultiveren doorheen het worstelen met existentiële vragen
2 lessenreeksen of themareeksen
1. Levensbeschouwing en zingeving 2. Ethisch en kritisch denken
• Uitdiepen van thema’s op het snijpunt • Uitdiepen van thema’s op het snijpunt
van jezelf, de maatschappij en de wereld van ethiek, economie en
• Vanuit een focus op zijnskwaliteiten ondernemerschap
1. De vier grote vragen van ons bestaan • Vanuit een focus op systeemdenken
2. Overdaad en aandacht 1. Systeemdenken en ethisch denken
3. De kracht van kwetsbaarheid 2. Ongelijkheid
4. De burn-out maatschappij 3. Gigantisme en innovatie
4. Platformkapitalisme, de gig economie en
AI
5. Klimaatverandering
6. Geweld en verzet
7. Maatschappij verantwoord ondernemen
en coöperatief ondernemen
Gert Biesta over 3 taken van onderwijs:
1) Kwalificatie: Inhoud van onderwijs→ aanleren kennis en vaardigheden
2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappij→ traditie, praktijken, attitudes,
omgangsvormen, normen, overtuigingen…
3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen bevorderen→
kritisch denken, connectie maken, samenleven, volwassenheid,
engagement, ondernemingszin…
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag lijkt de klemtoon in het publieke discours over onderwijs vooral op kwalificatie te liggen
• We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen leren
zich aan te passen aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op een kwetsbare
planeet”→ samenleven
2
,Ethisch ondernemen sem 1
Levensbeschouwing & zingeving
Deel 1: de 4 grote vragen van ons bestaan
Reflecties over hoe we in de wereld kunnen zijn.
1. Irvin Yalom en de 4 grote vragen van ons bestaan
Volgens Irvin wordt elk mens geconfronteerd met 4 levensvragen:
1) Vrijheid (en verantwoordelijkheid): de keuzes die we maken en de
verantwoordelijkheid die we opnemen
2) Angst (voor de dood en het verlies): hoe we omgaan met het oncontroleerbare van
het leven
3) Isolatie en connectie: hoe wij ons verbinden met de ander en de wereld
4) Zinloosheid en zingeving: de zin en onzin van ons leven
• Yalom stelt zicht de vraag: “wat zijn de ultieme bezorgdheden van ons bestaan?”: de vragen
waarmee iedereen geconfronteerd wordt en worstelt in het leven
• Op basis van zijn therapeutische ervaring onderscheid Yalom vier
uitdagingen/gegevenheden/bezorgdheden waarop iedere mens een antwoord moet formuleren
• Deze uitdagingen zijn volgens Yalom onderdeel van ons menszijn (menselijke conditie)→ze
gelden voor iedereen en zijn onveranderlijk
1.1 Vrijheid
“De mens is gedoemd om vrij zijn” (Sartre)
We ervaren allemaal een zeker auteurschap over onszelf en ons leven→ we moeten keuzes maken en zijn
daarin (deels) verantwoordelijk voor onszelf
Vraagt dat we een zeker verantwoordelijkheid voor onszelf en de wereld opnemen→ spanning tussen
vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen kiezen en verliezen
→Uitdaging: hoe maken we betekenisvolle keuzes? Welke verantwoordelijkheid nemen we op? Wat
betekent het voor om echte vrij te zijn?
1.2 Angst voor de dood en het verlies (het oncontroleerbare)
• We hebben heel wat dingen in de wereld niet in de hand
• en we hebben onszelf vaak nauwelijks in de hand…
• Onderscheid maken tussen de dingen die we in de hand hebben en de dingen die we niet kunnen
veranderen
• Uitdaging: hoe geven we een plaats aan de dingen die we niet controleren en aan onze
eindigheid/sterfelijkheid?
1.3 Isolatie en connectie (relaties)
• De mens is fundamenteel eenzaam: er is altijd een zeker afstand tussen mezelf en de ander→ ik
kan niet voelen wat een ander voelt, ik kan niet weten wat een ander denkt,…
• Wij hebben allemaal nood aan connectie, maar connectie is ook beangstigend: vaak kunnen we
alleen vertrouwen, niet weten
• Uitdaging: Hoe kunnen wij ons op een betekenisvolle manier verbinden met onszelf, de andere en
de wereld? Hoe creëren we intimiteit? Hoe worden we deel van een gemeenschap?
3
, Ethisch ondernemen sem 1
1.4 Zinloosheid en zingeving
• We zijn in de wereld “geworpen”: we hebben niet voor gekozen wie we zijn, waar we geboren zijn,
zelfs niet dat we er zijn,…
• “De zoektocht naar zin en betekenis is de belangrijkste motivator van de mens” (Viktor Frankl)e
hebben nood aan betekenis en zin in ons leven
• Uitdaging: Hoe geven we zin aan ons leven? Hoe ontvangen we zin? Hoe gaan we om met
ervaringen van zinloosheid?
1.5 Belang van deze uitgaging volgens Yalom
• Yalom argumenteert dat deze vier bezorgdheden of condities onvermijdelijk deel zijn van ons
menszijn→ We moeten er allemaal op onze manier een antwoord op formuleren
• Proces van een antwoord geven op deze uitdagingen begint bij aanvaarding van deze condities→
heeft geen zin er tegen te vechten, alleen de manier waarop je er mee omgaat heb je deels in de
hand
• Vb: angststoornis
• Doorheen ons leven stellen deze uitdagingen zich op verschillende manieren, afhankelijk van
onze context
• Alle levensvragen komen voort uit deze vier uitdagingen
• Belangrijk om deze vragen niet te ontwijken of op een dogmatische manier af te sluiten, maar om
ze recht in de ogen te kijken
• “Het goed is om je onder te dompelen in de stroom van het leven”
Deel 2: aandacht en overdaad
Over het belang van aandacht en contemplatie
1. Overdaad: leven en leren in een overprikkelende wereld
= experiment met 5min niks doen → mensen geven zichzelf een schok
2. Een wereld van overdaad
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk om nog het onderscheid te maken tussen het
relevante/betekenisvolle en de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk om afgeleid te worden
• Internet en elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en beloningen
Verslaafd aan prikkels:
• Psychologische manipulatie: advertenties en beloning- en verslavingsmechanismes
Aandacht en gewoontes:
• Hooked: How to build habit forming products
• Sociale media is niet zozeer ontworpen om mensen te verbinden, maar om zoveel mogelijk
interacties te genereren die gemonetariseerd kunnen worden
4
