DOELGERICHT WERKEN EN EVALUEREN
INHOUDSOPGAVE
VAKDIDACTIEK ALS STUDIE ............................................................................................. 4
OMSCHRIJVING .................................................................................................................. 4
VAKSPECIFIEKE DIDACTIEK.................................................................................................... 5
VAK3DACTISCH MODEL .............................................................................................................. 5
HET MODEL VAN DE DIDACTISCHE ANALYSE ............................................................................... 7
DE DIDACTISCHE COMPONENTEN ................................................................................................. 7
HET DIDACTISCH MODEL EN DE LESFICHE ................................................................................. 8
HET BELANG VAN EEN LESFICHE .............................................................................................. 8
SAMENVATTING .................................................................................................................. 8
VISIE OP MIJN VAK .......................................................................................................... 9
VISIE OP HET LERAARSCHAP .................................................................................................. 9
VISIE OP MIJN VAK ............................................................................................................... 9
HET LEERPLAN ALS KADER .................................................................................................... 10
SAMENVATTING ................................................................................................................. 11
DE DIDACTISCHE BEGINSITUATIE................................................................................... 12
OMSCHRIJVING ................................................................................................................. 12
COMPONENTEN VAN DE DIDACTISCHE BEGINSITUATIE................................................................. 12
DE BEGINSITUATIE VAN DE LEERLING ............................................................................................ 12
DE BEGINSITUATIE VAN DE KLASGROEP ......................................................................................... 13
DE LEERKRACHT ALS BEGINSITUATIEVARIABELE............................................................................... 13
SCHOOL ALS BEGINSITUATIEVARIABELE ........................................................................................ 13
SITUATIONELE COMPONENTEN EN MEDIA ...................................................................................... 14
ZICHT KRIJGEN OP DE BEGINSITUATIE ...................................................................................... 14
SITUERING VAN DE BEGINSITUATIE IN HET DIDACTISCH MODEL ...................................................... 14
DE DIDACTISCHE BEGINSITUATIE EN DE LESFICHE ...................................................................... 14
SAMENVATTING ................................................................................................................. 15
DOELSTELLINGEN ......................................................................................................... 16
OMSCHRIJVING ................................................................................................................. 16
DE DOELENDRIEHOEK ......................................................................................................... 16
EINDDOELEN.......................................................................................................................... 17
1
,LEERPLANDOELEN ................................................................................................................... 18
LESDOELEN ........................................................................................................................... 20
HET FORMULEREN VAN LESDOELEN ........................................................................................ 20
HET BELANG VAN HET ZORGVULDIG FORMULEREN VAN LESDOELEN ..................................................... 20
AFSPRAKEN BIJ HET FORMULEREN VAN LESDOELEN ......................................................................... 20
SITUERING VAN DE LESDOELEN IN HET DIDACTISCH MODEL .......................................................... 22
LESDOELEN EN DE LESFICHE ................................................................................................. 22
SAMENVATTING ................................................................................................................. 23
DE DIDACTISCHE PRINCIPES ......................................................................................... 23
DE DIDACTISCHE PRINCIPES ................................................................................................. 23
HET MOTIVATIEPRINCIPE ........................................................................................................... 23
HET AANSCHOUWELIJKHEIDSPRINCIPE ......................................................................................... 24
HET ACTIVITEITSPRINCIPE .......................................................................................................... 27
HET HERHALINGSPRINCIPE ........................................................................................................ 28
HET INTERGRATIEPRINCIPE ........................................................................................................ 28
HET GELEIDELIJKHEIDSPRINCIPE ................................................................................................. 29
HET DIFFERENTIATIEPRINCIPE ..................................................................................................... 31
DIDACTISCHE PRINCIPES EN DE LESFICHE ................................................................................ 32
SAMENVATTING ................................................................................................................. 32
DE DIDACTISCHE WERKVORMEN ................................................................................... 33
OMSCHRIJVING ................................................................................................................. 33
OVERZICHT VAN DE DIDACTISCHE WERKVORMEN....................................................................... 33
INSTRUCTIEVORMEN ................................................................................................................ 33
INTERACTIEVORMEN................................................................................................................. 35
SPELVORMEN ......................................................................................................................... 38
OPDRACHTVORMEN................................................................................................................. 40
SAMENWERKINGSVORMEN ........................................................................................................ 40
WERKVORM EN HET DIDACTISCH MODEL ................................................................................. 41
WERKVORMEN EN DE LESFICHE ............................................................................................. 41
SAMENVATTING ................................................................................................................. 42
LEERINHOUD ................................................................................................................ 42
LEERINHOUD SELECTEREN: KEUZECRITERIA.............................................................................. 42
RELEVANTIE ........................................................................................................................... 42
BEHEERSINGSNIVEAU EN INHOUDSNIVEAU .................................................................................... 42
DIDACTISCHE EN LEERPSYCHOLOGISCHE PRINCIPES ....................................................................... 42
LEERLINGENKENMERKEN .......................................................................................................... 43
LEERSTOF SELECTEREN VOOR DE CLUSTER .................................................................................... 43
LEERINHOUD EN DE LESFICHE ............................................................................................... 43
2
,EVALUATIE & FEEDBACK ................................................................................................ 44
DE VERSCHILLENDE VORMEN VAN EVALUATIE............................................................................ 45
WAT WIL JE EVALUEREN ............................................................................................................ 45
WAT IS HET DOEL VAN DE EVALUATIE ............................................................................................ 46
CLUSTERSPECIFIEKE AANVULLINGEN BIJ EVALUATIE.................................................................... 46
DE ROL VAN FEEDBACK IN HET EVALUATIEPROCES ...................................................................... 47
EFFECTIEVE FEEDBACK ............................................................................................................. 47
HOE GEEF IK FEEDBACK?........................................................................................................... 48
FEEDBACKVORMEN.................................................................................................................. 48
FEEDBACKNIVEAUS .................................................................................................................. 49
DE LESFICHE ................................................................................................................. 50
IN HET LESBEGIN ............................................................................................................... 50
TIJDENS DE LESUITWERKING – LESMIDDELEN ............................................................................ 50
TIJDENS DE LESAFSLUITING .................................................................................................. 50
RICHTLIJNEN VOOR HET OPSTELLEN VAN EEN LESFICHE ............................................................... 50
CLUSTERSPECIFIEKE AANVULLINGEN ...................................................................................... 50
BOUWSTENEN VOOR EFFECTIEVE DIDACTIEK................................................................. 51
3
,VAKDIDACTIEK ALS STUDIE
OMSCHRIJVING
Didactiek = wetenschap die zich richt op de systematische en intentionele hulp van leerkrachten
aan leerlingen bij het initiëren en begeleiden van onderwijsleerprocessen.
Kenmerken van didactiek:
1. Didactiek is een wetenschap
- Maakt gebruik van wetenschappelijke methoden en technieken
- Niet gericht op toevallige leerprocessen maar op intentionele en systematische
onderwijsleerprocessen
2. Systematische en intentionele hulp
- Intentioneel leren: systematisch en doelgericht
- Plannen, uitvoeren, analyseren, bijsturen
3. Initiëren en begeleiden van onderwijsleerprocessen
- Leerkrachten stellen zich bepaalde vragen bij het plannen, begeleiden,…
o Welke doelen wo nagestreefd.
o In welke situatie vinden lessen plaats?
o Welke leerstof wo het beste gebruikt?
o Welke methode of werkvorm is het meeste geschikt om deze materie in deze groep te
verwerken? Hoe kan ik de werkvorm het beste begeleiden?
o Is een handboek geschikt om de inhouden over te brengen?
o Hoe ga ik doorheen de les na of de lln alles begrijpen? Is een toets volgende week
zinvol?
o ..
- Nadenken over alle componenten van onderwijsleerprocessen en de juiste beslissingen
nemen
- Reflecteren! = op systematische wijze de manier waarop je functioneert onder de loep
nemen. Nadenken over jezelf, over je handelen in relatie tot je omgeving, met als doel te
komen tot een ander en beter handelen.
Evolutie van de wetenschap didactiek
- Eeuwen ging onderwijs over het overdragen van dezelfde leerinhoud van generatie op
generatie. Leerboek stond centraal, voorlezing van een gezaghebbende. Er werd reproductie
van de leerinhoud verwacht.
- Montaigne: pleitte voor een evenwichtiger persoonlijkheidsvorming. Klemtoon lag niet op
kennisverwerving maar op vorming.
- J.J. Rousseau: de lln komt als individu meer en meer in het centrum van het didactisch
denken. Hulp aan het individu dat zichzelf vormt
4
,VAKSPECIFIEKE DIDACTIEK
Algemene didactiek = de wetensch studie vh Vakdidactiek = de studie van alle
onderwijsleerproces in het algemeen, zonder componenten van het didactisch
verdere specificatie. Bestuderen van alle proces voor één bepaald vak.
componenten van het didactisch proces in het
algemeen, dit wil zeggen voor alle
onderwijstypes en voor alle vakken.
VAK3DACTISCH MODEL
- Vakdidactiek is de plek waar didactiek, vakkennis en
praktijk elkaar ontmoeten
- Het model laat zien hoe drie bewegingen het eigene
van de vakdidactiek duidelijk maken:
o Van vakkennis naar vakdidactiek
De vakdidactiek als de plaats waar een
welbepaalde inhoud zinvol voor leerlingen
ontsloten wordt.
o Van didactiek naar vakdidactiek
De vakdidactiek als de plaats waar centrale
pedagogische concepten naar de dynamiek van
een welbepaald vak vertaald worden.
o Van praktijk naar vakdidactiek
De vakdidactiek als de plaats waar de leraar (in opleiding) door ‘de praktijk van het
lesgeven’ uitgedaagd wordt en waar deze praktijk zelf tot het voorwerp van een
leerproces gemaakt wordt.
Vakkennis – vakdidactiek
HET VAK ANDERS KENNEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek kan
- het bestaansrecht van het vak omschrijven: Wat is de essentie, het unieke van mijn vak?Wat is
de maatschappelijke relevantie van mijn vak?
- het vak afstemmen op het leren van lerenden: Wat kan je op welk moment
van een lerende leerling verwachten? Hoe kan je de vakkennis naar
leerlingen vertalen en herschikken?
5
, Didactiek – vakdidactiek
HET VAK RELEVANT VERTALEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek heeft
- een kennisbasis algemene didactiek: Welke zijn de belangrijkste
thema's/deelthema's (evalueren, beginsituatie, werkvormen,...) van de
wetenschap didactiek? Welke verbanden zijn er tussen deze elementen?
- didactische thema's relevant vertalen naar de didactiek van het eigen vak: Hoe kan ik thema's
uit de didactiek vertalen naar de eigen vakdidactiek?Hoe kan ik de onderwijsvisie van de eigen
opleiding vertalen naar de eigen vakdidactiek?
Praktijk – vakdidactiek
HET VAK LATEN UITDAGEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek kan
- de praktijk uitdagen: Hoe kunnen nieuwe inzichten en concepten, ontwikkeld
in de vakdidactiek, in de praktijk getoetst worden? Hoe kan ik
praktijkervaringen faciliteren en coachen?
- door de praktijk uitgedaagd worden: Hoe kan ik 'de praktijk' in mijn
vakdidactiek implementeren? Hoe kan ik van de praktijk leren?
Vakdidactiek
DE VAKDIDACTIEK FLEXIBEL OPBOUWEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek kan
- een relevante vakdidactiek opbouwen: Wat zijn de relevante fundamenten en
bouwstenen van mijn vakdidactiek? Wat zijn de leerlijnen in mijn
vakdidactiek?
- de vakdidactiek bouwen op onderzoek: Hoe kan ik vakdidactisch onderzoek in
mijn vakdidactiek een plaats geven? Hoe kan een onderzoekende houding
mijn vakdidactiek verrijken?
6
INHOUDSOPGAVE
VAKDIDACTIEK ALS STUDIE ............................................................................................. 4
OMSCHRIJVING .................................................................................................................. 4
VAKSPECIFIEKE DIDACTIEK.................................................................................................... 5
VAK3DACTISCH MODEL .............................................................................................................. 5
HET MODEL VAN DE DIDACTISCHE ANALYSE ............................................................................... 7
DE DIDACTISCHE COMPONENTEN ................................................................................................. 7
HET DIDACTISCH MODEL EN DE LESFICHE ................................................................................. 8
HET BELANG VAN EEN LESFICHE .............................................................................................. 8
SAMENVATTING .................................................................................................................. 8
VISIE OP MIJN VAK .......................................................................................................... 9
VISIE OP HET LERAARSCHAP .................................................................................................. 9
VISIE OP MIJN VAK ............................................................................................................... 9
HET LEERPLAN ALS KADER .................................................................................................... 10
SAMENVATTING ................................................................................................................. 11
DE DIDACTISCHE BEGINSITUATIE................................................................................... 12
OMSCHRIJVING ................................................................................................................. 12
COMPONENTEN VAN DE DIDACTISCHE BEGINSITUATIE................................................................. 12
DE BEGINSITUATIE VAN DE LEERLING ............................................................................................ 12
DE BEGINSITUATIE VAN DE KLASGROEP ......................................................................................... 13
DE LEERKRACHT ALS BEGINSITUATIEVARIABELE............................................................................... 13
SCHOOL ALS BEGINSITUATIEVARIABELE ........................................................................................ 13
SITUATIONELE COMPONENTEN EN MEDIA ...................................................................................... 14
ZICHT KRIJGEN OP DE BEGINSITUATIE ...................................................................................... 14
SITUERING VAN DE BEGINSITUATIE IN HET DIDACTISCH MODEL ...................................................... 14
DE DIDACTISCHE BEGINSITUATIE EN DE LESFICHE ...................................................................... 14
SAMENVATTING ................................................................................................................. 15
DOELSTELLINGEN ......................................................................................................... 16
OMSCHRIJVING ................................................................................................................. 16
DE DOELENDRIEHOEK ......................................................................................................... 16
EINDDOELEN.......................................................................................................................... 17
1
,LEERPLANDOELEN ................................................................................................................... 18
LESDOELEN ........................................................................................................................... 20
HET FORMULEREN VAN LESDOELEN ........................................................................................ 20
HET BELANG VAN HET ZORGVULDIG FORMULEREN VAN LESDOELEN ..................................................... 20
AFSPRAKEN BIJ HET FORMULEREN VAN LESDOELEN ......................................................................... 20
SITUERING VAN DE LESDOELEN IN HET DIDACTISCH MODEL .......................................................... 22
LESDOELEN EN DE LESFICHE ................................................................................................. 22
SAMENVATTING ................................................................................................................. 23
DE DIDACTISCHE PRINCIPES ......................................................................................... 23
DE DIDACTISCHE PRINCIPES ................................................................................................. 23
HET MOTIVATIEPRINCIPE ........................................................................................................... 23
HET AANSCHOUWELIJKHEIDSPRINCIPE ......................................................................................... 24
HET ACTIVITEITSPRINCIPE .......................................................................................................... 27
HET HERHALINGSPRINCIPE ........................................................................................................ 28
HET INTERGRATIEPRINCIPE ........................................................................................................ 28
HET GELEIDELIJKHEIDSPRINCIPE ................................................................................................. 29
HET DIFFERENTIATIEPRINCIPE ..................................................................................................... 31
DIDACTISCHE PRINCIPES EN DE LESFICHE ................................................................................ 32
SAMENVATTING ................................................................................................................. 32
DE DIDACTISCHE WERKVORMEN ................................................................................... 33
OMSCHRIJVING ................................................................................................................. 33
OVERZICHT VAN DE DIDACTISCHE WERKVORMEN....................................................................... 33
INSTRUCTIEVORMEN ................................................................................................................ 33
INTERACTIEVORMEN................................................................................................................. 35
SPELVORMEN ......................................................................................................................... 38
OPDRACHTVORMEN................................................................................................................. 40
SAMENWERKINGSVORMEN ........................................................................................................ 40
WERKVORM EN HET DIDACTISCH MODEL ................................................................................. 41
WERKVORMEN EN DE LESFICHE ............................................................................................. 41
SAMENVATTING ................................................................................................................. 42
LEERINHOUD ................................................................................................................ 42
LEERINHOUD SELECTEREN: KEUZECRITERIA.............................................................................. 42
RELEVANTIE ........................................................................................................................... 42
BEHEERSINGSNIVEAU EN INHOUDSNIVEAU .................................................................................... 42
DIDACTISCHE EN LEERPSYCHOLOGISCHE PRINCIPES ....................................................................... 42
LEERLINGENKENMERKEN .......................................................................................................... 43
LEERSTOF SELECTEREN VOOR DE CLUSTER .................................................................................... 43
LEERINHOUD EN DE LESFICHE ............................................................................................... 43
2
,EVALUATIE & FEEDBACK ................................................................................................ 44
DE VERSCHILLENDE VORMEN VAN EVALUATIE............................................................................ 45
WAT WIL JE EVALUEREN ............................................................................................................ 45
WAT IS HET DOEL VAN DE EVALUATIE ............................................................................................ 46
CLUSTERSPECIFIEKE AANVULLINGEN BIJ EVALUATIE.................................................................... 46
DE ROL VAN FEEDBACK IN HET EVALUATIEPROCES ...................................................................... 47
EFFECTIEVE FEEDBACK ............................................................................................................. 47
HOE GEEF IK FEEDBACK?........................................................................................................... 48
FEEDBACKVORMEN.................................................................................................................. 48
FEEDBACKNIVEAUS .................................................................................................................. 49
DE LESFICHE ................................................................................................................. 50
IN HET LESBEGIN ............................................................................................................... 50
TIJDENS DE LESUITWERKING – LESMIDDELEN ............................................................................ 50
TIJDENS DE LESAFSLUITING .................................................................................................. 50
RICHTLIJNEN VOOR HET OPSTELLEN VAN EEN LESFICHE ............................................................... 50
CLUSTERSPECIFIEKE AANVULLINGEN ...................................................................................... 50
BOUWSTENEN VOOR EFFECTIEVE DIDACTIEK................................................................. 51
3
,VAKDIDACTIEK ALS STUDIE
OMSCHRIJVING
Didactiek = wetenschap die zich richt op de systematische en intentionele hulp van leerkrachten
aan leerlingen bij het initiëren en begeleiden van onderwijsleerprocessen.
Kenmerken van didactiek:
1. Didactiek is een wetenschap
- Maakt gebruik van wetenschappelijke methoden en technieken
- Niet gericht op toevallige leerprocessen maar op intentionele en systematische
onderwijsleerprocessen
2. Systematische en intentionele hulp
- Intentioneel leren: systematisch en doelgericht
- Plannen, uitvoeren, analyseren, bijsturen
3. Initiëren en begeleiden van onderwijsleerprocessen
- Leerkrachten stellen zich bepaalde vragen bij het plannen, begeleiden,…
o Welke doelen wo nagestreefd.
o In welke situatie vinden lessen plaats?
o Welke leerstof wo het beste gebruikt?
o Welke methode of werkvorm is het meeste geschikt om deze materie in deze groep te
verwerken? Hoe kan ik de werkvorm het beste begeleiden?
o Is een handboek geschikt om de inhouden over te brengen?
o Hoe ga ik doorheen de les na of de lln alles begrijpen? Is een toets volgende week
zinvol?
o ..
- Nadenken over alle componenten van onderwijsleerprocessen en de juiste beslissingen
nemen
- Reflecteren! = op systematische wijze de manier waarop je functioneert onder de loep
nemen. Nadenken over jezelf, over je handelen in relatie tot je omgeving, met als doel te
komen tot een ander en beter handelen.
Evolutie van de wetenschap didactiek
- Eeuwen ging onderwijs over het overdragen van dezelfde leerinhoud van generatie op
generatie. Leerboek stond centraal, voorlezing van een gezaghebbende. Er werd reproductie
van de leerinhoud verwacht.
- Montaigne: pleitte voor een evenwichtiger persoonlijkheidsvorming. Klemtoon lag niet op
kennisverwerving maar op vorming.
- J.J. Rousseau: de lln komt als individu meer en meer in het centrum van het didactisch
denken. Hulp aan het individu dat zichzelf vormt
4
,VAKSPECIFIEKE DIDACTIEK
Algemene didactiek = de wetensch studie vh Vakdidactiek = de studie van alle
onderwijsleerproces in het algemeen, zonder componenten van het didactisch
verdere specificatie. Bestuderen van alle proces voor één bepaald vak.
componenten van het didactisch proces in het
algemeen, dit wil zeggen voor alle
onderwijstypes en voor alle vakken.
VAK3DACTISCH MODEL
- Vakdidactiek is de plek waar didactiek, vakkennis en
praktijk elkaar ontmoeten
- Het model laat zien hoe drie bewegingen het eigene
van de vakdidactiek duidelijk maken:
o Van vakkennis naar vakdidactiek
De vakdidactiek als de plaats waar een
welbepaalde inhoud zinvol voor leerlingen
ontsloten wordt.
o Van didactiek naar vakdidactiek
De vakdidactiek als de plaats waar centrale
pedagogische concepten naar de dynamiek van
een welbepaald vak vertaald worden.
o Van praktijk naar vakdidactiek
De vakdidactiek als de plaats waar de leraar (in opleiding) door ‘de praktijk van het
lesgeven’ uitgedaagd wordt en waar deze praktijk zelf tot het voorwerp van een
leerproces gemaakt wordt.
Vakkennis – vakdidactiek
HET VAK ANDERS KENNEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek kan
- het bestaansrecht van het vak omschrijven: Wat is de essentie, het unieke van mijn vak?Wat is
de maatschappelijke relevantie van mijn vak?
- het vak afstemmen op het leren van lerenden: Wat kan je op welk moment
van een lerende leerling verwachten? Hoe kan je de vakkennis naar
leerlingen vertalen en herschikken?
5
, Didactiek – vakdidactiek
HET VAK RELEVANT VERTALEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek heeft
- een kennisbasis algemene didactiek: Welke zijn de belangrijkste
thema's/deelthema's (evalueren, beginsituatie, werkvormen,...) van de
wetenschap didactiek? Welke verbanden zijn er tussen deze elementen?
- didactische thema's relevant vertalen naar de didactiek van het eigen vak: Hoe kan ik thema's
uit de didactiek vertalen naar de eigen vakdidactiek?Hoe kan ik de onderwijsvisie van de eigen
opleiding vertalen naar de eigen vakdidactiek?
Praktijk – vakdidactiek
HET VAK LATEN UITDAGEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek kan
- de praktijk uitdagen: Hoe kunnen nieuwe inzichten en concepten, ontwikkeld
in de vakdidactiek, in de praktijk getoetst worden? Hoe kan ik
praktijkervaringen faciliteren en coachen?
- door de praktijk uitgedaagd worden: Hoe kan ik 'de praktijk' in mijn
vakdidactiek implementeren? Hoe kan ik van de praktijk leren?
Vakdidactiek
DE VAKDIDACTIEK FLEXIBEL OPBOUWEN
Een kwaliteitsvolle vakdidactiek kan
- een relevante vakdidactiek opbouwen: Wat zijn de relevante fundamenten en
bouwstenen van mijn vakdidactiek? Wat zijn de leerlijnen in mijn
vakdidactiek?
- de vakdidactiek bouwen op onderzoek: Hoe kan ik vakdidactisch onderzoek in
mijn vakdidactiek een plaats geven? Hoe kan een onderzoekende houding
mijn vakdidactiek verrijken?
6
