ORTHOPEDAGOGISCHE INTERVENTIES
EMOTIONELE ONTWIKKELING:
PSYCHODYNAMISCH ONTWIKKELINGSMODEL – MODEL VAN DOSEN
Grondlegger: Anton Dosen
- Nederlandse kinderpsychiater
- Jaren 70: Directeur van grote instelling voor mensen met verstandelijke beperking , kwam daar tot
vastellingen die aan de oorsprong liggen van zijn model.
Vaststellingen:
1) De kans dat mensen met een verstandelijke beperking eerder psychische problemen ontwikkelen is groter
dan mensen zonder verstandelijke beperking
2) Standaard diagnostische instrumenten (bv. DSM) zijn ontoereikend
3) Standaard behandelmethoden veel te weinig afgestemd op de doelgroep
K OR T SAM EN GE V AT :
= Binnen psychodynamisch ontwikkelingsmodel wordt emotionele ontwikkeling gezien als de basis van de
psychosociale ontwikkeling en groot deel van Persoonlijkheidsontwikkeling (zie prent hiernaast)
- Doorheen elke emotionele ontwikkelingsfase telkens een bepaalde persoonlijkheidlaag gevormd
- Elke laag brengt karakteristieken typisch gedrag en kwetsbaarheden met zich mee
- Moeilijk aanpassen aan een bepaalde laag ontstaan bepaalde psychische problemen.
EMOTIONELE ONTWIKKELINGSFASEN:
1) ADAPTATIEFASE (0-6MAAND):
- Fysiologische aanpassing (zelf ademen, hongergevoel ervaren, gewicht)
- Sensorische integratie via zintuigen (zintuigelijke prikkels kunnen verwerken, actie-reactie ketens)
- Ontdekken van structuren van ruimte, tijd en personen
- Homeostase VS disregulatie
GEDRAGSKENMERKEN:
- Heel snel té (veel of weinig)
- Prikkelgevoelig
- Fysiologische (dys)regulatie
- Functioneren volgens innerlijk spanningsniveau
- Snel vermoeid
- Beginnend hechtingsgedrag
BEGELEIDINGSTIPS BIJ SPANNING EN CONFLICT IN DE ADAPTATIEFASE:
- Wees snel en zeer sensitief responsief!
- Neem over, haal de cliënt uit de situatie of begrens hem fysiek indien nodig.
- Een basishouding van onvoorwaardelijke acceptatie.
ONTWIKKELINGTAKEN BINNEN DE ADAPTATIEFASE:
1) Een intern evenwicht bereiken en behouden
2) Eigen spanning leren te hanteren
3) Op een eigen & veilig manier tot rust te kunnen komen
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Reguleren van de innerlijke spanning
‘Help je mij in evenwicht?’
,Hoe kunnen we dat doen?
Afstand – nabijheid:
- Responsiviteit via zintuigen
- Ingaan op de primaire behoeften (Slapen , voedsel hebben , liefde voelen,..)
- Bieden van veiligheid
Structuur – grenzen:
- Voorspelbaarheid & duidelijkheid
- Regelmaat & herkenbaarheid aanbieden (Vaste dagstructuur inplannen , ruimtes proberen dezelfde te
houden)
- Begrenzen als houvast
Activiteiten:
- Doseren van prikkels ( er gaat al enorm veel energie naar andere dingen)
- Basale belevingsgerichte activiteiten (snoezelruimtes)
Communicatie:
- Focus op non-verbale taal (letten op de manier waarop we onze stem gebruiken )
- Focus op het ‘hier en nu’ ( ‘goeiemorgen het is een nieuwe dag , we zijn maandag en het is 8uur , gaan we
dan opstaan?)
2) HECHTINGSFASE (6 TOT 18MAAND):
- Symbiose & angst voor vreemden- separatieangst
- Hechting aan transitionele objecten (dekentje / knuffel / ..)
- Onderzoekt de omgeving
- Vertrouwen VS wantrouwen
GEDRAGSKENMERKEN:
- Gehechtheid, ‘Samen’, ‘Plakken’, symbiose
- Basis(on)veiligheid
- Afhankelijk van Belangrijke Anderen
- Ambivalentie (bv. Aantrekken-afstoten)
- Moeilijke gedeelde aandacht (joint attention)
- Separatie-angst en angst voor afwijzing
BEGELEIDINGSTIPS BIJ SPANNING EN CONFLICT IN DE HECHTINGSFASE:
- Emotioneel neutraal
- Zorg zelf voor herstel, bied perspectief en knip de draad nooit door
- Holding & Containment
- Draag de cliënt breed in je team
ONTWIKKELINGSTAKEN:
- Zich hechten
- Vertrouwensband opbouwen
- Exploreren of verkennen
- Dingen leren en onder de knie krijgen
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Cirkelen
‘Ben ik de moeite waard voor jou en ben jij te vertrouwen?’
Hoe kunnen we dat doen?
Afstand – nabijheid :
- Nabijheid – (afstand)
- Betrouwbaar in je bereikbaarheid (zeggen wnr je terug op werk komt, wnr de client terg kan leunen op je)
- Transitionele objecten
Structuur en grenzen:
, - Consequente en (visueel) voorspelbare begeleiding
- Extra structuur en houvast tijdens overgangsmomenten (van de ene therapie naar de andere)
- Preventieve begrenzing in functie van veiligheid en vertrouwen
- Geweldloze benadering
Activiteiten:
- Eenvoudige, steeds terugkerende activiteiten (liefst zoveel mogelijk samen maar geef de kans ook om
alleen te doen)
- Samen doen!
Communicatie:
- Korte zinnen (cliënten niet overschatten)
- Let op lichaamstaal-intonatie
- Focus op het ‘hier en nu’
3) INDIVIDUATIEFASE (18 TOT 36 MAAND):
- Separatie-individuatiefase (Besef van eigen identiteit)
- Overgang WE-identiteit naar I-identiteit
- Gevoel van overheersing over omgeving: basis voor de ego-ontwikkeling
- Interesse in leeftijdsgenoten
- Beginnend normerend gedrag (extern geweten)
- Autonomie VS Afhankelijkheid
GEDRAGSKENMERKEN
- Neen! – negativisme
- Ikke! – egocentrisme
- Zelf doen! eigen wil, almacht, macho
- Koppigheid & Exploreren
- Destructiviteit vanuit exploratie
- Angst voor autonomie-verlies
- Vraag naar nabijheid én afstand - nabijheid op afstand
- Aangeleerd hulpeloos: extreem volgzaam, sociaal wenselijk
BEGELEIDINGSTIPS BIJ SPANNING EN CONFLICT IN DE INDIVIDUATIEFASE:
- Preventief / pro-actief handelen
- Kijk naar de uitzonderingen.
- Vermijd teveel confrontatie met het ongewenst gedrag
- Formuleer zelf alternatieven
- Geef gedoseerde verantwoordelijkheid met duidelijke grenzen
- Vraag tot herstel (sorry zeggen, hand schudden, tekening maken,...)
- Herhaling en veel geduld
ONTWIKKELINGSTAKEN:
- Impuls leren hanteren
- Exploreren en verkennen
- Dingen leren, onder de knie krijgen -> Zelfstandigheid, autonomie, ik-ontwikkeling
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Spel
‘Wat mag ik zelf bepalen?’
Afstand – nabijheid:
- Begeleiding op afstand & als terugvalbasis
- Beschermen & stimuleren van gedrag
- Ruimte creëren voor lukken & mislukken
Structuur- grenzen:
- Regels en consequenties
- Kleine onderhandelingen
- Nog geen gewetensvorming dus straffen is niet aan de orde
, Activiteiten:
- Activiteiten : Zelf doen!!
- Kleine deelverantwoordelijkheden
- Portret, IK-boek, levensboek
Communicatie:
- Humor
- Blijvend aandacht voor non-verbale communicatie
WIST JE DAT…?
- 90% van de psychische problemen bij mensen met een verstandelijke beperking / ernstige
gedragsproblemen hebben te maken met emotionele noden die aan de orde zijn in fase 1 – 3
- De emotionele ontwikkeling vooral gestimuleerd wordt door sensitieve responsiviteit - 4.
- Cliënten met een beperking zijn hierin benadeeld: Vaak is er sprake van een verminderde
afleesbaarheid en is het moeilijk voor begeleiders om hun signalen juist te interpreteren.
4) IDENTIFICATIEFASE (3 TOT 7JAAR):
- Initiatiefname/ relatievorming/ normbesef
- Afstand en zorgfiguren
- Identificatie met belangrijke anderen
- Interesse in leeftijdgenoten
- Vorming van het geweten
- Differentatiefase in emoties
- Initiatief VS geremdheid
GEDRAGSKENMERKEN
- Toenemende afstand van BA & Anderen dan BA -> 'peers'
- Identificatiefiguren — rolmodellen
- Magisch denken (fantasie en werkelijkheid)
- Waarom-vragen & Faalangst
- Hecht veel belang aan vriendschappen
- Bewust van zichzelf en anderen- EGO
- Eigen keuzes willen maken &Moeite met regels en afspraken
ONTWIKKELINGSTAKEN IDENTIFICIATIE
- Omgaan met leeftijdsgenoten
- Vaardigheden verweven, dingen kunnen en eigen keuzes maken
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Rolmodel
‘Kijk wat ik kan, ben je trots op mij?’
Afstand – nabijheid:
- Uitnodigende en stimulerende benadering
- Positieve feedback
- Dagelijkse contacten blijven belangrijk (emotioneel bijtanken)
Structuur – grenzen:
- Beginnende aansprakelijkheid
- Duiding en onderhandeling
Activiteiten:
- Ruimte voor eigen verantwoordelijkheden
- Identiteitsversterkend
- Samenspel
Communicatie:
- Actieve inbreng
- Dagelijkse gesprekken
EMOTIONELE ONTWIKKELING:
PSYCHODYNAMISCH ONTWIKKELINGSMODEL – MODEL VAN DOSEN
Grondlegger: Anton Dosen
- Nederlandse kinderpsychiater
- Jaren 70: Directeur van grote instelling voor mensen met verstandelijke beperking , kwam daar tot
vastellingen die aan de oorsprong liggen van zijn model.
Vaststellingen:
1) De kans dat mensen met een verstandelijke beperking eerder psychische problemen ontwikkelen is groter
dan mensen zonder verstandelijke beperking
2) Standaard diagnostische instrumenten (bv. DSM) zijn ontoereikend
3) Standaard behandelmethoden veel te weinig afgestemd op de doelgroep
K OR T SAM EN GE V AT :
= Binnen psychodynamisch ontwikkelingsmodel wordt emotionele ontwikkeling gezien als de basis van de
psychosociale ontwikkeling en groot deel van Persoonlijkheidsontwikkeling (zie prent hiernaast)
- Doorheen elke emotionele ontwikkelingsfase telkens een bepaalde persoonlijkheidlaag gevormd
- Elke laag brengt karakteristieken typisch gedrag en kwetsbaarheden met zich mee
- Moeilijk aanpassen aan een bepaalde laag ontstaan bepaalde psychische problemen.
EMOTIONELE ONTWIKKELINGSFASEN:
1) ADAPTATIEFASE (0-6MAAND):
- Fysiologische aanpassing (zelf ademen, hongergevoel ervaren, gewicht)
- Sensorische integratie via zintuigen (zintuigelijke prikkels kunnen verwerken, actie-reactie ketens)
- Ontdekken van structuren van ruimte, tijd en personen
- Homeostase VS disregulatie
GEDRAGSKENMERKEN:
- Heel snel té (veel of weinig)
- Prikkelgevoelig
- Fysiologische (dys)regulatie
- Functioneren volgens innerlijk spanningsniveau
- Snel vermoeid
- Beginnend hechtingsgedrag
BEGELEIDINGSTIPS BIJ SPANNING EN CONFLICT IN DE ADAPTATIEFASE:
- Wees snel en zeer sensitief responsief!
- Neem over, haal de cliënt uit de situatie of begrens hem fysiek indien nodig.
- Een basishouding van onvoorwaardelijke acceptatie.
ONTWIKKELINGTAKEN BINNEN DE ADAPTATIEFASE:
1) Een intern evenwicht bereiken en behouden
2) Eigen spanning leren te hanteren
3) Op een eigen & veilig manier tot rust te kunnen komen
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Reguleren van de innerlijke spanning
‘Help je mij in evenwicht?’
,Hoe kunnen we dat doen?
Afstand – nabijheid:
- Responsiviteit via zintuigen
- Ingaan op de primaire behoeften (Slapen , voedsel hebben , liefde voelen,..)
- Bieden van veiligheid
Structuur – grenzen:
- Voorspelbaarheid & duidelijkheid
- Regelmaat & herkenbaarheid aanbieden (Vaste dagstructuur inplannen , ruimtes proberen dezelfde te
houden)
- Begrenzen als houvast
Activiteiten:
- Doseren van prikkels ( er gaat al enorm veel energie naar andere dingen)
- Basale belevingsgerichte activiteiten (snoezelruimtes)
Communicatie:
- Focus op non-verbale taal (letten op de manier waarop we onze stem gebruiken )
- Focus op het ‘hier en nu’ ( ‘goeiemorgen het is een nieuwe dag , we zijn maandag en het is 8uur , gaan we
dan opstaan?)
2) HECHTINGSFASE (6 TOT 18MAAND):
- Symbiose & angst voor vreemden- separatieangst
- Hechting aan transitionele objecten (dekentje / knuffel / ..)
- Onderzoekt de omgeving
- Vertrouwen VS wantrouwen
GEDRAGSKENMERKEN:
- Gehechtheid, ‘Samen’, ‘Plakken’, symbiose
- Basis(on)veiligheid
- Afhankelijk van Belangrijke Anderen
- Ambivalentie (bv. Aantrekken-afstoten)
- Moeilijke gedeelde aandacht (joint attention)
- Separatie-angst en angst voor afwijzing
BEGELEIDINGSTIPS BIJ SPANNING EN CONFLICT IN DE HECHTINGSFASE:
- Emotioneel neutraal
- Zorg zelf voor herstel, bied perspectief en knip de draad nooit door
- Holding & Containment
- Draag de cliënt breed in je team
ONTWIKKELINGSTAKEN:
- Zich hechten
- Vertrouwensband opbouwen
- Exploreren of verkennen
- Dingen leren en onder de knie krijgen
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Cirkelen
‘Ben ik de moeite waard voor jou en ben jij te vertrouwen?’
Hoe kunnen we dat doen?
Afstand – nabijheid :
- Nabijheid – (afstand)
- Betrouwbaar in je bereikbaarheid (zeggen wnr je terug op werk komt, wnr de client terg kan leunen op je)
- Transitionele objecten
Structuur en grenzen:
, - Consequente en (visueel) voorspelbare begeleiding
- Extra structuur en houvast tijdens overgangsmomenten (van de ene therapie naar de andere)
- Preventieve begrenzing in functie van veiligheid en vertrouwen
- Geweldloze benadering
Activiteiten:
- Eenvoudige, steeds terugkerende activiteiten (liefst zoveel mogelijk samen maar geef de kans ook om
alleen te doen)
- Samen doen!
Communicatie:
- Korte zinnen (cliënten niet overschatten)
- Let op lichaamstaal-intonatie
- Focus op het ‘hier en nu’
3) INDIVIDUATIEFASE (18 TOT 36 MAAND):
- Separatie-individuatiefase (Besef van eigen identiteit)
- Overgang WE-identiteit naar I-identiteit
- Gevoel van overheersing over omgeving: basis voor de ego-ontwikkeling
- Interesse in leeftijdsgenoten
- Beginnend normerend gedrag (extern geweten)
- Autonomie VS Afhankelijkheid
GEDRAGSKENMERKEN
- Neen! – negativisme
- Ikke! – egocentrisme
- Zelf doen! eigen wil, almacht, macho
- Koppigheid & Exploreren
- Destructiviteit vanuit exploratie
- Angst voor autonomie-verlies
- Vraag naar nabijheid én afstand - nabijheid op afstand
- Aangeleerd hulpeloos: extreem volgzaam, sociaal wenselijk
BEGELEIDINGSTIPS BIJ SPANNING EN CONFLICT IN DE INDIVIDUATIEFASE:
- Preventief / pro-actief handelen
- Kijk naar de uitzonderingen.
- Vermijd teveel confrontatie met het ongewenst gedrag
- Formuleer zelf alternatieven
- Geef gedoseerde verantwoordelijkheid met duidelijke grenzen
- Vraag tot herstel (sorry zeggen, hand schudden, tekening maken,...)
- Herhaling en veel geduld
ONTWIKKELINGSTAKEN:
- Impuls leren hanteren
- Exploreren en verkennen
- Dingen leren, onder de knie krijgen -> Zelfstandigheid, autonomie, ik-ontwikkeling
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Spel
‘Wat mag ik zelf bepalen?’
Afstand – nabijheid:
- Begeleiding op afstand & als terugvalbasis
- Beschermen & stimuleren van gedrag
- Ruimte creëren voor lukken & mislukken
Structuur- grenzen:
- Regels en consequenties
- Kleine onderhandelingen
- Nog geen gewetensvorming dus straffen is niet aan de orde
, Activiteiten:
- Activiteiten : Zelf doen!!
- Kleine deelverantwoordelijkheden
- Portret, IK-boek, levensboek
Communicatie:
- Humor
- Blijvend aandacht voor non-verbale communicatie
WIST JE DAT…?
- 90% van de psychische problemen bij mensen met een verstandelijke beperking / ernstige
gedragsproblemen hebben te maken met emotionele noden die aan de orde zijn in fase 1 – 3
- De emotionele ontwikkeling vooral gestimuleerd wordt door sensitieve responsiviteit - 4.
- Cliënten met een beperking zijn hierin benadeeld: Vaak is er sprake van een verminderde
afleesbaarheid en is het moeilijk voor begeleiders om hun signalen juist te interpreteren.
4) IDENTIFICATIEFASE (3 TOT 7JAAR):
- Initiatiefname/ relatievorming/ normbesef
- Afstand en zorgfiguren
- Identificatie met belangrijke anderen
- Interesse in leeftijdgenoten
- Vorming van het geweten
- Differentatiefase in emoties
- Initiatief VS geremdheid
GEDRAGSKENMERKEN
- Toenemende afstand van BA & Anderen dan BA -> 'peers'
- Identificatiefiguren — rolmodellen
- Magisch denken (fantasie en werkelijkheid)
- Waarom-vragen & Faalangst
- Hecht veel belang aan vriendschappen
- Bewust van zichzelf en anderen- EGO
- Eigen keuzes willen maken &Moeite met regels en afspraken
ONTWIKKELINGSTAKEN IDENTIFICIATIE
- Omgaan met leeftijdsgenoten
- Vaardigheden verweven, dingen kunnen en eigen keuzes maken
KERNTAAK VAN DE BEGELEIDER:
- Rolmodel
‘Kijk wat ik kan, ben je trots op mij?’
Afstand – nabijheid:
- Uitnodigende en stimulerende benadering
- Positieve feedback
- Dagelijkse contacten blijven belangrijk (emotioneel bijtanken)
Structuur – grenzen:
- Beginnende aansprakelijkheid
- Duiding en onderhandeling
Activiteiten:
- Ruimte voor eigen verantwoordelijkheden
- Identiteitsversterkend
- Samenspel
Communicatie:
- Actieve inbreng
- Dagelijkse gesprekken
