Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
GESCHIEDENIS VAN DE VROEGMODERNE TIJD - BEGRIPPENLIJST
LES 1 : INTRO EN STAATSVORMING
Res Publica Staat zonder vorst, met beperkte of meer
uitgebreide groep bestuurders.
Val van Granada 1492 De val van Granada in 1492 was de
verovering van het laatste islamitische rijk
op het Iberisch schiereiland door
Ferdinand en Isabella. Het maakte een
einde aan eeuwen islamitische
heerschappij in Spanje.
“The rise of the West” The rise of the West verwijst naar de groei
van Europese macht vanaf de vijftiende en
zestiende eeuw. Europese staten breidden
handel en militaire invloed uit in de
Atlantische wereld.
Amerikaanse vrijheidsoorlog 1776 De Amerikaanse vrijheidsoorlog van 1776
was het conflict waarin de dertien Britse
kolonies hun onafhankelijkheid uitriepen.
De oorlog leidde tot de vorming van de
Verenigde Staten.
Franse Revolutie 1789 De Franse Revolutie van 1789 was de
omverwerping van het koninklijk gezag in
Frankrijk. Burgers eisten politieke inspraak
en sociale hervormingen.
Eerste Industriële Revolutie circa 1760- De eerste industriële revolutie begon rond
1780 1760 tot 1780 in Groot Brittannië. Nieuwe
machines en energiebronnen verhoogden
de productie in textiel en metaal.
Ancien Régime Het ancien regime was de
maatschappelijke en politieke orde in
Europa voor 1789. Het bestond uit
standen, privileges en een sterke
monarch.
Staten in de Nederlanden De staten in de Nederlanden waren
regionale vertegenwoordigingen van
geestelijkheid, adel en steden. Ze
speelden een rol in belasting en advies
vanaf de middeleeuwen.
Etats in Frankrijk De etats in Frankrijk waren de
standenvergaderingen op lokaal en
regionaal niveau. Ze functioneerden onder
de koning maar hadden beperkte invloed.
Cortes in Spanje De Cortes in Spanje waren de traditionele
vergaderingen van de rijken van Castilië
en Aragon. Ze gaven advies en keurden
belastingen goed.
Parliament in Engeland Het Parliament in Engeland was de
vertegenwoordiging van adel en
commons. Het kreeg meer macht vanaf de
zeventiende eeuw door conflicten met de
monarchie.
Godsdienstoorlogen De godsdienstoorlogen waren de Europese
conflicten tussen katholieken en
protestanten van 1562 tot 1598. Ze
begonnen na de Reformatie en hadden
een sterke politieke dimensie.
Oratores Oratores waren de clerus in de
1
,Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
middeleeuwse samenleving. Zij zorgden
voor religieuze taken en vormden de
eerste stand vanaf de elfde eeuw.
Bellatores Bellatores waren de adel en ridders. Zij
voerden de oorlogen van vorsten en
kregen land in ruil voor militaire dienst
vanaf de hoge middeleeuwen.
Laboratores Laboratores waren de boeren en
ambachtslieden. Zij zorgden voor
voedselproductie en arbeid en vormden
de grootste groep in de samenleving
vanaf de middeleeuwen.
Privilegium fori Het voorrecht van
de geestelijke stand tijdens het ancien
régime om enkel berecht te worden door
een geestelijke rechtbank
Noblesse d’épée Traditionele adel van het Ancien Régime
in Frankrijk die hun status baseerde op
militaire dienst en afkomst tot in de 18e
eeuw.
Noblesse de robe Nieuwe elites die bestonden uit geadelde
burgers/lage adel en universitair
gevormden vanaf de 16e eeuw in Frankrijk.
LES 2 : HABSBURGSE IMPERIUM
Renovatio Imperii De intentie om het Romeinse Rijk te
herstellen of nieuw leven in te blazen (10e
eeuw).
Hausmacht De erflanden van een dynastie in een
feodale staat.
Reconquista Strijd om de herovering van het
islamitische Iberisch Schiereiland (bezet
door Moren) door christelijke vorsten
Los Reyes Católicos 1496 Los Reyes Catolicos waren Ferdinand van
Aragon en Isabella van Castilië. Zij
verenigden hun rijken in 1496 en vormden
zo de basis van de latere Spaans
Habsburgse macht.
Inquisitie De Inquisitie was een kerkelijke instelling
onder leiding van Ferdinand en Isabella.
Ze onderzocht en bestrafte religieuze
afwijkingen vanaf het einde van de
vijftiende eeuw.
Moriscos Moriscos waren moslims in Spanje die zich
na 1492 gedwongen bekeerden tot het
christendom. Ze leefden onder streng
toezicht tot hun uitwijzing in het begin van
de zeventiende eeuw.
Conversos Conversos waren joden in Spanje die zich
rond de vijftiende eeuw bekeerden tot het
christendom. Ze waren een belangrijk
doelwit van de Inquisitie.
Blijde Intredes 1515 Blijde Intredes waren afspraken tussen
vorsten en onderdanen bij een eerste
officiële intocht. Karel V gebruikte zo een
intrede in de Nederlanden in 1515 om
privileges te bevestigen.
Cortes De Cortes waren de
standenvergaderingen in de Spaanse
2
, Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
rijken. Ze adviseerden de vorst en gaven
toestemming voor belastingen sinds de
late middeleeuwen.
Comuneros De Comuneros waren Castiliaanse
opstandelingen tegen Karel V. Ze kwamen
in verzet in 1520 tot 1521 door onvrede
over belastingen en buitenlandse invloed.
Gouden Bul 1356 De Gouden Bul van 1356 was een besluit
van keizer Karel IV. Het legde vast hoe de
zeven keurvorsten de keizer van het Heilig
Roomse Rijk kozen.
Transactie van Augsburg 1548 De Transactie van Augsburg van 1548 was
een regeling van Karel V. Hij koppelde
daarin de Nederlanden administratief aan
het Heilig Roomse Rijk onder
gemeenschappelijke regels.
Virreys Virreys waren plaatsvervangers van de
koning in de Spaanse gebieden. Ze
bestuurden grote rijksdelen zoals Napels
of Mexico vanaf de zestiende eeuw.
Auslauf Auslauf was de benaming voor de
uitstroom van macht uit de centrale
instellingen van het Heilig Roomse Rijk.
Die evolutie speelde vooral in de vijftiende
en zestiende eeuw.
Raad van State De Raad van State was een hoogste
adviesraad van de landsheer in de
Nederlanden. Hij kreeg vorm onder Karel V
in de zestiende eeuw.
Raad voor de Indiën De Raad voor de Indiën was het
bestuursorgaan voor de Spaanse kolonies.
Hij werd opgericht in 1524 onder Karel V.
‘gouden eeuw’ Antwerpen De gouden eeuw van Antwerpen verwijst
naar de bloei van de havenstad in de
eerste helft van de zestiende eeuw.
Handel en krediet maakten de stad tot
een centrum van Europa.
Slag bij Mohács 1526 De Slag bij Mohacs vond plaats in 1526.
Het Ottomaanse leger versloeg Hongarije
en opende de weg naar Midden Europa
voor de sultan.
Slag bij Pavia 1525 De Slag bij Pavia vond plaats in 1525.
Karel V behaalde een overwinning op
Frankrijk en nam koning Frans I gevangen.
Sacco di Roma 1527 De Sacco di Roma vond plaats in 1527.
Troepen van Karel V plunderden Rome en
verzwakten de macht van paus Clemens
VII.
Vrede van Cateau-Cambrésis 1559 De Vrede van Cateau Cambresis uit 1559
beëindigde de langdurige oorlogen tussen
Spanje en Frankrijk. Spanje bevestigde
zijn machtspositie in Italië.
Eerste Spaans staatsbankroet 1557 Het eerste Spaanse staatsbankroet vond
plaats in 1557. Filips II kon zijn schulden
niet meer betalen door hoge militaire
uitgaven.
Exsurge Domine 1520 Exsurge Domine was een pauselijke bul uit
1520. Leo X veroordeelde daarin de
stellingen van Luther.
3
GESCHIEDENIS VAN DE VROEGMODERNE TIJD - BEGRIPPENLIJST
LES 1 : INTRO EN STAATSVORMING
Res Publica Staat zonder vorst, met beperkte of meer
uitgebreide groep bestuurders.
Val van Granada 1492 De val van Granada in 1492 was de
verovering van het laatste islamitische rijk
op het Iberisch schiereiland door
Ferdinand en Isabella. Het maakte een
einde aan eeuwen islamitische
heerschappij in Spanje.
“The rise of the West” The rise of the West verwijst naar de groei
van Europese macht vanaf de vijftiende en
zestiende eeuw. Europese staten breidden
handel en militaire invloed uit in de
Atlantische wereld.
Amerikaanse vrijheidsoorlog 1776 De Amerikaanse vrijheidsoorlog van 1776
was het conflict waarin de dertien Britse
kolonies hun onafhankelijkheid uitriepen.
De oorlog leidde tot de vorming van de
Verenigde Staten.
Franse Revolutie 1789 De Franse Revolutie van 1789 was de
omverwerping van het koninklijk gezag in
Frankrijk. Burgers eisten politieke inspraak
en sociale hervormingen.
Eerste Industriële Revolutie circa 1760- De eerste industriële revolutie begon rond
1780 1760 tot 1780 in Groot Brittannië. Nieuwe
machines en energiebronnen verhoogden
de productie in textiel en metaal.
Ancien Régime Het ancien regime was de
maatschappelijke en politieke orde in
Europa voor 1789. Het bestond uit
standen, privileges en een sterke
monarch.
Staten in de Nederlanden De staten in de Nederlanden waren
regionale vertegenwoordigingen van
geestelijkheid, adel en steden. Ze
speelden een rol in belasting en advies
vanaf de middeleeuwen.
Etats in Frankrijk De etats in Frankrijk waren de
standenvergaderingen op lokaal en
regionaal niveau. Ze functioneerden onder
de koning maar hadden beperkte invloed.
Cortes in Spanje De Cortes in Spanje waren de traditionele
vergaderingen van de rijken van Castilië
en Aragon. Ze gaven advies en keurden
belastingen goed.
Parliament in Engeland Het Parliament in Engeland was de
vertegenwoordiging van adel en
commons. Het kreeg meer macht vanaf de
zeventiende eeuw door conflicten met de
monarchie.
Godsdienstoorlogen De godsdienstoorlogen waren de Europese
conflicten tussen katholieken en
protestanten van 1562 tot 1598. Ze
begonnen na de Reformatie en hadden
een sterke politieke dimensie.
Oratores Oratores waren de clerus in de
1
,Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
middeleeuwse samenleving. Zij zorgden
voor religieuze taken en vormden de
eerste stand vanaf de elfde eeuw.
Bellatores Bellatores waren de adel en ridders. Zij
voerden de oorlogen van vorsten en
kregen land in ruil voor militaire dienst
vanaf de hoge middeleeuwen.
Laboratores Laboratores waren de boeren en
ambachtslieden. Zij zorgden voor
voedselproductie en arbeid en vormden
de grootste groep in de samenleving
vanaf de middeleeuwen.
Privilegium fori Het voorrecht van
de geestelijke stand tijdens het ancien
régime om enkel berecht te worden door
een geestelijke rechtbank
Noblesse d’épée Traditionele adel van het Ancien Régime
in Frankrijk die hun status baseerde op
militaire dienst en afkomst tot in de 18e
eeuw.
Noblesse de robe Nieuwe elites die bestonden uit geadelde
burgers/lage adel en universitair
gevormden vanaf de 16e eeuw in Frankrijk.
LES 2 : HABSBURGSE IMPERIUM
Renovatio Imperii De intentie om het Romeinse Rijk te
herstellen of nieuw leven in te blazen (10e
eeuw).
Hausmacht De erflanden van een dynastie in een
feodale staat.
Reconquista Strijd om de herovering van het
islamitische Iberisch Schiereiland (bezet
door Moren) door christelijke vorsten
Los Reyes Católicos 1496 Los Reyes Catolicos waren Ferdinand van
Aragon en Isabella van Castilië. Zij
verenigden hun rijken in 1496 en vormden
zo de basis van de latere Spaans
Habsburgse macht.
Inquisitie De Inquisitie was een kerkelijke instelling
onder leiding van Ferdinand en Isabella.
Ze onderzocht en bestrafte religieuze
afwijkingen vanaf het einde van de
vijftiende eeuw.
Moriscos Moriscos waren moslims in Spanje die zich
na 1492 gedwongen bekeerden tot het
christendom. Ze leefden onder streng
toezicht tot hun uitwijzing in het begin van
de zeventiende eeuw.
Conversos Conversos waren joden in Spanje die zich
rond de vijftiende eeuw bekeerden tot het
christendom. Ze waren een belangrijk
doelwit van de Inquisitie.
Blijde Intredes 1515 Blijde Intredes waren afspraken tussen
vorsten en onderdanen bij een eerste
officiële intocht. Karel V gebruikte zo een
intrede in de Nederlanden in 1515 om
privileges te bevestigen.
Cortes De Cortes waren de
standenvergaderingen in de Spaanse
2
, Geschiedenis van de Vroegmoderne Tijd 2025-2026
rijken. Ze adviseerden de vorst en gaven
toestemming voor belastingen sinds de
late middeleeuwen.
Comuneros De Comuneros waren Castiliaanse
opstandelingen tegen Karel V. Ze kwamen
in verzet in 1520 tot 1521 door onvrede
over belastingen en buitenlandse invloed.
Gouden Bul 1356 De Gouden Bul van 1356 was een besluit
van keizer Karel IV. Het legde vast hoe de
zeven keurvorsten de keizer van het Heilig
Roomse Rijk kozen.
Transactie van Augsburg 1548 De Transactie van Augsburg van 1548 was
een regeling van Karel V. Hij koppelde
daarin de Nederlanden administratief aan
het Heilig Roomse Rijk onder
gemeenschappelijke regels.
Virreys Virreys waren plaatsvervangers van de
koning in de Spaanse gebieden. Ze
bestuurden grote rijksdelen zoals Napels
of Mexico vanaf de zestiende eeuw.
Auslauf Auslauf was de benaming voor de
uitstroom van macht uit de centrale
instellingen van het Heilig Roomse Rijk.
Die evolutie speelde vooral in de vijftiende
en zestiende eeuw.
Raad van State De Raad van State was een hoogste
adviesraad van de landsheer in de
Nederlanden. Hij kreeg vorm onder Karel V
in de zestiende eeuw.
Raad voor de Indiën De Raad voor de Indiën was het
bestuursorgaan voor de Spaanse kolonies.
Hij werd opgericht in 1524 onder Karel V.
‘gouden eeuw’ Antwerpen De gouden eeuw van Antwerpen verwijst
naar de bloei van de havenstad in de
eerste helft van de zestiende eeuw.
Handel en krediet maakten de stad tot
een centrum van Europa.
Slag bij Mohács 1526 De Slag bij Mohacs vond plaats in 1526.
Het Ottomaanse leger versloeg Hongarije
en opende de weg naar Midden Europa
voor de sultan.
Slag bij Pavia 1525 De Slag bij Pavia vond plaats in 1525.
Karel V behaalde een overwinning op
Frankrijk en nam koning Frans I gevangen.
Sacco di Roma 1527 De Sacco di Roma vond plaats in 1527.
Troepen van Karel V plunderden Rome en
verzwakten de macht van paus Clemens
VII.
Vrede van Cateau-Cambrésis 1559 De Vrede van Cateau Cambresis uit 1559
beëindigde de langdurige oorlogen tussen
Spanje en Frankrijk. Spanje bevestigde
zijn machtspositie in Italië.
Eerste Spaans staatsbankroet 1557 Het eerste Spaanse staatsbankroet vond
plaats in 1557. Filips II kon zijn schulden
niet meer betalen door hoge militaire
uitgaven.
Exsurge Domine 1520 Exsurge Domine was een pauselijke bul uit
1520. Leo X veroordeelde daarin de
stellingen van Luther.
3
