Samenvatting internationaal publiekrecht
Inhoud
Hoofdstuk 1. Bronnen.............................................................................................................. 3
§ 1. Gewoonte..................................................................................................................... 4
a. Identificatie................................................................................................................... 4
b. Creatie......................................................................................................................... 5
c. Het stilzwijgen.............................................................................................................. 6
d. Conclusie..................................................................................................................... 6
§ 2. Verdragen..................................................................................................................... 6
a. Interpretatie.................................................................................................................. 6
b. Co-existentie van verdragen........................................................................................7
c. Amendering, nietigheid en beëindiging.........................................................................7
d. Conclusie..................................................................................................................... 8
§ 3. Eenzijdige rechtshandelingen.......................................................................................8
§ 4. Handelingen van internationale organisaties en afgeleid verdragsrecht.......................9
§ 5. Algemene rechtsbeginselen........................................................................................10
§ 6. Soft law....................................................................................................................... 10
Hoofdstuk 2. Subjecten......................................................................................................... 10
§ 1. De staat...................................................................................................................... 10
a. Criteria....................................................................................................................... 11
b. Dekolonisatie.............................................................................................................. 11
c. Statenopvolging..........................................................................................................12
d. Territorium..................................................................................................................12
e. Regering.................................................................................................................... 12
f. Soevereiniteit..............................................................................................................13
g. Kritiek op de staatssoevereiniteit................................................................................13
§ 2. Internationale organisaties..........................................................................................13
a. Definitie...................................................................................................................... 13
b. Typologie................................................................................................................... 14
c. Werking...................................................................................................................... 14
d. Formeel en informeel.................................................................................................14
e. Formeel en informeel in de praktijk............................................................................15
§ 3. Volkeren..................................................................................................................... 15
a. Zelfbeschikkingsrecht en inheemse volkeren.............................................................15
b. (Groepen van) individuen...........................................................................................16
1
, c. ‘Vertegenwoordigers van de mensheid’......................................................................16
§ 4. Niet-gouvernementele organisaties en bedrijven........................................................16
§ 5. Representativiteit........................................................................................................17
1. Representativiteit: intern en extern.............................................................................17
2. De soevereine Staat als probleem.............................................................................18
3. De soevereine staat doorprikt....................................................................................18
3. Representativiteit in de VN.........................................................................................18
Hoofdstuk 3. Aansprakelijkheid (casus examen)...................................................................18
§ 1. Algemeen................................................................................................................... 19
§ 2. Staatsaansprakelijkheid..............................................................................................19
a. Onrechtmatige gedraging...........................................................................................19
b. Toerekening...............................................................................................................19
c. Schending..................................................................................................................20
d. Verschoningsgronden................................................................................................20
e. Gevolgen....................................................................................................................21
f. Inroepen van aansprakelijkheid...................................................................................21
g. Tegenmaatregelen.....................................................................................................22
h. Lex specialis (art. 55 ARSIWA)..................................................................................23
§ 3. Aansprakelijkheid van internationale organisaties.......................................................23
§ 4. Casussen....................................................................................................................23
a. Toerekening en controle.............................................................................................23
b. Israël & Palestina (examen!)......................................................................................24
c. Klimaatverandering: bewijs van het causaal verband.................................................25
Hoofdstuk 4. Jurisdictie en immuniteiten...............................................................................26
§ 1. Jurisdictie – algemeen................................................................................................26
§ 2. Jurisdictie – afbakening..............................................................................................26
Jurisdictie volgens het EHRM........................................................................................29
§ 3 Jurisdictie – immuniteiten.............................................................................................30
a. Algemeen................................................................................................................... 30
b. Staatsimmuniteit.........................................................................................................31
c. Diplomatieke immuniteit.............................................................................................34
d. De triade (de trojka)...................................................................................................37
e. Internationale organisaties.........................................................................................37
f. Immuniteit, onschendbaarheid en internationale misdaden.........................................38
Hoofdstuk 5. Geschillenregeling............................................................................................38
§ 1. Vreedzame regeling van geschillen............................................................................38
2
, a. Algemeen................................................................................................................... 38
b. Niet-jurisdictionele regeling........................................................................................38
c. Jurisdictionele regeling...............................................................................................39
§ 2. Casus: de internationale rechter en de vrede.............................................................40
Hoofdstuk 6. Internationaal economisch recht.......................................................................40
§ 1. Beginselen.................................................................................................................. 40
§ 2. Rechtstakken.............................................................................................................. 41
§ 1. Investeringen........................................................................................................... 41
§ 3. Ontwikkeling en armoede........................................................................................41
Hoofdstuk 7. Milieubescherming...........................................................................................42
§ 1. Internationale gewoonte..............................................................................................42
§ 2. Conventionele regimes...............................................................................................44
a. Conferentie van Rio, 1992..........................................................................................44
b. Internationaal klimaatrecht.........................................................................................44
§ 3. Institutioneel regime....................................................................................................45
§ 4. Conclusie....................................................................................................................45
Hoofdstuk 8. Internationale vrede en veiligheid.....................................................................46
§ 1. Verbod van gebruik van gewapend geweld (art. 2, § 4 HVN)......................................46
§ 2. Collectieve veiligheid..................................................................................................47
Hoofdstuk 1. Bronnen
Het vertrekpunt wat de bronnen betreft is art. 38 Stat. IGH (maar is niet exhaustief):
Verdragen
Internationaal gewoonterecht
Algemene rechtsbeginselen
Primaire bronnen
Rechtspraak en rechtsleer
Subsidiaire bronnen
De andere bronnen naast die van art. 38 IGH zijn beslissingen/resoluties van internationale
organisaties enerzijds en eenzijdige rechtshandelingen anderzijds.
In de hiërarchie staan de primaire bronnen boven de subsidiaire. Tussen verdragen en het
gewoonterecht is er geen hiërarchie (een gewoonte kan dus een verdrag wijzigen en
omgekeerd), maar de tekst heeft een grotere aantrekkingskracht in de praktijk. De algemene
rechtsbeginselen spelen een aanvullende rol (ze vullen nl. leemtes op in de verdragen).
Daarnaast zijn er een aantal bijzondere gevallen. Ten eerste zijn er de jus cogens-regels
(art. 53 WVV). Dat zijn de regels van internationale openbare orde waar niet van afgeweken
kan worden. Ten tweede bepaalt art. 103 HVN dat i.g.v. strijdigheid tussen het Handvest en
andere verdragen, het Handvest voorrang heeft. Ten derde bepaalt art. 25 HVN, dat aan de
Veiligheidsraad de bevoegdheid geeft om bindende besluiten te nemen m.o.o. het
3
, handhaven v/d internationale vrede. Die besluiten hebben voorrang op andersluidende
verplichtingen volgens art. 103 HVN. Ten slotte regelt art. 30 WVV de hiërarchie tussen
verdragen.
§ 1. Gewoonte
a. Identificatie
Een gewoonte bestaat uit 2 constitutieve bestanddelen:
Statenpraktijk
Rechtsovertuiging (opinio iuris)
In dit verband is de Nicaragua-zaak van belang. In die zaak stelde zich de vraag naar de
precieze draagwijdte v/h verbod op het gebruik van gewapend geweld en het
interventieverbod in het internationaal gewoonterecht. Het IGH stelde ten eerste dat de
gedraging v/d staten in overeenstemming moet zijn met de beweerde regel. Ten tweede
stelde ze dat de gedraging die niet met de beweerde regel in overeenstemming is door de
anderen als een schending moet worden aangeklaagd en niet moet worden gezien als de
indicatie v/h ontstaan v/e nieuwe regel.
Ten derde stelde ze dat indien een staat zich op een uitzondering beroept, dit een
bevestiging is v/d regel, ook als nadien blijkt dat de uitzondering niet bestaat. Indien men
zich echter steeds op uitzonderingen beroept, wordt de regel uitgehold en afgezwakt in de
praktijk en kalft de regel af (ook al zou een rechter zeggen dat de uitzondering de regel
bevestigt).
In het advies over de legaliteit v/h gebruik van of de dreiging met atoomwapens oordeelde
het IGH dat er een opinio iuris blijkt uit het feit dat er jaarlijks in de AV wordt gestemd over
een evt. verbod van atoomwapens. Die opinio iuris wordt volgens het IGH echter
tegengesproken door de omstandigheid dat de kernmachten nog altijd gehecht blijven aan
de praktijk v/d wederzijdse afschrikking. Die gevestigde praktijk staat volgens het IGH het
ontstaan v/e gewoonte in de weg.
Een gewoonte kan op verschillende manieren geïdentificeerd worden: inductief of
deductief.
In dit verband kan verwezen worden naar de Gulf of Maine-zaak. In die zaak oordeelde het
IGH dat er geen gedetailleerde regels te vinden zijn in het gewoonterecht, maar dat
gewoonterecht bestaat uit een beperkte set van regels, waarvan het bestaan kan worden
nagegaan o.g.v. een inductieve redenering gebaseerd op een analyse v/d praktijk en niet
o.b.v. een deductieve redenering afgaand op algemene beginselen. (Inductief)
Een ander voorbeeld is de zaak Jurisdictional immunities of the State, waarin Duitsland
aan Italië verwijt van zijn immuniteit van uitvoering te schenden, omdat Italië
dwangmaatregelen neemt op een cultureel centrum dat eigendom is van Duitsland en dus
immuniteit geniet. Italië neemt die maatregelen om schadevergoeding te betalen aan
Italiaanse slachtoffers van Duitse oorlogsmisdaden in WOII. Het Hof bevestigt de immuniteit
van Duitsland en stelt dat er geen uitzondering bestaat op de immuniteit wegens
oorlogsmisdaden door een analyse v/d praktijk. (Inductief)
4
Inhoud
Hoofdstuk 1. Bronnen.............................................................................................................. 3
§ 1. Gewoonte..................................................................................................................... 4
a. Identificatie................................................................................................................... 4
b. Creatie......................................................................................................................... 5
c. Het stilzwijgen.............................................................................................................. 6
d. Conclusie..................................................................................................................... 6
§ 2. Verdragen..................................................................................................................... 6
a. Interpretatie.................................................................................................................. 6
b. Co-existentie van verdragen........................................................................................7
c. Amendering, nietigheid en beëindiging.........................................................................7
d. Conclusie..................................................................................................................... 8
§ 3. Eenzijdige rechtshandelingen.......................................................................................8
§ 4. Handelingen van internationale organisaties en afgeleid verdragsrecht.......................9
§ 5. Algemene rechtsbeginselen........................................................................................10
§ 6. Soft law....................................................................................................................... 10
Hoofdstuk 2. Subjecten......................................................................................................... 10
§ 1. De staat...................................................................................................................... 10
a. Criteria....................................................................................................................... 11
b. Dekolonisatie.............................................................................................................. 11
c. Statenopvolging..........................................................................................................12
d. Territorium..................................................................................................................12
e. Regering.................................................................................................................... 12
f. Soevereiniteit..............................................................................................................13
g. Kritiek op de staatssoevereiniteit................................................................................13
§ 2. Internationale organisaties..........................................................................................13
a. Definitie...................................................................................................................... 13
b. Typologie................................................................................................................... 14
c. Werking...................................................................................................................... 14
d. Formeel en informeel.................................................................................................14
e. Formeel en informeel in de praktijk............................................................................15
§ 3. Volkeren..................................................................................................................... 15
a. Zelfbeschikkingsrecht en inheemse volkeren.............................................................15
b. (Groepen van) individuen...........................................................................................16
1
, c. ‘Vertegenwoordigers van de mensheid’......................................................................16
§ 4. Niet-gouvernementele organisaties en bedrijven........................................................16
§ 5. Representativiteit........................................................................................................17
1. Representativiteit: intern en extern.............................................................................17
2. De soevereine Staat als probleem.............................................................................18
3. De soevereine staat doorprikt....................................................................................18
3. Representativiteit in de VN.........................................................................................18
Hoofdstuk 3. Aansprakelijkheid (casus examen)...................................................................18
§ 1. Algemeen................................................................................................................... 19
§ 2. Staatsaansprakelijkheid..............................................................................................19
a. Onrechtmatige gedraging...........................................................................................19
b. Toerekening...............................................................................................................19
c. Schending..................................................................................................................20
d. Verschoningsgronden................................................................................................20
e. Gevolgen....................................................................................................................21
f. Inroepen van aansprakelijkheid...................................................................................21
g. Tegenmaatregelen.....................................................................................................22
h. Lex specialis (art. 55 ARSIWA)..................................................................................23
§ 3. Aansprakelijkheid van internationale organisaties.......................................................23
§ 4. Casussen....................................................................................................................23
a. Toerekening en controle.............................................................................................23
b. Israël & Palestina (examen!)......................................................................................24
c. Klimaatverandering: bewijs van het causaal verband.................................................25
Hoofdstuk 4. Jurisdictie en immuniteiten...............................................................................26
§ 1. Jurisdictie – algemeen................................................................................................26
§ 2. Jurisdictie – afbakening..............................................................................................26
Jurisdictie volgens het EHRM........................................................................................29
§ 3 Jurisdictie – immuniteiten.............................................................................................30
a. Algemeen................................................................................................................... 30
b. Staatsimmuniteit.........................................................................................................31
c. Diplomatieke immuniteit.............................................................................................34
d. De triade (de trojka)...................................................................................................37
e. Internationale organisaties.........................................................................................37
f. Immuniteit, onschendbaarheid en internationale misdaden.........................................38
Hoofdstuk 5. Geschillenregeling............................................................................................38
§ 1. Vreedzame regeling van geschillen............................................................................38
2
, a. Algemeen................................................................................................................... 38
b. Niet-jurisdictionele regeling........................................................................................38
c. Jurisdictionele regeling...............................................................................................39
§ 2. Casus: de internationale rechter en de vrede.............................................................40
Hoofdstuk 6. Internationaal economisch recht.......................................................................40
§ 1. Beginselen.................................................................................................................. 40
§ 2. Rechtstakken.............................................................................................................. 41
§ 1. Investeringen........................................................................................................... 41
§ 3. Ontwikkeling en armoede........................................................................................41
Hoofdstuk 7. Milieubescherming...........................................................................................42
§ 1. Internationale gewoonte..............................................................................................42
§ 2. Conventionele regimes...............................................................................................44
a. Conferentie van Rio, 1992..........................................................................................44
b. Internationaal klimaatrecht.........................................................................................44
§ 3. Institutioneel regime....................................................................................................45
§ 4. Conclusie....................................................................................................................45
Hoofdstuk 8. Internationale vrede en veiligheid.....................................................................46
§ 1. Verbod van gebruik van gewapend geweld (art. 2, § 4 HVN)......................................46
§ 2. Collectieve veiligheid..................................................................................................47
Hoofdstuk 1. Bronnen
Het vertrekpunt wat de bronnen betreft is art. 38 Stat. IGH (maar is niet exhaustief):
Verdragen
Internationaal gewoonterecht
Algemene rechtsbeginselen
Primaire bronnen
Rechtspraak en rechtsleer
Subsidiaire bronnen
De andere bronnen naast die van art. 38 IGH zijn beslissingen/resoluties van internationale
organisaties enerzijds en eenzijdige rechtshandelingen anderzijds.
In de hiërarchie staan de primaire bronnen boven de subsidiaire. Tussen verdragen en het
gewoonterecht is er geen hiërarchie (een gewoonte kan dus een verdrag wijzigen en
omgekeerd), maar de tekst heeft een grotere aantrekkingskracht in de praktijk. De algemene
rechtsbeginselen spelen een aanvullende rol (ze vullen nl. leemtes op in de verdragen).
Daarnaast zijn er een aantal bijzondere gevallen. Ten eerste zijn er de jus cogens-regels
(art. 53 WVV). Dat zijn de regels van internationale openbare orde waar niet van afgeweken
kan worden. Ten tweede bepaalt art. 103 HVN dat i.g.v. strijdigheid tussen het Handvest en
andere verdragen, het Handvest voorrang heeft. Ten derde bepaalt art. 25 HVN, dat aan de
Veiligheidsraad de bevoegdheid geeft om bindende besluiten te nemen m.o.o. het
3
, handhaven v/d internationale vrede. Die besluiten hebben voorrang op andersluidende
verplichtingen volgens art. 103 HVN. Ten slotte regelt art. 30 WVV de hiërarchie tussen
verdragen.
§ 1. Gewoonte
a. Identificatie
Een gewoonte bestaat uit 2 constitutieve bestanddelen:
Statenpraktijk
Rechtsovertuiging (opinio iuris)
In dit verband is de Nicaragua-zaak van belang. In die zaak stelde zich de vraag naar de
precieze draagwijdte v/h verbod op het gebruik van gewapend geweld en het
interventieverbod in het internationaal gewoonterecht. Het IGH stelde ten eerste dat de
gedraging v/d staten in overeenstemming moet zijn met de beweerde regel. Ten tweede
stelde ze dat de gedraging die niet met de beweerde regel in overeenstemming is door de
anderen als een schending moet worden aangeklaagd en niet moet worden gezien als de
indicatie v/h ontstaan v/e nieuwe regel.
Ten derde stelde ze dat indien een staat zich op een uitzondering beroept, dit een
bevestiging is v/d regel, ook als nadien blijkt dat de uitzondering niet bestaat. Indien men
zich echter steeds op uitzonderingen beroept, wordt de regel uitgehold en afgezwakt in de
praktijk en kalft de regel af (ook al zou een rechter zeggen dat de uitzondering de regel
bevestigt).
In het advies over de legaliteit v/h gebruik van of de dreiging met atoomwapens oordeelde
het IGH dat er een opinio iuris blijkt uit het feit dat er jaarlijks in de AV wordt gestemd over
een evt. verbod van atoomwapens. Die opinio iuris wordt volgens het IGH echter
tegengesproken door de omstandigheid dat de kernmachten nog altijd gehecht blijven aan
de praktijk v/d wederzijdse afschrikking. Die gevestigde praktijk staat volgens het IGH het
ontstaan v/e gewoonte in de weg.
Een gewoonte kan op verschillende manieren geïdentificeerd worden: inductief of
deductief.
In dit verband kan verwezen worden naar de Gulf of Maine-zaak. In die zaak oordeelde het
IGH dat er geen gedetailleerde regels te vinden zijn in het gewoonterecht, maar dat
gewoonterecht bestaat uit een beperkte set van regels, waarvan het bestaan kan worden
nagegaan o.g.v. een inductieve redenering gebaseerd op een analyse v/d praktijk en niet
o.b.v. een deductieve redenering afgaand op algemene beginselen. (Inductief)
Een ander voorbeeld is de zaak Jurisdictional immunities of the State, waarin Duitsland
aan Italië verwijt van zijn immuniteit van uitvoering te schenden, omdat Italië
dwangmaatregelen neemt op een cultureel centrum dat eigendom is van Duitsland en dus
immuniteit geniet. Italië neemt die maatregelen om schadevergoeding te betalen aan
Italiaanse slachtoffers van Duitse oorlogsmisdaden in WOII. Het Hof bevestigt de immuniteit
van Duitsland en stelt dat er geen uitzondering bestaat op de immuniteit wegens
oorlogsmisdaden door een analyse v/d praktijk. (Inductief)
4
