CRISISHANTERING DEEL 1: BASISKENNIS
1. WAT IS AGRESSIE EN GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG
Het leed dat agressie en grensoverschrijdend gedrag veroorzaakt, treft mensen
vaak diep. Het ondermijnt hun persoonlijke ontwikkeling, het welbevinden en het
gezamenlijk recht op vrijheid en geluk. Geweld en agressie schaadt relaties,
ondermijnt zelfvertrouwen en gezag, haalt de groepsdynamiek onderuit, verzuurt
de samenwerking en het samenleven en ontwricht organisaties en
gemeenschappen.
Dat alles voorkomen vraagt een brede integrale aanpak, oefening en training.
Het vraagt een scherpe blik, een gedragen visie en beleid, een stevig
zelfwaardegevoel en specifieke verbale en non-verbale vaardigheden. Het
omgaan met escalaties en het zorgdragen voor herstel vraagt openheid,
deskundigheid, moed, tijd en inspanningen.
1.1 Het bos door de bomen zien
Agressie kan in vele vormen voorkomen. Het kan gaan om heel subtiele
intimidatie tot het gebruik van brute, fysieke kracht. Er zijn allerlei termen en
begrippen in omloop om specifieke situaties te vatten. Veel begrippen groeien
mee met de maatschappelijke realiteit.
Enkel gekende vormen van agressie (geweld binnen gezinnen en relaties)
Subtiele intimidatie
o Papa M die streng en hard brult kijkt maar niet zegt wat zijn kinderen
fout doen.
o Begeleider die geld achterlaat in de auto.
Brute kracht: K en G gaan op de vuist bij FIFA spel
Partnergeweld, intra familiaal geweld, huislijk geweld, eer
gerelateerd geweld (=geweld dat specifiek plaatsvindt om de eer van de
familie te beschermen of herstellen. Dit gebeurt wanneer een familielid zich
gedraagt op een manier die als 'oneervol' wordt ervaren binnen de
gemeenschap of cultuur van de familie, zoals het hebben van een relatie met
iemand die niet door de familie wordt geaccepteerd, weglopen van huis of
weigeren van een gedwongen huwelijk.
Kindermishandeling, oudermishandeling
o Vb. x die rond de tafel moest lopen
Intergenerationeel geweld
Stalking
Gaslighting: vorm van manipulatie die als doel heeft mensen te laten
twijfelen aan het eigen gezonde verstand door de werkelijkheid ronduit te
ontkennen.
1
,Nieuwe maatschappelijke problemen genereren vaak nieuwe begrippen:
Sextortion: het afpersen van meestal jonge meisjes die eerder werden
overtuigd om voor de webcam te strippen en achteraf met die naaktbeelden
gechanteerd te worden.
Grooming: het benaderen en contact leggen met kinderen door een pedofiel
met het doel het mogelijk maken van seksueel contact
Steaming: het groepsgewijs met geweld afpersen, vooral onder jongeren
Mobbing (mob): Vandaag gaat het om het systematisch uitsluiten en pesten
van een individueel groepslid. Het
woord mob is afkomstig uit de Amerikaanse maffiawereld. Het systematisch
lastigvallen van bariegenaars was kenmerkend voor hun werk.
Happy slapping: een verschijnsel waarbij een willekeurig persoon door een
groepje in elkaar wordt geslagen. Meestal wordt dat op film vastgelegd. De
beelden worden vaak op internet geplaatst, waarbij de filmers pronken met
hun daden.
Cyberbulling: een containerbegrip voor het lastigvallen van iemand anders
via diverse internettools.
Gender gerelateerd geweld
We gebruiken graag de term “agressie en grensoverschrijdend gedrag” als
neutrale koepelterm waar alle hier beschreven vormen van agressief gedrag
onder vallen.
De term grensoverschrijdend gedrag geeft aan dat we te maken hebben met
gedrag waar iemand last van heeft: er wordt een fysieke of psychische grens
overschreden. Met dit begrip geef je meteen aan wie bepaalt wat
grensoverschrijdend is. Waar je fysieke of psychische grenzen liggen, is voor
iedereen anders. Op de werkvloer wordt deze term in de context van de
Welzijnswet gebruikt voor de cluster van geweld, pesterijen en ongewenst
seksueel gedrag op het werk.
Omdat het woord “agressie” vaak in negatieve zin wordt gebruikt, vergeten we
wel eens dat dat niet per definitie negatief is. Volgens Gryson en De Waele (2017)
is agressie in wezen een positieve innerlijke kracht, gericht op evenwicht en
vooruitgang.
Agressie als levensdrift, goesting, gaan voor belangrijke kwesties, kracht,
competentie… waarbij geen schade wordt berokkend aan anderen, is niet
destructief.
Een andere vorm van een niet-destructieve vorm van agressie is de “speelse”
agressie (Taghon, 2008). Denk maar aan het fantasiespel van kinderen waarin
agressie een belangrijke plaats inneemt en waardoor ze leren om ook deze
energie een plaats te geven.
1.2 Door welke ogen kijken we: een weloverwogen definitie
2
,De Wereldgezondheidsorganisatie hanteert een brede definitie van geweld en
spreekt van:
Het intentioneel aanwenden van of dreigen met fysieke op psychologische macht
of kracht, ten aanzien van zichzelf, een andere persoon of tegen een groep of een
gemeenschap, en wel zo dat er sprake is van, of een reële kans bestaat op het
toebrengen van kwetsuren, de dood, psychologische schade, een problematisch
ontwikkeling of deprivatie (afzonderen…)
Agressie wordt ook in de
literatuur vaak omschreven als: gedrag waarbij iemand de bedoeling heeft om
een ander persoon schade te berokkenen.
Deze definitie is in de praktijk bijzonder moeilijk werkbaar. Achterhalen wat
iemands bedoeling is, is in de realiteit immer vaak niet mogelijk. Je kunt je
meestal enkel beroepen op jouw interpretatie van de feiten (en die van eventuele
toeschouwers).
Het is belangrijk om te weten dat agressie, zelfs wanneer het niet de bedoeling
was om iemand te schaden, toch schade kan berokkenen. Ook al was het gedrag
niet opzettelijk, toch kan een ander het gedrag als erg grensoverschrijdend
ervaren.
Gevaar dat agressie niet ernstig wordt genomen vermijden.
Agressie is subjectief
Het is gebonden aan jouw referentiekader (cultuur, gezinssituatie,
subgroepen…)
Bepaalde groepen raken gewend aan agressie
Lichter vormen worden niet meer gezien
Daarom kiezen wij voor een heel ruime benadering van agressie en
grensoverschrijdend gedrag
1.3 Onze kijk op agressie
De vier uitgangspunten waaruit we vetrekken scheppen een kader, om agressie
te begrijpen en er bewust mee om te gaan.
1.3.1 Uitgangspunt 1: structurele veiligheid naast relationele veiligheid
Basisvoorwaarden om agressie te voorkomen en te hanteren
Omgaan met agressie betekent aandacht hebben voor veiligheid. We hebben het
in deze context over het belang van een duidelijke werk-en leef structuur =
3
, structurele veiligheid en de noodzaak van vertrouwensrelaties = relationele
veiligheid.
1) structurele veiligheid=
Alles wat samenhangt met procedures, afspraken, flowcharts, en geschreven of
ongeschreven regels die in een organisatie gehanteerd worden om de
samenwerking te optimaliseren.
Voorbeelden:
In de leefgroep slapen jongens en meisjes op aparte gang (weinig weerbare
meisjes)
Tocht Compostella: geen alcohol
Gezinsbegeleiding: kinderen spelen niet met mekaars speelgoed zonder
toestemming ouders
Gezinsbegeleiding: samen aan tafel, tafelgedekt, geen tv-kijkende mama
Leefgroep: beurtrol pc
Wat voor verwarring kan zorgen:
Bij die mag ik nog wel een koek voor het slapen gaan
Bij die mag ik wel mayonaise op mijn boterham
Regels die niet goed doordacht zijn geven aanleiding tot conflict
Een team dat professioneel nadenkt over regels geeft structurele veiligheid
2) relationele veiligheid=
Psychiater John Bowbly (1907-1990) maakte ons bewust dat relaties een
essentieel onderdeel zijn van ons menselijk bestaan. Bowbly was ervan overtuigd
dat relaties voedsel zijn voor de geest en wij dus zonder relaties als mens ons
psychisch welzijn in gevaar brengen. Mensen hebben vee behoefte aan relaties,
ook al zijn deze relaties destructief.
1.3.2 Uitgangspunt 2: basishouding van zorgzame begrenzing
Het zoeken naar een evenwicht tussen de meer normerende, gezagsdragende,
begrenzende houding en de warme, zorgende houding is niet eenvoudig in de
praktijk. Toch is het nodig om een basishouding te ontwikkelen. Een houding die
zorgt voor verbinding tussen alle betrokken partijen.
Wanneer we spreken over agressie, dan kijken mensen soms door een
verschillende bril naar dit onderwerp. Hoe we kijken, reageren en welk effect dat
heeft, hangt nauw samen met de vorm waarin agressie geuit wordt en de
beeldvorming rond dit gegeven. De wijze waarop we het gedrag verklaren in
termen van oorzaak en gevolg en de mate waarin we zoeken naar de
verantwoordelijkheid hiervan = attributietheorie
Deze term komt uit de sociale theorie en werd duidelijk in een schema gezet =>
attributie van het probleemgedrag.
Het schema is in de eerste plaats gericht op de wereld van opvoeding maar kan
naar onze mening gemakkelijk vertaald worden naar de wereld van volwassenen.
4
1. WAT IS AGRESSIE EN GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG
Het leed dat agressie en grensoverschrijdend gedrag veroorzaakt, treft mensen
vaak diep. Het ondermijnt hun persoonlijke ontwikkeling, het welbevinden en het
gezamenlijk recht op vrijheid en geluk. Geweld en agressie schaadt relaties,
ondermijnt zelfvertrouwen en gezag, haalt de groepsdynamiek onderuit, verzuurt
de samenwerking en het samenleven en ontwricht organisaties en
gemeenschappen.
Dat alles voorkomen vraagt een brede integrale aanpak, oefening en training.
Het vraagt een scherpe blik, een gedragen visie en beleid, een stevig
zelfwaardegevoel en specifieke verbale en non-verbale vaardigheden. Het
omgaan met escalaties en het zorgdragen voor herstel vraagt openheid,
deskundigheid, moed, tijd en inspanningen.
1.1 Het bos door de bomen zien
Agressie kan in vele vormen voorkomen. Het kan gaan om heel subtiele
intimidatie tot het gebruik van brute, fysieke kracht. Er zijn allerlei termen en
begrippen in omloop om specifieke situaties te vatten. Veel begrippen groeien
mee met de maatschappelijke realiteit.
Enkel gekende vormen van agressie (geweld binnen gezinnen en relaties)
Subtiele intimidatie
o Papa M die streng en hard brult kijkt maar niet zegt wat zijn kinderen
fout doen.
o Begeleider die geld achterlaat in de auto.
Brute kracht: K en G gaan op de vuist bij FIFA spel
Partnergeweld, intra familiaal geweld, huislijk geweld, eer
gerelateerd geweld (=geweld dat specifiek plaatsvindt om de eer van de
familie te beschermen of herstellen. Dit gebeurt wanneer een familielid zich
gedraagt op een manier die als 'oneervol' wordt ervaren binnen de
gemeenschap of cultuur van de familie, zoals het hebben van een relatie met
iemand die niet door de familie wordt geaccepteerd, weglopen van huis of
weigeren van een gedwongen huwelijk.
Kindermishandeling, oudermishandeling
o Vb. x die rond de tafel moest lopen
Intergenerationeel geweld
Stalking
Gaslighting: vorm van manipulatie die als doel heeft mensen te laten
twijfelen aan het eigen gezonde verstand door de werkelijkheid ronduit te
ontkennen.
1
,Nieuwe maatschappelijke problemen genereren vaak nieuwe begrippen:
Sextortion: het afpersen van meestal jonge meisjes die eerder werden
overtuigd om voor de webcam te strippen en achteraf met die naaktbeelden
gechanteerd te worden.
Grooming: het benaderen en contact leggen met kinderen door een pedofiel
met het doel het mogelijk maken van seksueel contact
Steaming: het groepsgewijs met geweld afpersen, vooral onder jongeren
Mobbing (mob): Vandaag gaat het om het systematisch uitsluiten en pesten
van een individueel groepslid. Het
woord mob is afkomstig uit de Amerikaanse maffiawereld. Het systematisch
lastigvallen van bariegenaars was kenmerkend voor hun werk.
Happy slapping: een verschijnsel waarbij een willekeurig persoon door een
groepje in elkaar wordt geslagen. Meestal wordt dat op film vastgelegd. De
beelden worden vaak op internet geplaatst, waarbij de filmers pronken met
hun daden.
Cyberbulling: een containerbegrip voor het lastigvallen van iemand anders
via diverse internettools.
Gender gerelateerd geweld
We gebruiken graag de term “agressie en grensoverschrijdend gedrag” als
neutrale koepelterm waar alle hier beschreven vormen van agressief gedrag
onder vallen.
De term grensoverschrijdend gedrag geeft aan dat we te maken hebben met
gedrag waar iemand last van heeft: er wordt een fysieke of psychische grens
overschreden. Met dit begrip geef je meteen aan wie bepaalt wat
grensoverschrijdend is. Waar je fysieke of psychische grenzen liggen, is voor
iedereen anders. Op de werkvloer wordt deze term in de context van de
Welzijnswet gebruikt voor de cluster van geweld, pesterijen en ongewenst
seksueel gedrag op het werk.
Omdat het woord “agressie” vaak in negatieve zin wordt gebruikt, vergeten we
wel eens dat dat niet per definitie negatief is. Volgens Gryson en De Waele (2017)
is agressie in wezen een positieve innerlijke kracht, gericht op evenwicht en
vooruitgang.
Agressie als levensdrift, goesting, gaan voor belangrijke kwesties, kracht,
competentie… waarbij geen schade wordt berokkend aan anderen, is niet
destructief.
Een andere vorm van een niet-destructieve vorm van agressie is de “speelse”
agressie (Taghon, 2008). Denk maar aan het fantasiespel van kinderen waarin
agressie een belangrijke plaats inneemt en waardoor ze leren om ook deze
energie een plaats te geven.
1.2 Door welke ogen kijken we: een weloverwogen definitie
2
,De Wereldgezondheidsorganisatie hanteert een brede definitie van geweld en
spreekt van:
Het intentioneel aanwenden van of dreigen met fysieke op psychologische macht
of kracht, ten aanzien van zichzelf, een andere persoon of tegen een groep of een
gemeenschap, en wel zo dat er sprake is van, of een reële kans bestaat op het
toebrengen van kwetsuren, de dood, psychologische schade, een problematisch
ontwikkeling of deprivatie (afzonderen…)
Agressie wordt ook in de
literatuur vaak omschreven als: gedrag waarbij iemand de bedoeling heeft om
een ander persoon schade te berokkenen.
Deze definitie is in de praktijk bijzonder moeilijk werkbaar. Achterhalen wat
iemands bedoeling is, is in de realiteit immer vaak niet mogelijk. Je kunt je
meestal enkel beroepen op jouw interpretatie van de feiten (en die van eventuele
toeschouwers).
Het is belangrijk om te weten dat agressie, zelfs wanneer het niet de bedoeling
was om iemand te schaden, toch schade kan berokkenen. Ook al was het gedrag
niet opzettelijk, toch kan een ander het gedrag als erg grensoverschrijdend
ervaren.
Gevaar dat agressie niet ernstig wordt genomen vermijden.
Agressie is subjectief
Het is gebonden aan jouw referentiekader (cultuur, gezinssituatie,
subgroepen…)
Bepaalde groepen raken gewend aan agressie
Lichter vormen worden niet meer gezien
Daarom kiezen wij voor een heel ruime benadering van agressie en
grensoverschrijdend gedrag
1.3 Onze kijk op agressie
De vier uitgangspunten waaruit we vetrekken scheppen een kader, om agressie
te begrijpen en er bewust mee om te gaan.
1.3.1 Uitgangspunt 1: structurele veiligheid naast relationele veiligheid
Basisvoorwaarden om agressie te voorkomen en te hanteren
Omgaan met agressie betekent aandacht hebben voor veiligheid. We hebben het
in deze context over het belang van een duidelijke werk-en leef structuur =
3
, structurele veiligheid en de noodzaak van vertrouwensrelaties = relationele
veiligheid.
1) structurele veiligheid=
Alles wat samenhangt met procedures, afspraken, flowcharts, en geschreven of
ongeschreven regels die in een organisatie gehanteerd worden om de
samenwerking te optimaliseren.
Voorbeelden:
In de leefgroep slapen jongens en meisjes op aparte gang (weinig weerbare
meisjes)
Tocht Compostella: geen alcohol
Gezinsbegeleiding: kinderen spelen niet met mekaars speelgoed zonder
toestemming ouders
Gezinsbegeleiding: samen aan tafel, tafelgedekt, geen tv-kijkende mama
Leefgroep: beurtrol pc
Wat voor verwarring kan zorgen:
Bij die mag ik nog wel een koek voor het slapen gaan
Bij die mag ik wel mayonaise op mijn boterham
Regels die niet goed doordacht zijn geven aanleiding tot conflict
Een team dat professioneel nadenkt over regels geeft structurele veiligheid
2) relationele veiligheid=
Psychiater John Bowbly (1907-1990) maakte ons bewust dat relaties een
essentieel onderdeel zijn van ons menselijk bestaan. Bowbly was ervan overtuigd
dat relaties voedsel zijn voor de geest en wij dus zonder relaties als mens ons
psychisch welzijn in gevaar brengen. Mensen hebben vee behoefte aan relaties,
ook al zijn deze relaties destructief.
1.3.2 Uitgangspunt 2: basishouding van zorgzame begrenzing
Het zoeken naar een evenwicht tussen de meer normerende, gezagsdragende,
begrenzende houding en de warme, zorgende houding is niet eenvoudig in de
praktijk. Toch is het nodig om een basishouding te ontwikkelen. Een houding die
zorgt voor verbinding tussen alle betrokken partijen.
Wanneer we spreken over agressie, dan kijken mensen soms door een
verschillende bril naar dit onderwerp. Hoe we kijken, reageren en welk effect dat
heeft, hangt nauw samen met de vorm waarin agressie geuit wordt en de
beeldvorming rond dit gegeven. De wijze waarop we het gedrag verklaren in
termen van oorzaak en gevolg en de mate waarin we zoeken naar de
verantwoordelijkheid hiervan = attributietheorie
Deze term komt uit de sociale theorie en werd duidelijk in een schema gezet =>
attributie van het probleemgedrag.
Het schema is in de eerste plaats gericht op de wereld van opvoeding maar kan
naar onze mening gemakkelijk vertaald worden naar de wereld van volwassenen.
4
