1
,1. Begrip en aard van het internationaal
publiekrecht & casusmethode in het
internationaal recht
Inleiding
Het internationaal recht wordt omschreven als het recht dat in eerste
instantie de relatie tussen staten regelt. Essentieel zijn dus de
subjecten, in eerste instantie de staten.
Zonder staten is er geen internationaal recht, echter moet dit worden
genuanceerd. Oorspronkelijk waren enkel de staten subjecten van het
internationaal recht, maar in de 19e en 20e eeuw zijn er andere
subjecten bijgekomen (IO’s, individuen, volkeren, NGO’s, …)
Staten blijven wel de belangrijkste, de “volwaardige” subjecten van
het internationaal recht. De andere zijn “afgeleide” subjecten van het
internationaal recht, zij hebben maar rechtspersoonlijkheid in de mate
waarin dat staten gewild hebben dat ze in het internationaal recht als
volwaardige actor kunnen spelen.
Wat is het internationaal recht?
Als we spreken over internationaal recht, dan hebben we het niet over
intra statelijk recht, maar interstatelijk recht, het recht tussen de
staten. Er is een internationale rechtsorde, en hoe de staten
functioneren in die internationale rechtsorde, is het internationaal
recht. Het is een breid domein en het behandelt een hele reeks
subdomeinen (diplomatiek recht, recht van IO’s, internationaal
milieurecht, internationaal strafrecht, ruimterecht …).
Voorbeeld van het ruimterecht als subdomein van het internationaal
recht: stel dat je op vakantie bent in Italië en geen toegang hebt tot
internet en je neemt een abonnement bij starlink. Elon Musk heeft
1.000 satellieten de ruimte in gestuurd, en dit valt onder het
internationaal recht. Waar mag je dit doen, hoeveel mag je er hebben?
Internationaal recht is niet het recht van een andere staat, het Duits
recht is niet internationaal recht, het is vreemd recht. Noch in het
Belgisch recht wanneer we te maken hebben met vreemde
elementen, bv iemand met vreemde nationaliteit dat in België
woonachtig is, wordt ook niet geregeld door internationaal recht. Dit
2
,wordt meestal geregeld door nationaal recht of internationaal
privaatrecht.
Maar als bv een schip de haven van Antwerpen wil binnenvaren en NL
en BE hebben daar een geschil over, is dit wel internationaal recht.
De geschiedenis van het internationaal recht
Zoals eerder gezegd is internationaal recht het recht dat de relaties
tussen staten regelt. Dus om over internationaal recht te kunnen
spreken, moeten we staten hebben, zonder staten is er geen
internationaal recht.
Als we willen begrijpen wanneer het internationaal recht is ontstaan,
dan moeten we eigenlijk nagaan wanneer de staten in de moderne
betekenis van het woord zijn ontstaan.
Een staat wordt gedefinieerd als een entiteit met
1. Een grondgebied
2. Een permanente bevolking
3. Onafhankelijk bestuur
4. Soevereiniteit
Als we die voorwaarden bekijken zien we dat er wel degelijk al heel
ver terug in de geschiedenis “staten” bestonden, denk aan de
Grieken, de Romeinen, China, Mesopotamië, … we zouden dus
eigenlijk heel ver terug kunnen gaan, naar het ontstaan van
georganiseerde gemeenschappen. We zijn sociale wezens en al sinds
de oertijd kleven we samen, we gaan ons onderwerpen aan bestuur
en we gaan een stuk van onze natuur afstaan om overheden te
creëren om ons te beschermen.
Echter zullen de meeste rechtsgeleerde terugkeren naar een periode
in Europa, omdat dit gezien wordt als de grondslag van het
internationaal recht. Het internationaal recht van vandaag is ontstaan
in Europa en is een Europees verhaal. Zelfs al bestonden er andere
internationaalrechtelijke systemen, zijn deze afgeschaft geweest
omdat op een gegeven moment Europa de rest van de wereld had
gekoloniseerd en die andere vormen niet verder konden uitgroeien tot
het internationaal recht van vandaag. Het is dus het Europees
internationaal recht, in tegenstelling tot die andere
internationaalrechtelijke systemen die de oorsprong is van het
internationaal recht dat men vandaag kent.
Belangrijk is dus om te weten dat andere volkeren dat ook hadden,
maar door de manier waarop de geschiedenis gelopen is, is het
Europa dat zichzelf heeft opgelegd aan de rest van de wereld.
3
,Vrede van Westfalen
Meeste rechtsgeleerden zullen dus terugkeren naar 1648, naar de
vrede van Westfalen, als de oorsprong van het internationaal recht.
4
,Deze verdragen maakten een einde aan de godsdienst en
burgeroorlogen die toen in Europa heersten. Voordien ontbrak een
overkoepelende rechtsorde, er waren geen soevereine staten. De
staten hadden zelf niet het hoogste gezag, ze waren onderworpen aan
de heerschappij van de paus en de Duitse keizer. Na de vrede van
Westfalen ontstonden de eerste soevereine Staten. Doordat ze
soeverein zijn, zijn ze juridisch gelijk en onafhankelijk van elke ander
gezag. Er stond geen gezag meer boven zoals de paus, ze worden
staten in de moderne zin van het woord.
Dit gebeurt logischerwijze niet op één dag tijd, het is een geleidelijke
evolutie van het centraliseren van de macht in een aantal Europese
staten naar een opstand door alternatieve godsdiensten en de positie
van de Duitse keizer hetgeen leidt tot het creëren van soevereine
entiteiten.
17e – 19e eeuw
Van de 17e-19e eeuw beginnen we met een kleine familie van
Europese staten “the concert of nations” genoemd die een
internationale gemeenschap creëren met een overkoepelende
rechtsorde, waar een recht ontstaat tussen die kleine familie van
staten, recht dat de relatie tussen die staten gaat regelen. Dit is het
begin van het internationaal recht, soevereine entiteiten die beslissen
een overkoepelende internationale rechtsorde te creëren en
daaronder te functioneren, dit is geëvolueerd naar een systeem van
200 staten die vandaag lid zijn van de internationale gemeenschap.
Het internationaal recht wordt op dat moment ontwikkeld om de
belangen van die “concert of nations” te behartigen. Alles wat zich
buiten Europa bevond was onbekend hoewel er wel al geëvalueerde
staten bestonden zoals Mesopotamië, het Aztekenrijk, … Deze
behoorde volgens Europa niet tot de statengemeenschap want zij
hadden volgens de Europese staten geen beschaving. Deze gebieden
en hun inwoners behoren aan niemand toe (terra nullius) Al hetgeen
dat aan niemand toebehoorde, konden de Europese staten zichzelf
toekennen, dit was dan ook het begin van de kolonisatie. Het
internationaal recht werd op dit moment ontwikkeld om de belangen
van de Europese staten in verband met kolonisatie te behartigen.
In 1776 werd de VS onafhankelijk, echter is het niet de inheemse
bevolking die zich onafhankelijk verklaard, maar de nieuwe inwoners
die oorspronkelijk uit Europa kwamen. Hierdoor bleef het recht vrij
eurocentrisch, de gebieden bleven onderworpen aan het recht van de
5
,Europese kolonisatoren. Ook zuid en centraal Amerika werden niet
veel later onafhankelijk, gebaseerd op diezelfde filosofie.
Begin 20e eeuw
Een grote verandering kwam echter in het begin van de 20e eeuw
door de Russische revolutie. De Russische revolutie introduceerde een
nieuwe denkwijze, namelijk het communisme. Er wordt een nieuwe
visie geïntroduceerd en dit beïnvloedt het internationaal recht.
Tweede helft 20e eeuw
In de tweede helft van de 20e eeuw vindt er uiteindelijk de
dekolonisering plaats. Na WO II zijn er gebieden die kritisch staan
tegenover de westerse staten en die naar onafhankelijkheid streven
omdat ze zich onder kolonisatie in een ondergeschikte positie
bevinden. Dan is er een groei van het aantal staten in de
statengemeenschap. Die niet-Europese staten komen voor de eerste
keer in de meerderheid in die internationale gemeenschap, maar ze
komen terecht in een internationale gemeenschap die op een
zodanige manier is gecreëerd dat die staten die in de meerderheid
zijn die meerderheid niet kunnen gebruiken om hun visie op te leggen
in het internationaal recht. Ze zullen proberen het internationaal
recht, dat de belangen van de Westerse staten behartigd, aan te
passen, maar zullen hier grotendeels niet in slagen.
Evoluties
Het internationaal recht evolueert van een recht van co-existentie
naar een recht van coöperatie. In eerste fase is het internationaal
recht een recht waar regels ontwikkeld worden, die als bedoeling
hebben die soevereine staten die ontstaan zijn en naast elkaar staan,
te kunnen laten functioneren als soevereine entiteiten. Dit recht
probeert voornamelijk af te bakenen wat van staat x en staat y is
(grondgebied, bevolking, …), ze willen gewoon dat de staten
vreedzaam naast elkaar kunnen bestaan.
Dit evolueert naar het recht van coöperatie in de 19e eeuw, tijdens de
periode van de industriële revolutie. Ze willen niet meer gewoon naast
elkaar leven, maar ze hebben ook meer en meer een belang om
samen te werken. Samen te werken om toegang te krijgen tot
grondstoffen, afspraken te maken om milieuverontreiniging. Er zijn
nieuwe uitdagingen die zich voordoen, die enkel kunnen worden
6
,opgelost als staten met elkaar gaan samenwerken. Het wordt een
recht waar staten gaan samenwerken om gemeenschappelijke
uitdagingen te gaan aanpakken.
Dit verandert de aard van het internationaal recht, het wordt meer
een recht van samenwerken eerder dan een recht van naast elkaar te
bestaan als onafhankelijke soevereine entiteiten.
En het is in deze beweging dat men nieuwe soorten entiteiten krijgen.
We krijgen fora waar de staten zullen samenwerken, de IO’s, en in de
tweede helft van de 19e eeuw zien we een hele reeks nieuwe IO’s
ontstaan waar staten samen komen om intensief samen te kunnen
werken. Deze entiteiten krijgen ook door staten vrij snel een zekere
rechtspersoonlijkheid in het internationale recht.
Het recht van coöperatie evolueert, maar dat betekent niet dat dat
recht van co-existentie niet meer belangrijk is. Dat recht van
coöperatie gaat zich enten op dat recht van coöperatie. Dus we zin
tegenstelling toten vandaag nog steeds met een verhaal van
soevereine entiteiten, de staat is nog altijd essentieel. Alleen gaan die
staten nu samenwerken op basis van dat principe van soevereine
gelijkheid. Dit leidt tot een grotere bedrijvigheid in het internationaal
recht.
Een recht dat dus eerder passief was, wordt een actiever en
dynamischer recht, waar men van staten veel meer verwacht.
Basiskenmerken van het internationaal recht
Consensueel recht
Het internationaal recht is een consensueel recht, er is geen
internationaal recht zonder de instemming van staten. Dit is
verschillend met het nationaal recht. Als wij als burgers niet willen
worden onderworpen aan rechtsregels, dan kunnen we daar niks aan
doen, we zijn wat dan ook onderworpen. Als de wetgever iets beslist,
moeten we dit naleven. In het internationaal recht is men pas door
een regel gebonden als men dat wenst. Een staat die niet wenst
onderworpen te zijn aan een regel van internationaal recht, die kan
zich onthouden. Dit kan bv door een verdrag niet te ratificeren. Zo
hebben we bv het Internationaal Strafhof, en er zijn staten die niet
willen worden gebonden door het statuut van Rome van 1998 dat het
internationaal strafhof opricht (VS, Israël, Rusland, …) Dat verdrag is
dus niet van toepassing op die landen, maar wel op België, omdat wij
ons daaraan hebben onderworpen. Dit brengt ons naar de kenmerken
7
,van het internationaal recht (geen centrale wetgever, rechter of
rechtshandhaver)
Geen centrale wetgever
De staat is terzelfder tijd de wetgever en de rechtsonderhorige, er is
geen wetgever boven de staat in het internationaal recht dat zegt “dit
is het recht, en staten jullie moeten dit recht toepassen”. Dat bestaat
niet in het internationaal recht, het zijn de staten zelf die het recht
creëren en zich eraan onderwerpen.
Geen centrale rechter
Als er een geschil is op het niveau van internationaal recht dan stapt
men niet noodzakelijk naar een rechter. Het is op basis van het
consensualisme, als de staten beide beslissen de zaak op te lossen via
rechtsspraak dat men naar de rechter zal stappen. Wilt een van de
twee staten dit niet, dan stapt men niet naar de rechter. Dat is weer in
tegenstelling tot wat we kennen in het nationaal recht, als we een
probleem hebben met een buur is de kans groot dat we de zaak
ergens aanhangig kunnen maken en dat we naar de rechter stappen
Geen centrale rechtshandhaver
Als in het nationaal recht iemand het recht niet toepast, is er een
overheid die ons zal verplichten dit te doen. Niet alleen door het
stappen naar de rechter, maar ook de politie bv. In het internationaal
recht is dat er niet. Er is niet iemand die “politie” speelt en de staten
kan verplichten het recht toe te passen. Het zijn de staten zelf die
ervoor zorgen dat anderen het recht respecteren.
Er zijn bepaalde technieken die staten kunnen gebruiken om andere
staten aan te zetten om het recht te respecteren:
1. Retorsie: je maakt duidelijk aan een andere staat dat ze een
recht hebben geschonden, en zonder zelf het recht te schenden
ga je duidelijk maken aan de andere staat dat je wilt dat deze in
conformiteit treedt met het internationaal recht. Bv een conflict
tussen BE en NL, BE gaat hun ambassadeurs terugroepen uit NL
om aan NL duidelijk te maken dat ze het niet eens zijn. Zo
zetten we NL onder druk om iets te doen, zonder zelf het recht
te schenden.
8
, 2. Represailles: represailles gaat iets verder. NL heeft het recht
geschonden en BE gaat duidelijk maken dat ze het recht hebben
geschonden en zelf het recht schenden. Dit moet in
proportionaliteit zijn, maar het geeft ons de mogelijkheid om
zelf, onder bepaalde voorwaarden, het recht te schenden om NL
te verplichten in conformiteit te treden met het recht.
Voor beide deze acties is het geen centrale overheid die dit doet,
maar de staten zelf die de bevoegdheid hebben om het recht te gaan
handhaven en andere staten te gaan verplichten in conformiteit te
treden met het internationaal recht.
9
, Wisselwerking internationaal en nationaal recht
Zie ook doorwerking van internationaal recht in België.
Het internationale recht heeft het nationale recht nodig. Wil dat
internationaal recht efficiënt en doeltreffend zijn, dan moet er een
wisselwerking zijn tussen internationaal en nationaal recht en moeten
die afspraken die gemaakt worden op internationaal niveau
doorwerken in de nationale rechtsorde omdat ze dan veel
doeltreffender zijn. Er is een noodzakelijke wisselwerking nodig op
internationaal en nationaal niveau. Die wisselwerking is veel groter in
het recht van coöperatie dan in het recht van co-existentie. We gaan
samenwerken onder een met de bedoeling om bepaalde
doelstellingen te bereiken, we willen efficiënt zijn en die uitdagingen
kunnen aanpakken, dat is iets anders dan wanneer er afspraken
worden gemaakt om naast elkaar te leven. Als we de
milieuproblematiek willen oplossen, dan heeft het weinig zin om dat
enkel in verdragen te regelen, we moeten die verdragen ook werking
laten hebben zodat we bedrijven kunnen verplichten bepaalde
standaarden te hanteren. Dat vraagt een wisselwerking, een
doorwerking in de nationale rechtsorde.
Daarom wordt er zoveel belang gehecht aan de manieren waarop het
doorwerkt, en dat is moeilijk omdat elke staat anders kijkt naar hoe
internationaal recht doorwerkt in de nationale rechtsorde. Wij
focussen op de Belgische manier
10
,1. Begrip en aard van het internationaal
publiekrecht & casusmethode in het
internationaal recht
Inleiding
Het internationaal recht wordt omschreven als het recht dat in eerste
instantie de relatie tussen staten regelt. Essentieel zijn dus de
subjecten, in eerste instantie de staten.
Zonder staten is er geen internationaal recht, echter moet dit worden
genuanceerd. Oorspronkelijk waren enkel de staten subjecten van het
internationaal recht, maar in de 19e en 20e eeuw zijn er andere
subjecten bijgekomen (IO’s, individuen, volkeren, NGO’s, …)
Staten blijven wel de belangrijkste, de “volwaardige” subjecten van
het internationaal recht. De andere zijn “afgeleide” subjecten van het
internationaal recht, zij hebben maar rechtspersoonlijkheid in de mate
waarin dat staten gewild hebben dat ze in het internationaal recht als
volwaardige actor kunnen spelen.
Wat is het internationaal recht?
Als we spreken over internationaal recht, dan hebben we het niet over
intra statelijk recht, maar interstatelijk recht, het recht tussen de
staten. Er is een internationale rechtsorde, en hoe de staten
functioneren in die internationale rechtsorde, is het internationaal
recht. Het is een breid domein en het behandelt een hele reeks
subdomeinen (diplomatiek recht, recht van IO’s, internationaal
milieurecht, internationaal strafrecht, ruimterecht …).
Voorbeeld van het ruimterecht als subdomein van het internationaal
recht: stel dat je op vakantie bent in Italië en geen toegang hebt tot
internet en je neemt een abonnement bij starlink. Elon Musk heeft
1.000 satellieten de ruimte in gestuurd, en dit valt onder het
internationaal recht. Waar mag je dit doen, hoeveel mag je er hebben?
Internationaal recht is niet het recht van een andere staat, het Duits
recht is niet internationaal recht, het is vreemd recht. Noch in het
Belgisch recht wanneer we te maken hebben met vreemde
elementen, bv iemand met vreemde nationaliteit dat in België
woonachtig is, wordt ook niet geregeld door internationaal recht. Dit
2
,wordt meestal geregeld door nationaal recht of internationaal
privaatrecht.
Maar als bv een schip de haven van Antwerpen wil binnenvaren en NL
en BE hebben daar een geschil over, is dit wel internationaal recht.
De geschiedenis van het internationaal recht
Zoals eerder gezegd is internationaal recht het recht dat de relaties
tussen staten regelt. Dus om over internationaal recht te kunnen
spreken, moeten we staten hebben, zonder staten is er geen
internationaal recht.
Als we willen begrijpen wanneer het internationaal recht is ontstaan,
dan moeten we eigenlijk nagaan wanneer de staten in de moderne
betekenis van het woord zijn ontstaan.
Een staat wordt gedefinieerd als een entiteit met
1. Een grondgebied
2. Een permanente bevolking
3. Onafhankelijk bestuur
4. Soevereiniteit
Als we die voorwaarden bekijken zien we dat er wel degelijk al heel
ver terug in de geschiedenis “staten” bestonden, denk aan de
Grieken, de Romeinen, China, Mesopotamië, … we zouden dus
eigenlijk heel ver terug kunnen gaan, naar het ontstaan van
georganiseerde gemeenschappen. We zijn sociale wezens en al sinds
de oertijd kleven we samen, we gaan ons onderwerpen aan bestuur
en we gaan een stuk van onze natuur afstaan om overheden te
creëren om ons te beschermen.
Echter zullen de meeste rechtsgeleerde terugkeren naar een periode
in Europa, omdat dit gezien wordt als de grondslag van het
internationaal recht. Het internationaal recht van vandaag is ontstaan
in Europa en is een Europees verhaal. Zelfs al bestonden er andere
internationaalrechtelijke systemen, zijn deze afgeschaft geweest
omdat op een gegeven moment Europa de rest van de wereld had
gekoloniseerd en die andere vormen niet verder konden uitgroeien tot
het internationaal recht van vandaag. Het is dus het Europees
internationaal recht, in tegenstelling tot die andere
internationaalrechtelijke systemen die de oorsprong is van het
internationaal recht dat men vandaag kent.
Belangrijk is dus om te weten dat andere volkeren dat ook hadden,
maar door de manier waarop de geschiedenis gelopen is, is het
Europa dat zichzelf heeft opgelegd aan de rest van de wereld.
3
,Vrede van Westfalen
Meeste rechtsgeleerden zullen dus terugkeren naar 1648, naar de
vrede van Westfalen, als de oorsprong van het internationaal recht.
4
,Deze verdragen maakten een einde aan de godsdienst en
burgeroorlogen die toen in Europa heersten. Voordien ontbrak een
overkoepelende rechtsorde, er waren geen soevereine staten. De
staten hadden zelf niet het hoogste gezag, ze waren onderworpen aan
de heerschappij van de paus en de Duitse keizer. Na de vrede van
Westfalen ontstonden de eerste soevereine Staten. Doordat ze
soeverein zijn, zijn ze juridisch gelijk en onafhankelijk van elke ander
gezag. Er stond geen gezag meer boven zoals de paus, ze worden
staten in de moderne zin van het woord.
Dit gebeurt logischerwijze niet op één dag tijd, het is een geleidelijke
evolutie van het centraliseren van de macht in een aantal Europese
staten naar een opstand door alternatieve godsdiensten en de positie
van de Duitse keizer hetgeen leidt tot het creëren van soevereine
entiteiten.
17e – 19e eeuw
Van de 17e-19e eeuw beginnen we met een kleine familie van
Europese staten “the concert of nations” genoemd die een
internationale gemeenschap creëren met een overkoepelende
rechtsorde, waar een recht ontstaat tussen die kleine familie van
staten, recht dat de relatie tussen die staten gaat regelen. Dit is het
begin van het internationaal recht, soevereine entiteiten die beslissen
een overkoepelende internationale rechtsorde te creëren en
daaronder te functioneren, dit is geëvolueerd naar een systeem van
200 staten die vandaag lid zijn van de internationale gemeenschap.
Het internationaal recht wordt op dat moment ontwikkeld om de
belangen van die “concert of nations” te behartigen. Alles wat zich
buiten Europa bevond was onbekend hoewel er wel al geëvalueerde
staten bestonden zoals Mesopotamië, het Aztekenrijk, … Deze
behoorde volgens Europa niet tot de statengemeenschap want zij
hadden volgens de Europese staten geen beschaving. Deze gebieden
en hun inwoners behoren aan niemand toe (terra nullius) Al hetgeen
dat aan niemand toebehoorde, konden de Europese staten zichzelf
toekennen, dit was dan ook het begin van de kolonisatie. Het
internationaal recht werd op dit moment ontwikkeld om de belangen
van de Europese staten in verband met kolonisatie te behartigen.
In 1776 werd de VS onafhankelijk, echter is het niet de inheemse
bevolking die zich onafhankelijk verklaard, maar de nieuwe inwoners
die oorspronkelijk uit Europa kwamen. Hierdoor bleef het recht vrij
eurocentrisch, de gebieden bleven onderworpen aan het recht van de
5
,Europese kolonisatoren. Ook zuid en centraal Amerika werden niet
veel later onafhankelijk, gebaseerd op diezelfde filosofie.
Begin 20e eeuw
Een grote verandering kwam echter in het begin van de 20e eeuw
door de Russische revolutie. De Russische revolutie introduceerde een
nieuwe denkwijze, namelijk het communisme. Er wordt een nieuwe
visie geïntroduceerd en dit beïnvloedt het internationaal recht.
Tweede helft 20e eeuw
In de tweede helft van de 20e eeuw vindt er uiteindelijk de
dekolonisering plaats. Na WO II zijn er gebieden die kritisch staan
tegenover de westerse staten en die naar onafhankelijkheid streven
omdat ze zich onder kolonisatie in een ondergeschikte positie
bevinden. Dan is er een groei van het aantal staten in de
statengemeenschap. Die niet-Europese staten komen voor de eerste
keer in de meerderheid in die internationale gemeenschap, maar ze
komen terecht in een internationale gemeenschap die op een
zodanige manier is gecreëerd dat die staten die in de meerderheid
zijn die meerderheid niet kunnen gebruiken om hun visie op te leggen
in het internationaal recht. Ze zullen proberen het internationaal
recht, dat de belangen van de Westerse staten behartigd, aan te
passen, maar zullen hier grotendeels niet in slagen.
Evoluties
Het internationaal recht evolueert van een recht van co-existentie
naar een recht van coöperatie. In eerste fase is het internationaal
recht een recht waar regels ontwikkeld worden, die als bedoeling
hebben die soevereine staten die ontstaan zijn en naast elkaar staan,
te kunnen laten functioneren als soevereine entiteiten. Dit recht
probeert voornamelijk af te bakenen wat van staat x en staat y is
(grondgebied, bevolking, …), ze willen gewoon dat de staten
vreedzaam naast elkaar kunnen bestaan.
Dit evolueert naar het recht van coöperatie in de 19e eeuw, tijdens de
periode van de industriële revolutie. Ze willen niet meer gewoon naast
elkaar leven, maar ze hebben ook meer en meer een belang om
samen te werken. Samen te werken om toegang te krijgen tot
grondstoffen, afspraken te maken om milieuverontreiniging. Er zijn
nieuwe uitdagingen die zich voordoen, die enkel kunnen worden
6
,opgelost als staten met elkaar gaan samenwerken. Het wordt een
recht waar staten gaan samenwerken om gemeenschappelijke
uitdagingen te gaan aanpakken.
Dit verandert de aard van het internationaal recht, het wordt meer
een recht van samenwerken eerder dan een recht van naast elkaar te
bestaan als onafhankelijke soevereine entiteiten.
En het is in deze beweging dat men nieuwe soorten entiteiten krijgen.
We krijgen fora waar de staten zullen samenwerken, de IO’s, en in de
tweede helft van de 19e eeuw zien we een hele reeks nieuwe IO’s
ontstaan waar staten samen komen om intensief samen te kunnen
werken. Deze entiteiten krijgen ook door staten vrij snel een zekere
rechtspersoonlijkheid in het internationale recht.
Het recht van coöperatie evolueert, maar dat betekent niet dat dat
recht van co-existentie niet meer belangrijk is. Dat recht van
coöperatie gaat zich enten op dat recht van coöperatie. Dus we zin
tegenstelling toten vandaag nog steeds met een verhaal van
soevereine entiteiten, de staat is nog altijd essentieel. Alleen gaan die
staten nu samenwerken op basis van dat principe van soevereine
gelijkheid. Dit leidt tot een grotere bedrijvigheid in het internationaal
recht.
Een recht dat dus eerder passief was, wordt een actiever en
dynamischer recht, waar men van staten veel meer verwacht.
Basiskenmerken van het internationaal recht
Consensueel recht
Het internationaal recht is een consensueel recht, er is geen
internationaal recht zonder de instemming van staten. Dit is
verschillend met het nationaal recht. Als wij als burgers niet willen
worden onderworpen aan rechtsregels, dan kunnen we daar niks aan
doen, we zijn wat dan ook onderworpen. Als de wetgever iets beslist,
moeten we dit naleven. In het internationaal recht is men pas door
een regel gebonden als men dat wenst. Een staat die niet wenst
onderworpen te zijn aan een regel van internationaal recht, die kan
zich onthouden. Dit kan bv door een verdrag niet te ratificeren. Zo
hebben we bv het Internationaal Strafhof, en er zijn staten die niet
willen worden gebonden door het statuut van Rome van 1998 dat het
internationaal strafhof opricht (VS, Israël, Rusland, …) Dat verdrag is
dus niet van toepassing op die landen, maar wel op België, omdat wij
ons daaraan hebben onderworpen. Dit brengt ons naar de kenmerken
7
,van het internationaal recht (geen centrale wetgever, rechter of
rechtshandhaver)
Geen centrale wetgever
De staat is terzelfder tijd de wetgever en de rechtsonderhorige, er is
geen wetgever boven de staat in het internationaal recht dat zegt “dit
is het recht, en staten jullie moeten dit recht toepassen”. Dat bestaat
niet in het internationaal recht, het zijn de staten zelf die het recht
creëren en zich eraan onderwerpen.
Geen centrale rechter
Als er een geschil is op het niveau van internationaal recht dan stapt
men niet noodzakelijk naar een rechter. Het is op basis van het
consensualisme, als de staten beide beslissen de zaak op te lossen via
rechtsspraak dat men naar de rechter zal stappen. Wilt een van de
twee staten dit niet, dan stapt men niet naar de rechter. Dat is weer in
tegenstelling tot wat we kennen in het nationaal recht, als we een
probleem hebben met een buur is de kans groot dat we de zaak
ergens aanhangig kunnen maken en dat we naar de rechter stappen
Geen centrale rechtshandhaver
Als in het nationaal recht iemand het recht niet toepast, is er een
overheid die ons zal verplichten dit te doen. Niet alleen door het
stappen naar de rechter, maar ook de politie bv. In het internationaal
recht is dat er niet. Er is niet iemand die “politie” speelt en de staten
kan verplichten het recht toe te passen. Het zijn de staten zelf die
ervoor zorgen dat anderen het recht respecteren.
Er zijn bepaalde technieken die staten kunnen gebruiken om andere
staten aan te zetten om het recht te respecteren:
1. Retorsie: je maakt duidelijk aan een andere staat dat ze een
recht hebben geschonden, en zonder zelf het recht te schenden
ga je duidelijk maken aan de andere staat dat je wilt dat deze in
conformiteit treedt met het internationaal recht. Bv een conflict
tussen BE en NL, BE gaat hun ambassadeurs terugroepen uit NL
om aan NL duidelijk te maken dat ze het niet eens zijn. Zo
zetten we NL onder druk om iets te doen, zonder zelf het recht
te schenden.
8
, 2. Represailles: represailles gaat iets verder. NL heeft het recht
geschonden en BE gaat duidelijk maken dat ze het recht hebben
geschonden en zelf het recht schenden. Dit moet in
proportionaliteit zijn, maar het geeft ons de mogelijkheid om
zelf, onder bepaalde voorwaarden, het recht te schenden om NL
te verplichten in conformiteit te treden met het recht.
Voor beide deze acties is het geen centrale overheid die dit doet,
maar de staten zelf die de bevoegdheid hebben om het recht te gaan
handhaven en andere staten te gaan verplichten in conformiteit te
treden met het internationaal recht.
9
, Wisselwerking internationaal en nationaal recht
Zie ook doorwerking van internationaal recht in België.
Het internationale recht heeft het nationale recht nodig. Wil dat
internationaal recht efficiënt en doeltreffend zijn, dan moet er een
wisselwerking zijn tussen internationaal en nationaal recht en moeten
die afspraken die gemaakt worden op internationaal niveau
doorwerken in de nationale rechtsorde omdat ze dan veel
doeltreffender zijn. Er is een noodzakelijke wisselwerking nodig op
internationaal en nationaal niveau. Die wisselwerking is veel groter in
het recht van coöperatie dan in het recht van co-existentie. We gaan
samenwerken onder een met de bedoeling om bepaalde
doelstellingen te bereiken, we willen efficiënt zijn en die uitdagingen
kunnen aanpakken, dat is iets anders dan wanneer er afspraken
worden gemaakt om naast elkaar te leven. Als we de
milieuproblematiek willen oplossen, dan heeft het weinig zin om dat
enkel in verdragen te regelen, we moeten die verdragen ook werking
laten hebben zodat we bedrijven kunnen verplichten bepaalde
standaarden te hanteren. Dat vraagt een wisselwerking, een
doorwerking in de nationale rechtsorde.
Daarom wordt er zoveel belang gehecht aan de manieren waarop het
doorwerkt, en dat is moeilijk omdat elke staat anders kijkt naar hoe
internationaal recht doorwerkt in de nationale rechtsorde. Wij
focussen op de Belgische manier
10
