VROUWELIJK GESLACHTSSTELSEL
INLEIDING
Structuren
- Ovarium : eierstokken ( beiderzijds aanwezig)
- tuba uterina : eileider, verbinding stuk ovaria en baarmoeder
- uterus, cervix uteri : met een corpus en 2 hoornen ( diersoort afhankelijk). Het corpus eindigt op
baarmoederhals, cervix : overgang baarmoeder en
vagina
- vagina, vestibulum vaginae : op het einde gaat die
trechtervormig verwijden = vestibulum vaginae
- Vulva
Morfologie
- Diersoort : opbouw is erg diersoortafhankelijk
( anatomisch, histologisch niet)
- ouderdom (prepuberteit, geslachtsrijp, menopauze)
o Tek : Tijdens de ontwikkeling van het
voortplantingsstelsel spreken we van
embryologie. Tijdens het leven zelf onderscheiden we verschillende fasen:
De geslachtsrijpe periode
De periode vóór de geslachtsrijpe periode, dit is de pre-puberale periode
De periode ná de geslachtsrijpe periode, dit is de menopauze en post-menopauzale
periode
- niet drachtig (ogenblik cyclus), drachtig : Tijdens de niet-drachtige periode treden vaak cyclische
veranderingen op. De oestruscyclus bestaat uit de volgende fasen:
o Pro-oestrus – voorbereiding op de eisprong
o Oestrus – de eisprong zelf; bevruchting kan plaatsvinden
o Met-oestrus – de fase waarin alles tot rust komt
o Di-oestrus – een korte rustpauze
o Daarna begint opnieuw de pro-oestrus, als voorbereiding op de volgende cyclus
Cyclische veranderingen
- oestrale cyclus
o pro-oestrus, oestrus, met-oestrus, di-oestrus
o Poly-oestraal
De golven van de cyclus volgen snel op elkaar.
Mens: om de 28 dagen, tot aan de menopauze
Rund: om de 21 dagen
o Seizoensgebonden poly-oestraal
Dit zijn ook poly-oestrale dieren, maar de cyclus is afhankelijk van het seizoen.
Paard: de cyclus komt op gang bij het lengen van de dagen (bv. lente), en stopt in de
herfst/winter
KHK (kleine herkauwers): de cyclus start bij het korter worden van de dagen
o Mono-oestraal
Deze dieren hebben maar één cyclus, meestal maar één keer per jaar.
Hond en kat: hebben telkens één cyclus, maar meestal toch ongeveer twee keer per
jaar
De rustperiode tussen de cycli heet an-oestrus. Dit is een rustfase waarbij er niets gebeurt. Ze komt voor bij:
poly-oestrale seizoensgebonden dieren en mono-oestrale dieren. De volledige cyclus wordt hormonaal
aangestuurd (door oestrogeen en progesteron). Deze hormonen hebben invloed op:
- Het gedrag van het dier
- De morfologie van alle componenten van het voortplantingsstelsel
o Bijvoorbeeld: ovariumcyclus, eileidercyclus, enz.
- ovariële cyclus
- Eileidercyclus
,- endometriale cyclus
- vaginale cyclus
OVARIUM (EIERSTOK)
Algemene bouw:
parenchymateus orgaan
- cortex (zona
parenchymatosa)
- medulla (zona vasculosa)
- hilus
tek : ovarium Het ovarium bestaat
uit twee delen:
- Cortex
o Buitenste laag
o Ook genoemd: zona
parenchimatosa
- Medulla
o Binnenste zone
o Ook genoemd: zona
vasculosa
o Bevat veel bloedvaten
o De medulla is eigenlijk een voortzetting van het mesovarium; er is geen duidelijke grens tussen
beide
Aan de buitenkant is het ovarium omgeven door een mesotheel laagje, dit is het viscerale blad van het
peritoneum.
MEDULLA (ZONA VASCULOSA)
Mesovarium en medulla : Bevatten veel bindweefsel en collageen, maar ook elastinevezels → stevig én elastisch
bindweefsel. Tijdens de zwangerschap zet de baarmoeder uit en trekt aan de ovaria en het mesovarium → dit
wordt mee in de buikholte getrokken. Na de partus wordt het mesovarium, dankzij de elasticiteit en wat glad
spierweefsel, weer korter → de ovaria komen opnieuw hoog in de buikholte te liggen.
Er zijn veel zenuwen aanwezig → ze hebben invloed op de bloedvaten, niet op de functie van de ovaria zelf. Er zijn
heel veel bloedvaten aanwezig die de ovaria van bloed voorzien. Daarnaast zijn er a. helicinae: arteriën met een
strook gladde spiercellen (longitudinaal). Bij contractie krult het bloedvat op tot een helix. Functie: het volledig
kunnen afknijpen van de bloedtoevoer. Tijdens de ovulatie ontstaat er veel bloeding in de zona parenchimatosa
(ovariële follikels). De a. helicinae contraheren op dat moment → bloeding wordt beperkt en kan gestelpt worden.
Ter hoogte van de ophangband zijn er verschillende embryonale restanten (volgend jaar verder behandeld). Er is
een gemeenschappelijke aanleg met het mannelijk geslachtsstelsel. O.b.v. hormonen differentiëren de structuren
naar een mannelijk of vrouwelijk voortplantingsstelsel.
- Eerste hormonen: paramesonefros-hormoon → zorgt voor aanleg van mannelijk voortplantingsstelsel.
- Bij afwezigheid hiervan: ontwikkeling naar vrouwelijk voortplantingsstelsel.
Structuren die niet verder ontwikkelen (niet meer nodig) kunnen als restanten blijven: Rete ovarii, Interstitiële
cellen; Medullaire strengen
- collageen BW, elastine draden, gladde spiercellen → mesovarium
- venen, arteries (a. helicinae, longitudinale spierbalken)
- zenuwen: autonoom, eventueel ganglioncellen
- lymfevaten
- embryonale resten
o Rete ovarii (komt voor bij carnivoren, herkauwers en varkens)
Bestaat uit een netwerk van gangetjes en buisjes.
Bij het mannelijk individu vormen deze de rete testis: verbinding tussen de zaadbuisjes en
de ductus deferentes.
, Bij vrouwelijke dieren hebben ze geen functie: de buisjes beginnen en eindigen blind.
Ze hebben eenlagig kubiek epitheel. Soms stapelen ze vocht op en kunnen sterk dilateren.
o Interstitiële cellen (hiluscellen van Berger)
Hormoonproducerende cellen.
Bij mannen produceren ze testosteron.
Bij vrouwen blijven ze als embryonaal restant aanwezig als bleke, blaasvormige structuren.
Ze kunnen tumoraal ontaarden en mannelijke geslachtshormonen produceren.
Dit komt vooral voor bij het paard: de merrie wordt agressief en vertoont
bronstgedrag, maar accepteert geen hengst. Een operatie verandert meestal
weinig.
o Medullaire strengen
Tegenhanger van de zaadbuisjes bij mannelijke individuen.
Bestaan uit volle epitheelstrengen.
Hebben geen betekenis bij vrouwelijke individuen.
CORTEX (ZONA PARENCHYMATOSA)
Het cortexstroma bestaat uit weinig gedifferentieerde bindweefselcellen die in groepjes bij elkaar liggen. Er is
weinig ruimte tussen de cellen en ze hebben een opgekruld aspect. Ze lijken wat op gladde spiercellen en
produceren ook matrix en vezels. Tussen deze cellen bevinden zich altijd veel bloedvaten, behalve ter hoogte van
het oppervlak: Daar ligt een witte mantel / tunica albuginea. In lichtmicroscopie (LM) ziet men deze als een
blekere zone. Opgelet: bij de testis (mannelijk individu) is de tunica albuginea een echt kapsel, maar hier is het
geen kapsel, gewoon stromaweefsel met weinig bloedvaten.
Tussen de cellen van het cortexstroma vinden we interstitiële cortexcellen: Polyedrische cellen, mooie ronde
kern,bleek cytoplasma, hormoonproducerende cellen. Ze zijn niet altijd in dezelfde mate aanwezig: veel bij
carnivoren en konijnen en hun aantal neemt toe met de leeftijd.
Het cortexstroma is afgelijnd door een kubiek epitheel: het viscerale blad van het peritoneum. Dit epitheel is een
voortzetting van het mesovarium: van eenlagig plavei-epitheel naar eenlagig kubiek epitheel. Dit wordt het
kiemepitheel genoemd Men dacht vroeger dat hier de ovocyten ontstonden → dit is niet volledig correct
- cortexstroma, oppervlakte-epitheel
- oppervlakte-epitheel (kiemepitheel) → peritoneum (thv hilus)
- Cortexstroma
o langwerpige cellen (slierten), langwerpige kern (~ gladde spiercellen), ~ mesenchymale
cellen
o reticuline, collageenvezels
o rijk aan bloedvaten
o interstitiële cortexcellen
o buitenste zone: tunica albuginea
FOLLIKELS
Een follikel is een bolvormig structuurtje in het ovarium. Niet alle follikels hebben een centrale holte: dit komt
enkel voor bij verder gevorderde follikels. Toch worden ze allemaal follikel genoemd. Een follikel bestaat uit:
- Een voorloper-eicel (ovocyt I)
- Eén of meerdere lagen epitheelcellen eromheen
- Een basaalmembraan
- Aan de buitenkant een mantel van tekacellen → tekalaag
Algemeen
Ontwikkelingsstadia van de follikel
Primordiaal follikel (kleinste) -> Primair follikel -> Secundair follikel -> Tertiair follikel → ontstaan van holtes die
later met elkaar versmelten -> Rijp tertiair follikel / follikel van Graaf → klaar om te ovuleren
Na ovulatie blijft een relatief grote wonde achter op het ovarium → veel bloedingen
- Dit wordt corpus hemorrhagicum genoemd
- Daarna vormt dit zich om tot het corpus luteum (gele lichaam)
INLEIDING
Structuren
- Ovarium : eierstokken ( beiderzijds aanwezig)
- tuba uterina : eileider, verbinding stuk ovaria en baarmoeder
- uterus, cervix uteri : met een corpus en 2 hoornen ( diersoort afhankelijk). Het corpus eindigt op
baarmoederhals, cervix : overgang baarmoeder en
vagina
- vagina, vestibulum vaginae : op het einde gaat die
trechtervormig verwijden = vestibulum vaginae
- Vulva
Morfologie
- Diersoort : opbouw is erg diersoortafhankelijk
( anatomisch, histologisch niet)
- ouderdom (prepuberteit, geslachtsrijp, menopauze)
o Tek : Tijdens de ontwikkeling van het
voortplantingsstelsel spreken we van
embryologie. Tijdens het leven zelf onderscheiden we verschillende fasen:
De geslachtsrijpe periode
De periode vóór de geslachtsrijpe periode, dit is de pre-puberale periode
De periode ná de geslachtsrijpe periode, dit is de menopauze en post-menopauzale
periode
- niet drachtig (ogenblik cyclus), drachtig : Tijdens de niet-drachtige periode treden vaak cyclische
veranderingen op. De oestruscyclus bestaat uit de volgende fasen:
o Pro-oestrus – voorbereiding op de eisprong
o Oestrus – de eisprong zelf; bevruchting kan plaatsvinden
o Met-oestrus – de fase waarin alles tot rust komt
o Di-oestrus – een korte rustpauze
o Daarna begint opnieuw de pro-oestrus, als voorbereiding op de volgende cyclus
Cyclische veranderingen
- oestrale cyclus
o pro-oestrus, oestrus, met-oestrus, di-oestrus
o Poly-oestraal
De golven van de cyclus volgen snel op elkaar.
Mens: om de 28 dagen, tot aan de menopauze
Rund: om de 21 dagen
o Seizoensgebonden poly-oestraal
Dit zijn ook poly-oestrale dieren, maar de cyclus is afhankelijk van het seizoen.
Paard: de cyclus komt op gang bij het lengen van de dagen (bv. lente), en stopt in de
herfst/winter
KHK (kleine herkauwers): de cyclus start bij het korter worden van de dagen
o Mono-oestraal
Deze dieren hebben maar één cyclus, meestal maar één keer per jaar.
Hond en kat: hebben telkens één cyclus, maar meestal toch ongeveer twee keer per
jaar
De rustperiode tussen de cycli heet an-oestrus. Dit is een rustfase waarbij er niets gebeurt. Ze komt voor bij:
poly-oestrale seizoensgebonden dieren en mono-oestrale dieren. De volledige cyclus wordt hormonaal
aangestuurd (door oestrogeen en progesteron). Deze hormonen hebben invloed op:
- Het gedrag van het dier
- De morfologie van alle componenten van het voortplantingsstelsel
o Bijvoorbeeld: ovariumcyclus, eileidercyclus, enz.
- ovariële cyclus
- Eileidercyclus
,- endometriale cyclus
- vaginale cyclus
OVARIUM (EIERSTOK)
Algemene bouw:
parenchymateus orgaan
- cortex (zona
parenchymatosa)
- medulla (zona vasculosa)
- hilus
tek : ovarium Het ovarium bestaat
uit twee delen:
- Cortex
o Buitenste laag
o Ook genoemd: zona
parenchimatosa
- Medulla
o Binnenste zone
o Ook genoemd: zona
vasculosa
o Bevat veel bloedvaten
o De medulla is eigenlijk een voortzetting van het mesovarium; er is geen duidelijke grens tussen
beide
Aan de buitenkant is het ovarium omgeven door een mesotheel laagje, dit is het viscerale blad van het
peritoneum.
MEDULLA (ZONA VASCULOSA)
Mesovarium en medulla : Bevatten veel bindweefsel en collageen, maar ook elastinevezels → stevig én elastisch
bindweefsel. Tijdens de zwangerschap zet de baarmoeder uit en trekt aan de ovaria en het mesovarium → dit
wordt mee in de buikholte getrokken. Na de partus wordt het mesovarium, dankzij de elasticiteit en wat glad
spierweefsel, weer korter → de ovaria komen opnieuw hoog in de buikholte te liggen.
Er zijn veel zenuwen aanwezig → ze hebben invloed op de bloedvaten, niet op de functie van de ovaria zelf. Er zijn
heel veel bloedvaten aanwezig die de ovaria van bloed voorzien. Daarnaast zijn er a. helicinae: arteriën met een
strook gladde spiercellen (longitudinaal). Bij contractie krult het bloedvat op tot een helix. Functie: het volledig
kunnen afknijpen van de bloedtoevoer. Tijdens de ovulatie ontstaat er veel bloeding in de zona parenchimatosa
(ovariële follikels). De a. helicinae contraheren op dat moment → bloeding wordt beperkt en kan gestelpt worden.
Ter hoogte van de ophangband zijn er verschillende embryonale restanten (volgend jaar verder behandeld). Er is
een gemeenschappelijke aanleg met het mannelijk geslachtsstelsel. O.b.v. hormonen differentiëren de structuren
naar een mannelijk of vrouwelijk voortplantingsstelsel.
- Eerste hormonen: paramesonefros-hormoon → zorgt voor aanleg van mannelijk voortplantingsstelsel.
- Bij afwezigheid hiervan: ontwikkeling naar vrouwelijk voortplantingsstelsel.
Structuren die niet verder ontwikkelen (niet meer nodig) kunnen als restanten blijven: Rete ovarii, Interstitiële
cellen; Medullaire strengen
- collageen BW, elastine draden, gladde spiercellen → mesovarium
- venen, arteries (a. helicinae, longitudinale spierbalken)
- zenuwen: autonoom, eventueel ganglioncellen
- lymfevaten
- embryonale resten
o Rete ovarii (komt voor bij carnivoren, herkauwers en varkens)
Bestaat uit een netwerk van gangetjes en buisjes.
Bij het mannelijk individu vormen deze de rete testis: verbinding tussen de zaadbuisjes en
de ductus deferentes.
, Bij vrouwelijke dieren hebben ze geen functie: de buisjes beginnen en eindigen blind.
Ze hebben eenlagig kubiek epitheel. Soms stapelen ze vocht op en kunnen sterk dilateren.
o Interstitiële cellen (hiluscellen van Berger)
Hormoonproducerende cellen.
Bij mannen produceren ze testosteron.
Bij vrouwen blijven ze als embryonaal restant aanwezig als bleke, blaasvormige structuren.
Ze kunnen tumoraal ontaarden en mannelijke geslachtshormonen produceren.
Dit komt vooral voor bij het paard: de merrie wordt agressief en vertoont
bronstgedrag, maar accepteert geen hengst. Een operatie verandert meestal
weinig.
o Medullaire strengen
Tegenhanger van de zaadbuisjes bij mannelijke individuen.
Bestaan uit volle epitheelstrengen.
Hebben geen betekenis bij vrouwelijke individuen.
CORTEX (ZONA PARENCHYMATOSA)
Het cortexstroma bestaat uit weinig gedifferentieerde bindweefselcellen die in groepjes bij elkaar liggen. Er is
weinig ruimte tussen de cellen en ze hebben een opgekruld aspect. Ze lijken wat op gladde spiercellen en
produceren ook matrix en vezels. Tussen deze cellen bevinden zich altijd veel bloedvaten, behalve ter hoogte van
het oppervlak: Daar ligt een witte mantel / tunica albuginea. In lichtmicroscopie (LM) ziet men deze als een
blekere zone. Opgelet: bij de testis (mannelijk individu) is de tunica albuginea een echt kapsel, maar hier is het
geen kapsel, gewoon stromaweefsel met weinig bloedvaten.
Tussen de cellen van het cortexstroma vinden we interstitiële cortexcellen: Polyedrische cellen, mooie ronde
kern,bleek cytoplasma, hormoonproducerende cellen. Ze zijn niet altijd in dezelfde mate aanwezig: veel bij
carnivoren en konijnen en hun aantal neemt toe met de leeftijd.
Het cortexstroma is afgelijnd door een kubiek epitheel: het viscerale blad van het peritoneum. Dit epitheel is een
voortzetting van het mesovarium: van eenlagig plavei-epitheel naar eenlagig kubiek epitheel. Dit wordt het
kiemepitheel genoemd Men dacht vroeger dat hier de ovocyten ontstonden → dit is niet volledig correct
- cortexstroma, oppervlakte-epitheel
- oppervlakte-epitheel (kiemepitheel) → peritoneum (thv hilus)
- Cortexstroma
o langwerpige cellen (slierten), langwerpige kern (~ gladde spiercellen), ~ mesenchymale
cellen
o reticuline, collageenvezels
o rijk aan bloedvaten
o interstitiële cortexcellen
o buitenste zone: tunica albuginea
FOLLIKELS
Een follikel is een bolvormig structuurtje in het ovarium. Niet alle follikels hebben een centrale holte: dit komt
enkel voor bij verder gevorderde follikels. Toch worden ze allemaal follikel genoemd. Een follikel bestaat uit:
- Een voorloper-eicel (ovocyt I)
- Eén of meerdere lagen epitheelcellen eromheen
- Een basaalmembraan
- Aan de buitenkant een mantel van tekacellen → tekalaag
Algemeen
Ontwikkelingsstadia van de follikel
Primordiaal follikel (kleinste) -> Primair follikel -> Secundair follikel -> Tertiair follikel → ontstaan van holtes die
later met elkaar versmelten -> Rijp tertiair follikel / follikel van Graaf → klaar om te ovuleren
Na ovulatie blijft een relatief grote wonde achter op het ovarium → veel bloedingen
- Dit wordt corpus hemorrhagicum genoemd
- Daarna vormt dit zich om tot het corpus luteum (gele lichaam)
