H1: Vroege integratietheorieën: Europa op zoek naar vrede?
1. Federalisme
Ontstaan
Het EUR federalisme ontwikkelde zich in de context van het interbellum en
kreeg zijn volle betekenis na WO2 (Hoewel het gedachtengoed teruggaat tot
denkers als Kant en Abbé de Saint-Pierre)
Begon bij Richard Coudenhove-Kalergi (1923): Daarna schreven Altiero Spinelli, Ernesto Rossi en Eugenio
- Probleem: hij schetste de moeilijke situatie van EUR na de Colorni tijdens hun gevangenschap onder Mussolini het
ondergang van OOS-HON: Europa dreigde uiteen te vallen Ventotene Manifesto (1941):
door nationalisme & interne conflicten. = Zij beklemtoonden de legitimiteitscrisis vd natiestaat, die
- OPL: een Pan-Europese Unie, die als wereldmacht zou zij als een historisch accident zagen.
kunnen concurreren met de VS en de Sovjet-Unie. —> Er moesten nieuwe loyaliteiten groeien tegenover
—> Symboliek was hierbij belangrijk (vlaggen, emblemen) en een federaal Europa.
—> Hij correspondeerde ook met Churchill, die later in 1946
pleitte voor een “United States of Europe”. Het manifest werd het programma van de EUR
—> De Pan-EU omvatte niet enkel Europa, maar ook de Federalistische Beweging en symboliseerde hoop op een
Afrikaanse kolonies v EU landen: een Eurafrikaanse vreedzaam en democratisch Europa na 1945.
dimensie was voor hem vanzelfsprekend.
Het Briand-memorandum (1930) was een volgende impuls: De eerste verwezenlijkingen daarrond:
= FR minister Aristide Briand stelde in de Volkenbond een 1. Raad van Europa (1948): opgericht op het Congres van
Federale Europese Unie voor met de 27 Europese Den Haag.
leden van de Volkenbond. —> 1950: EVRM
◦ Doel: vrede verzekeren, vooral tussen FR & DUI —> 1959: EHRM (Straatsburg).
◦ Voorstel: behoud van soevereiniteit, maar met een = Deze instellingen werken rond kernwaarden van
Permanent pol Comité dat de Unie vorm moest het federalisme:mensenrechten, democratie en
geven. rechtsstaat.
Maar: Hun morele autoriteit is groot, maar hun pol
Doelstellingen en methoden macht beperkt.
Federalisme heeft 2 grote doelstellingen:
2. EDG en EPG (1954): ambitieuze federale plannen,
1) Meer EUR integratie om nationalisme te overwinnen maar ze mislukten.
- Kernidee: supraN instellingen krijgen echte macht om —> Daarna volgde de Europese integratie eerder een
conflicten te vermijden. functionele weg (economisch-technisch), maar
- Machtsverdeling moet duidelijk afgebakend worden, met het Fed bleef wel een referentiepunt ih debat.
nadruk op juridische structuren.
—> Hiervoor bestaan versch modellen: & Had ook een blijvende invloed:
- Hamiltoniaans Fed : 1 centrale regering beheert —> Het federalisme bleef zowel een ideaalbeeld voor
kernBVH’en (defensie, BuZa & eco). voorstanders (bv. Guy Verhofstadt met zijn
- Proudhoniaans Fed: veel autonomie en “Verenigde Staten van Europa”) als een schrikbeeld
decentralisatie op lokaal niveau voor tegenstanders (bv. Thatcher, en hedendaagse
—> En hierbij is het subsidiariteitsprincipe fundament. eurosceptici). Het begrip is vaag en rekbaar, waardoor het
= hogere niveaus grijpen enkel in als lagere door beide kampen wordt gebruikt.
niveaus dat niet efficiënt kunnen. Fed’ spelen vaak in op critical junctures
2) Democratische vertegenwoordiging = scharniermomenten die een opportuniteit bieden om de
= Er moet een directe link bestaan tussen burgers en het EUR integratie te bespoedigen.
Europese niveau.
—> Daarom: nadruk op formele instituties: een grondwet, Wel worden binnen de federalistische beweging hevige
een parlement, referenda. discussies gevoerd over de te hanteren methode:
—> Toch waren niet alle federalisten even democratisch.
1. Big Bang: een plotse, revolutionaire stap door pol leiders
= Spinelli pleitte voor een volksgebonden Europese Grondwet,
terwijl Coudenhove-Kalergi een elitair model met Europese
2. Constitutionele methode: via brede publieke steun en
adel voorstond. een Europese Grondwet (Spinelli).
3. Jean Monnet-methode: geleidelijke eco integratie die
Kritieken stap voor stap naar een federaal Europa zou leiden.
1. Onhaalbaarheid en idealisme —> Spinelli verzette zich hiertegen, omdat hij vreesde
= Het federalisme werd vaak als te utopisch dat dit eco-technisch zou blijven en nooit zou
beschouwd. uitmonden in een democratisch federaal project.
- Pogingen als de EDG mislukten en een EUR
GW kwam er niet. Federalisten gaven wel 3. Democratisch tekort
normatieve visies, maar geen ww uitgewerkte = Een federaal Europa kan de kloof tussen burger en
theorie van verandering. politiek vergroten.
—> Transparantie is zwak, grote lidstaten domineren, en het
2. Vrede niet gegarandeerd is onzeker of er een echte EUR “demos” kan ontstaan.
= Een federaal Europa is niet noodZ pacifistisch. Met
een Europees leger zou het ook een agressieve 4. Blinde vlekken
supermacht kunnen worden. = Federalisme had weinig aandacht voor de sociaal-eco
—> Mitrany waarschuwde dat fed een “janusgezicht” dimensie.
heeft (naar binnen vreedzaam, naar buiten + Veel fed ideeën waren verweven met koloniale
potentieel oorlogszuchtig). denkbeelden, bv. Coudenhove-Kalergi’s Eurafrikaanse visie.
,Vergeten federalismes
links en rechts anti-koloniaal en Pan-Afrikaans
L: Federalisme moet ook kritisch bekeken worden vanuit een
- Spinelli en Rossi (links): het Ventotene Manifest bevatte ook dekoloniaal perspectief.
een pleidooi voor egalitaire verdeling van rijkdom en
arbeiderseigenaarschap. - Aimé Césaire (Discours sur le colonialisme, 1950):
- Bakoenin (socialistisch): wilde een Verenigde Staten van = Hij zag het naoorlogse Europa dat zich presenteerde als
Europa gebaseerd op socialistische eenheden en verzette vredesproject nog steeds als koloniaal en racistisch.
zich tegen kolonialisme. —> EU had Afrika en andere kolonies gedehumaniseerd
en vernietigd. Een Europa dat vrede claimde maar
R: koloniale structuren behield, was hypocriet.
- Hayek (rechts/liberaal): pleitte voor Europese eco integratie
zonder sociaal beleid. Dit droeg later bij tot de asymmetrische - Pan-Afrikanisme:
opbouw van de EU (sterke markt, zwak sociaal beleid). = Ontstaan uit de Haïtiaanse revolutie en opstanden, later
- Proudhon (anarchistisch): pleitte voor lokale autonomie en uitgewerkt door denkers zoals W.E.B. Du Bois.
losse federaties om overheersing te vermijden. —> Pleitte voor eenheid van Afrika, desnoods met
gewapende strijd.
Hendrik Brugmans: beïnvloed door Proudhon, maar —> Het Pan-Afrikanisme stond in dialoog en conflict met
matiger: hij zag federalisme als een cultureel en moreel Europese integratie: het bood een alternatief model
project, geïnspireerd door religie en waarden, en pleitte van mondiale ordening, zonder koloniale hiërarchie.
voor een Zwitsers kantonnaal model.
2. Functionalisme
Ontstaan en kernidee
Het functionalisme wordt vooral verbonden met David Mitrany, Mitrany wees federalisme af omdat dit opnieuw een grote
die in 1943 ‘A Working Peace System publiceerde’. politieke constructie creëert, die zelf weer zou vervallen in
- Itt tot de federalisten (die politieke en constitutionele machtslogica en rivaliteit.
hervormingen centraal stelden), legde hij de nadruk op
functionele samenwerking als weg naar vrede. Hij stelde in de plaats een lappendeken van
functionele agentschappen voor:
Probleem: de nationale staat is een ongeschikte actor om • Deze organisaties zijn gespecialiseerd en flexibel.
vrede en welvaart te garanderen. • Ze ontstaan op basis van concrete noden, niet uit
—> Staten zijn gedomineerd door politieke belangen en politieke idealen.
ideologieën, waardoor de reële behoeften van burgers • Indien ze niet meer nodig zijn, kunnen ze
vaak op de tweede plaats komen. gemakkelijk worden afgeschaft.
—> Staten zijn territoriaal beperkt: ze kunnen niet altijd
voorzien in essentiële functies die grensoverschrijdend zijn. vb: de Internationale Postunie of gespecialiseerde
VN-organisaties.
Oplossing: samenwerking moet niet vertrekken vanuit macht of vb in de Europese context: Mitrany was
politiek, maar vanuit menselijke basisbehoeften (zoals voorstander van de EGKS en Euratom,
veiligheid, economische welvaart, communicatie, energie). omdat ze functioneel gericht waren op kolen,
—> Form follows function: de vorm (institutie) is ondergeschikt staal en kernenergie. Hij verzette zich echter
aan de functie die vervuld moet worden. tegen de oprichting van de EEG, die volgens
—> Succesvolle samenwerking ontstaat dus wanneer staten hem te politiek was.
hun middelen bundelen om samen functionele
problemen op te lossen. Relevantie
Het F heeft zowel theoretische als praktische waarde behouden:
Democratie-opvatting
= M geloofde in een “working D” ipv een “voting D” - Vooruitziendheid: M stelde al vroeg de territoriale logica van
—> Democratie moest werken via rationele besluitvorming door staten in vraag en vertrok vanuit de universele menselijke
experten en technische comités die zich bezighouden met noden.
het algemeen belang. —> Dit maakt zijn denken vandaag nog actueel in debatten
—> Politieke stemmingen en verkiezingen waren voor hem vaak over globalisering, ongelijkheid en ecologische
onderhevig aan propaganda, populisme & korteTMbelangen vraagstukken.
—> Internationale functionele organisaties moesten dus geleid - Alternatief voor de EU: het functionalisme toont dat
worden door technocratische expertise en niet door politieke samenwerking ook buiten de EU en zelfs buiten Europa
meerderheden. kan plaatsvinden.
bv.
Kritieken ◦ Interreg-programma’s: grensoverschrijdende projecten die socio-eco
samenwerking bevorderen.
◦ Flexibele integratie: samenwerking tussen landen binnen én buiten de EU
1) De EU is niet de ‘only game in town’ op specifieke domeinen (bv. EMU, PESCO inzake defensie).
= Er bestaan nog andere vormen v samenwerking zoals de - Spanning tussen regionaal en mondiaal: functionalisme
interreg-programs (bv BE & NED over de Schelde) benadrukt dat sommige beleidsdomeinen beter mondiaal
en vormen v gedifferentieerde integratie/ samenwerking geregeld worden (bv. handel, klimaat).
waarbij ook niet-LS deelnemen. (bv EMU, PESCO. —> Regionale samenwerking (zoals in de EU) kan
mondiale oplossingen soms bemoeilijken.
2) Er kan spanning ontstaan tussen regionaal & mondiaal beleid bv.
(bv EU arbeidsnormen kunnen botsen met die van de IAO). ◦ EU-arbeidsnormen kunnen botsen met pogingen om wereldwijde
—> Mitrany vond daarom ook dat de handelsliberalisering normen via de IAO te ontwikkelen.
◦ Ook vrijhandelsakkoorden of douane-unies kunnen leiden tot trade
beter mondiaal gebeurde, anders ontstond er trade deversion. diversion, waarbij minder efficiënte producenten binnen de regio
bevoordeeld worden boven efficiëntere producenten elders.
,3) Te idealistisch en apolitiek. 3. Transactionalisme
= Het is onvoldoende uitgewerkt als ww theorie:; Ontwikkeld door Karl Deutsch (Nationalism and Social
- het veronderstelt een automatische evolutie van function → Communication, 1953).
form (= quasi-darwinistische logica) = zag nationalisme als de belangrijkste bron van oorlog in
- ziet de EU als het “ideale niveau” tussen globalisering en Europa en zocht naar een manier om duurzame vrede te
nationale onmacht. verzekeren —> OPL is sociale integratie.
= Daardoor is het eerder politiek-normatief dan ww’elijk.
= het ontstaan van een sense of community (= groep
4) Organisaties worden politieke actoren. mensen die geloven dat conflicten vreedzaam opgelost
= Functionele instellingen blijven niet neutraal: ze ontwikkelen moeten W - peaceful change), ondersteund door instellingen
eigen belangen en verdwijnen niet wnr hun functie vervalt. en gewoonten die dit gevoel in stand houden.
5) Democratic performance.
= Legitimiteit komt voort uit prestaties ipv democratische Wanneer dit gevoel stabiel is, ontstaat een security community
inspraak. Zolang instellingen efficiënt werken en resultaten (= een gemeenschap waarin oorlog ondenkbaar wordt).
leveren, genieten ze voldoende publieke steun.
Twee vormen van security community:
→ Neofunctionalisme en principal–agentmodellen werkten deze 1) Amalgamated community = staten smelten samen
tekortkomingen later verder uit door aandacht te besteden aan tot één politieke eenheid (bv. Duitsland of de VS).
de politieke dynamiek en de autonomie van internationale 2) Pluralistic community = staten blijven zelfstandig,
instellingen. maar delen waarden, vertrouwen en een gedeeld
veiligheidsgevoel (zoals de EU).
Om dit te OZ hanteert hij een strikt klassiek sociaalWW aanpak:
—> Hij wil de condities & variabelen ontdekken die integratie
mogelijk maken/ tegenhouden. Wat is de rol van pol instellingen en macht hierbij?
- Pol instellingen spelen een secundaire rol (itt Fed & Fun):
Hij maakt een OS tussen… = ze zijn het gevolg van integratie, niet de oorzaak.
- Gemeinschaft = waardengemeenschap (emotionele, —> Het gemeenschapsgevoel ontstaat eerst, en pas
culturele en sociale verbondenheid tussen mensen). daarna volgen instellingen om dat gevoel te
- Gesellschaft = contractuele relatie (rationeel/ juridisch) bestendigen.
vb. De EEG was volgens Deutsch een consolidatie van een reeds
De mate van Gemeinschaft bepaalt hoe sterk de integratie is. bestaande samenwerking, niet het beginpunt van EU’ integratie.
—> Deutsch meet dit empirisch met het aantal transacties
(contacten, communicatie, handel, reizen,brieven, - Deutsch maakt daarnaast een OS tussen 2 soorten macht:
telefoongesprekken, luchtverkeer, enz.) tss mensen van 1) Objectieve macht: de formele macht van de staat en
verschillende landen, zijn instituties.
= Hoe meer transacties, hoe sterker het gevoel van gem’schap, 2) Subjectieve macht: het vertrouwen en de legitimiteit die
hoe groter de kans op een veiligheidsgemeenschap. burgers aan de gemeenschap geven.
—> Een duurzame gemeenschap vereist dat subjectieve
macht (loyaliteit, vertrouwen) sterker is dan louter
Relevantie: juridische binding.
1) Methodologische kenmerken
- Interdisciplinair en empirisch: Deutsch combineert inzichten uit + landsgrenzen/ bestuursniveaus zijn dus ook minder van
soc, comW& polww tt een grand theory v integratie. belang:
- Meetbaarheid: integratie wordt gemeten via het aantal en de - Er is geen strikt OS tss Nat, Reg & SupraN nivs
intensiteit van transacties, maar de causaliteit is soms - Integratie ontstaat in “concentrische cirkels”:
moeilijk vast te leggen = Een kern van landen vormt een eerste
- Beperking: te weinig aandacht voor politieke belangen, veiligheidsgemeenschap. Daaruit breidt het netwerk v
machtsverhoudingen en ideologieën. vertrouwen en communicatie zich geleidelijk uit.
2) Culturele en identitaire dimensie Belangrijk: het afstaan van nationale macht is een gevolg
= Deutsch beklemtoont de culturele en psychologische basis van integratie, niet de oorzaak ervan.
van integratie: mensen moeten zich kunnen identificeren met
de gemeenschap. 4) Latere herinterpretaties
Maar: Toch leiden transacties niet automatisch tot meer - Adler en Barnett: herinterpreteren Deutsch’ ideeën door een
verbondenheid: sociaal-constructivistische bril (Minder nadruk op transacties,
vb. Tijdens de Eurocrisis kwamen nationale stereotypen juist meer op identiteit, vertrouwen en politieke context).
naar boven (“luie Grieken”, “hardwerkende Duitsers”). —> Veiligheidsgem’en ontstaan vr hen via 3 lagen:
→ Transacties kunnen dus ook spanningen versterken. 1. Voorafgaande condities: externe dreiging,
demografische of eco verandering.
3) Erasmus als voorbeeld 2. Bevorderende factoren: aantal transacties, rol van
= weerspiegelt de transactionalistische gedachte: meer organisaties, machts- en kennisstructuren.
persoonlijke contacten zouden een Europees Gemeinschaft- 3. Noodzakelijke voorwaarde: wederzijds vertrouwen
gevoel creëren. en collectieve identiteit.
Maar: OZ toont echter dat dit effect beperkt is:
→ vooral al Europa-gezinde studenten nemen deel, - Bremberg: legt nadruk op de praktische sw (practice turn).
→ studenten zoeken vaak landgenoten op, = Veiligheid is niet enkel militair maar ook sociaal of eco
→ enkel bij jongere studenten ontstaat soms meer Europees → Een sterk “wij-gevoel” is niet altijd vereist; sw
identiteitsgevoel. kan ook pragmatisch of functioneel ontstaan.
,4. Conclusie
Na de Tweede Wereldoorlog ontstonden drie grote visies op Europese integratie. Alle drie waren ze gericht op vrede en stabiliteit in
Europa, maar verschilden sterk in hun aanpak en uitgangspunten.
1) Federalisme – de politieke visie 2) Functionalisme – de technocratische 3) Transactionalisme – de sociologische
- Vertrekt vanuit het idee dat vrede enkel visie visie
verzekerd kan worden via een sterke - Geb op het werk van David Mitrany. - Ontwikkeld door Karl Deutsch.
politieke unie. - Integratie moet niet politiek of ideologisch - Richt zich op de sociale dimensie.
- Integratie op Europees niveau: nationale zijn, maar functioneel en pragmatisch. - Integratie ontstaat via toenemende
staten staan macht af aan een federale - Richt zich op samenwerking in concrete transacties en een Gemeinschaft
Europese overheid. domeinen (zoals handel, transport, tussen bevolkingen.
- Ziet Europese instellingen als motor van volksgezondheid…). - Politieke instellingen volgen pas later als
integratie (top-down). - Instellingen worden opgericht om gevolg van wederzijdse interactie.
- Vijandig tegenover de EEG: die koos een menselijke behoeften te vervullen, niet - Vijandig tegenover de EEG: het Verdrag
economische in plaats van politieke om macht te centraliseren. van Rome was volgens Deutsch geen
route en “verraadde” zo de - Wantrouwen tegenover de EEG: vrees beginpunt, maar een consolidatievan
federalistische idealen. dat ze uitmondt in een nieuwe politieke reeds bestaande sociale processen.
- Doel: politieke eenheid en het vermijden machtsstructuur met territoriale logica. - Doel: een veiligheidsgemeenschap
van nationalistische conflicten. - Doel: vrede door praktische sw, niet door waarin oorlog tussen lidstaten
politieke fusie. onmogelijk wordt.
Toepassingen en relevantie
- De drie theorieën tonen drie logica’s van integratie:
1 Macht en instellingen (federalisme)
2 Functies en efficiëntie (functionalisme)
3 Communicatie en gemeenschap (transactionalisme)
- Ze delen dezelfde bezorgdheid: oorlog en nationalisme voorkomen.
- In latere fasen van de Europese integratie (zoals bij de Europese Grondwet
en Brexit) keren elementen van deze theorieën telkens terug:
→ Debat over machtsoverdracht (federalistisch),
→ Functionele samenwerking (functionalisme),
→ Gemeenschapsgevoel en identiteit (transactionalisme).
Slotgedachte
De vroege integratietheorieën vormden het intellectuele fundament van het
Europese project. Ze verschillen in methode, maar delen dezelfde overtuiging:
duurzame vrede in Europa vergt samenwerking, wederzijds vertrouwen en
een overstijging van het nationale belang.
H2: Neofunctionalisme: de 1e Europese integratietheorie?
Inleiding
Lange tijd stond de theorie van Europese integratie gelijk aan het Drie kenmerken die het onderscheiden van eerdere
neofunctionalisme. benaderingen:
- Belangrijke auteurs: Ernst Haas, Leon Lindberg, Philippe 1) Het is een politiek-wetenschappelijke theorie → geen
Schmitter, Stuart Scheingold. normatief ideaal zoals het federalisme.
2) Het verklaart het proces dat tot integratie leidt, niet het
Pas in de jaren 1990 daagde het liberaal-interG het neoF uit, einddoel.
en tt op vandaag blijft het de belangrijkste grand theory over 3) Het focust op Europa, niet op mondiale integratie.
Europese eenmaking.
Het hoofdstuk bespreekt:
Centrale vraag van Haas zijn ‘goocheltruck’: • het werk en de achtergrond van Ernst Haas,
→ Hoe kan uit een pluralistische en conflictueuze context een • de rol van Jean Monnet,
machine ontstaan die steeds meer integratie produceert? • kritieken en aanpassingen van de theorie,
→ Belangrijke mechanismen: spillover en politisering. • en de redenen waarom het neofunctionalisme zo’n hoge
status kreeg binnen EU-studies.
1. De goocheltruck van Ernst Haas Haas schreef “The Uniting of Europe” binnen het behavioralisme
Neofunctionalisme in context (de empirisch-wetenschappelijke stroming na WO II).
Net als eerdere denkers zoekt Haas naar vreedzame INT —> Doel: systematische theorievorming en toetsbare hypothesen,
relaties na de WO’en en het falen van de natiestaat. itt tot de meer idealistische verhalen vh Fed & Function’
—> Zijn drijfveer: begrijpen hoe staten kunnen verzwakken of
verdwijnen om totalitaire regimes te vermijden. Hij situeert zich ook id pluralistische traditie
—> aandacht voor belangengroepen, politieke partijen en
(vooral uit zijn achtergrond: Joodse familie in Duitsland, regeringen als actoren in het integratieproces.
vluchtte in 1938 naar de VS = ervaring met een machtige,
onderdrukkende staat voedde zijn vraag: “Hoe geraken we De titel van zijn werk toont zijn geïntegreerde aanpak:
van zulke staten af?)” “Political, Economic and Social Forces”, is een verwijzing naar…
• politieke factoren (federalisme),
• economische factoren (functionalisme),
• sociale factoren (transactionalisme).
1. Federalisme
Ontstaan
Het EUR federalisme ontwikkelde zich in de context van het interbellum en
kreeg zijn volle betekenis na WO2 (Hoewel het gedachtengoed teruggaat tot
denkers als Kant en Abbé de Saint-Pierre)
Begon bij Richard Coudenhove-Kalergi (1923): Daarna schreven Altiero Spinelli, Ernesto Rossi en Eugenio
- Probleem: hij schetste de moeilijke situatie van EUR na de Colorni tijdens hun gevangenschap onder Mussolini het
ondergang van OOS-HON: Europa dreigde uiteen te vallen Ventotene Manifesto (1941):
door nationalisme & interne conflicten. = Zij beklemtoonden de legitimiteitscrisis vd natiestaat, die
- OPL: een Pan-Europese Unie, die als wereldmacht zou zij als een historisch accident zagen.
kunnen concurreren met de VS en de Sovjet-Unie. —> Er moesten nieuwe loyaliteiten groeien tegenover
—> Symboliek was hierbij belangrijk (vlaggen, emblemen) en een federaal Europa.
—> Hij correspondeerde ook met Churchill, die later in 1946
pleitte voor een “United States of Europe”. Het manifest werd het programma van de EUR
—> De Pan-EU omvatte niet enkel Europa, maar ook de Federalistische Beweging en symboliseerde hoop op een
Afrikaanse kolonies v EU landen: een Eurafrikaanse vreedzaam en democratisch Europa na 1945.
dimensie was voor hem vanzelfsprekend.
Het Briand-memorandum (1930) was een volgende impuls: De eerste verwezenlijkingen daarrond:
= FR minister Aristide Briand stelde in de Volkenbond een 1. Raad van Europa (1948): opgericht op het Congres van
Federale Europese Unie voor met de 27 Europese Den Haag.
leden van de Volkenbond. —> 1950: EVRM
◦ Doel: vrede verzekeren, vooral tussen FR & DUI —> 1959: EHRM (Straatsburg).
◦ Voorstel: behoud van soevereiniteit, maar met een = Deze instellingen werken rond kernwaarden van
Permanent pol Comité dat de Unie vorm moest het federalisme:mensenrechten, democratie en
geven. rechtsstaat.
Maar: Hun morele autoriteit is groot, maar hun pol
Doelstellingen en methoden macht beperkt.
Federalisme heeft 2 grote doelstellingen:
2. EDG en EPG (1954): ambitieuze federale plannen,
1) Meer EUR integratie om nationalisme te overwinnen maar ze mislukten.
- Kernidee: supraN instellingen krijgen echte macht om —> Daarna volgde de Europese integratie eerder een
conflicten te vermijden. functionele weg (economisch-technisch), maar
- Machtsverdeling moet duidelijk afgebakend worden, met het Fed bleef wel een referentiepunt ih debat.
nadruk op juridische structuren.
—> Hiervoor bestaan versch modellen: & Had ook een blijvende invloed:
- Hamiltoniaans Fed : 1 centrale regering beheert —> Het federalisme bleef zowel een ideaalbeeld voor
kernBVH’en (defensie, BuZa & eco). voorstanders (bv. Guy Verhofstadt met zijn
- Proudhoniaans Fed: veel autonomie en “Verenigde Staten van Europa”) als een schrikbeeld
decentralisatie op lokaal niveau voor tegenstanders (bv. Thatcher, en hedendaagse
—> En hierbij is het subsidiariteitsprincipe fundament. eurosceptici). Het begrip is vaag en rekbaar, waardoor het
= hogere niveaus grijpen enkel in als lagere door beide kampen wordt gebruikt.
niveaus dat niet efficiënt kunnen. Fed’ spelen vaak in op critical junctures
2) Democratische vertegenwoordiging = scharniermomenten die een opportuniteit bieden om de
= Er moet een directe link bestaan tussen burgers en het EUR integratie te bespoedigen.
Europese niveau.
—> Daarom: nadruk op formele instituties: een grondwet, Wel worden binnen de federalistische beweging hevige
een parlement, referenda. discussies gevoerd over de te hanteren methode:
—> Toch waren niet alle federalisten even democratisch.
1. Big Bang: een plotse, revolutionaire stap door pol leiders
= Spinelli pleitte voor een volksgebonden Europese Grondwet,
terwijl Coudenhove-Kalergi een elitair model met Europese
2. Constitutionele methode: via brede publieke steun en
adel voorstond. een Europese Grondwet (Spinelli).
3. Jean Monnet-methode: geleidelijke eco integratie die
Kritieken stap voor stap naar een federaal Europa zou leiden.
1. Onhaalbaarheid en idealisme —> Spinelli verzette zich hiertegen, omdat hij vreesde
= Het federalisme werd vaak als te utopisch dat dit eco-technisch zou blijven en nooit zou
beschouwd. uitmonden in een democratisch federaal project.
- Pogingen als de EDG mislukten en een EUR
GW kwam er niet. Federalisten gaven wel 3. Democratisch tekort
normatieve visies, maar geen ww uitgewerkte = Een federaal Europa kan de kloof tussen burger en
theorie van verandering. politiek vergroten.
—> Transparantie is zwak, grote lidstaten domineren, en het
2. Vrede niet gegarandeerd is onzeker of er een echte EUR “demos” kan ontstaan.
= Een federaal Europa is niet noodZ pacifistisch. Met
een Europees leger zou het ook een agressieve 4. Blinde vlekken
supermacht kunnen worden. = Federalisme had weinig aandacht voor de sociaal-eco
—> Mitrany waarschuwde dat fed een “janusgezicht” dimensie.
heeft (naar binnen vreedzaam, naar buiten + Veel fed ideeën waren verweven met koloniale
potentieel oorlogszuchtig). denkbeelden, bv. Coudenhove-Kalergi’s Eurafrikaanse visie.
,Vergeten federalismes
links en rechts anti-koloniaal en Pan-Afrikaans
L: Federalisme moet ook kritisch bekeken worden vanuit een
- Spinelli en Rossi (links): het Ventotene Manifest bevatte ook dekoloniaal perspectief.
een pleidooi voor egalitaire verdeling van rijkdom en
arbeiderseigenaarschap. - Aimé Césaire (Discours sur le colonialisme, 1950):
- Bakoenin (socialistisch): wilde een Verenigde Staten van = Hij zag het naoorlogse Europa dat zich presenteerde als
Europa gebaseerd op socialistische eenheden en verzette vredesproject nog steeds als koloniaal en racistisch.
zich tegen kolonialisme. —> EU had Afrika en andere kolonies gedehumaniseerd
en vernietigd. Een Europa dat vrede claimde maar
R: koloniale structuren behield, was hypocriet.
- Hayek (rechts/liberaal): pleitte voor Europese eco integratie
zonder sociaal beleid. Dit droeg later bij tot de asymmetrische - Pan-Afrikanisme:
opbouw van de EU (sterke markt, zwak sociaal beleid). = Ontstaan uit de Haïtiaanse revolutie en opstanden, later
- Proudhon (anarchistisch): pleitte voor lokale autonomie en uitgewerkt door denkers zoals W.E.B. Du Bois.
losse federaties om overheersing te vermijden. —> Pleitte voor eenheid van Afrika, desnoods met
gewapende strijd.
Hendrik Brugmans: beïnvloed door Proudhon, maar —> Het Pan-Afrikanisme stond in dialoog en conflict met
matiger: hij zag federalisme als een cultureel en moreel Europese integratie: het bood een alternatief model
project, geïnspireerd door religie en waarden, en pleitte van mondiale ordening, zonder koloniale hiërarchie.
voor een Zwitsers kantonnaal model.
2. Functionalisme
Ontstaan en kernidee
Het functionalisme wordt vooral verbonden met David Mitrany, Mitrany wees federalisme af omdat dit opnieuw een grote
die in 1943 ‘A Working Peace System publiceerde’. politieke constructie creëert, die zelf weer zou vervallen in
- Itt tot de federalisten (die politieke en constitutionele machtslogica en rivaliteit.
hervormingen centraal stelden), legde hij de nadruk op
functionele samenwerking als weg naar vrede. Hij stelde in de plaats een lappendeken van
functionele agentschappen voor:
Probleem: de nationale staat is een ongeschikte actor om • Deze organisaties zijn gespecialiseerd en flexibel.
vrede en welvaart te garanderen. • Ze ontstaan op basis van concrete noden, niet uit
—> Staten zijn gedomineerd door politieke belangen en politieke idealen.
ideologieën, waardoor de reële behoeften van burgers • Indien ze niet meer nodig zijn, kunnen ze
vaak op de tweede plaats komen. gemakkelijk worden afgeschaft.
—> Staten zijn territoriaal beperkt: ze kunnen niet altijd
voorzien in essentiële functies die grensoverschrijdend zijn. vb: de Internationale Postunie of gespecialiseerde
VN-organisaties.
Oplossing: samenwerking moet niet vertrekken vanuit macht of vb in de Europese context: Mitrany was
politiek, maar vanuit menselijke basisbehoeften (zoals voorstander van de EGKS en Euratom,
veiligheid, economische welvaart, communicatie, energie). omdat ze functioneel gericht waren op kolen,
—> Form follows function: de vorm (institutie) is ondergeschikt staal en kernenergie. Hij verzette zich echter
aan de functie die vervuld moet worden. tegen de oprichting van de EEG, die volgens
—> Succesvolle samenwerking ontstaat dus wanneer staten hem te politiek was.
hun middelen bundelen om samen functionele
problemen op te lossen. Relevantie
Het F heeft zowel theoretische als praktische waarde behouden:
Democratie-opvatting
= M geloofde in een “working D” ipv een “voting D” - Vooruitziendheid: M stelde al vroeg de territoriale logica van
—> Democratie moest werken via rationele besluitvorming door staten in vraag en vertrok vanuit de universele menselijke
experten en technische comités die zich bezighouden met noden.
het algemeen belang. —> Dit maakt zijn denken vandaag nog actueel in debatten
—> Politieke stemmingen en verkiezingen waren voor hem vaak over globalisering, ongelijkheid en ecologische
onderhevig aan propaganda, populisme & korteTMbelangen vraagstukken.
—> Internationale functionele organisaties moesten dus geleid - Alternatief voor de EU: het functionalisme toont dat
worden door technocratische expertise en niet door politieke samenwerking ook buiten de EU en zelfs buiten Europa
meerderheden. kan plaatsvinden.
bv.
Kritieken ◦ Interreg-programma’s: grensoverschrijdende projecten die socio-eco
samenwerking bevorderen.
◦ Flexibele integratie: samenwerking tussen landen binnen én buiten de EU
1) De EU is niet de ‘only game in town’ op specifieke domeinen (bv. EMU, PESCO inzake defensie).
= Er bestaan nog andere vormen v samenwerking zoals de - Spanning tussen regionaal en mondiaal: functionalisme
interreg-programs (bv BE & NED over de Schelde) benadrukt dat sommige beleidsdomeinen beter mondiaal
en vormen v gedifferentieerde integratie/ samenwerking geregeld worden (bv. handel, klimaat).
waarbij ook niet-LS deelnemen. (bv EMU, PESCO. —> Regionale samenwerking (zoals in de EU) kan
mondiale oplossingen soms bemoeilijken.
2) Er kan spanning ontstaan tussen regionaal & mondiaal beleid bv.
(bv EU arbeidsnormen kunnen botsen met die van de IAO). ◦ EU-arbeidsnormen kunnen botsen met pogingen om wereldwijde
—> Mitrany vond daarom ook dat de handelsliberalisering normen via de IAO te ontwikkelen.
◦ Ook vrijhandelsakkoorden of douane-unies kunnen leiden tot trade
beter mondiaal gebeurde, anders ontstond er trade deversion. diversion, waarbij minder efficiënte producenten binnen de regio
bevoordeeld worden boven efficiëntere producenten elders.
,3) Te idealistisch en apolitiek. 3. Transactionalisme
= Het is onvoldoende uitgewerkt als ww theorie:; Ontwikkeld door Karl Deutsch (Nationalism and Social
- het veronderstelt een automatische evolutie van function → Communication, 1953).
form (= quasi-darwinistische logica) = zag nationalisme als de belangrijkste bron van oorlog in
- ziet de EU als het “ideale niveau” tussen globalisering en Europa en zocht naar een manier om duurzame vrede te
nationale onmacht. verzekeren —> OPL is sociale integratie.
= Daardoor is het eerder politiek-normatief dan ww’elijk.
= het ontstaan van een sense of community (= groep
4) Organisaties worden politieke actoren. mensen die geloven dat conflicten vreedzaam opgelost
= Functionele instellingen blijven niet neutraal: ze ontwikkelen moeten W - peaceful change), ondersteund door instellingen
eigen belangen en verdwijnen niet wnr hun functie vervalt. en gewoonten die dit gevoel in stand houden.
5) Democratic performance.
= Legitimiteit komt voort uit prestaties ipv democratische Wanneer dit gevoel stabiel is, ontstaat een security community
inspraak. Zolang instellingen efficiënt werken en resultaten (= een gemeenschap waarin oorlog ondenkbaar wordt).
leveren, genieten ze voldoende publieke steun.
Twee vormen van security community:
→ Neofunctionalisme en principal–agentmodellen werkten deze 1) Amalgamated community = staten smelten samen
tekortkomingen later verder uit door aandacht te besteden aan tot één politieke eenheid (bv. Duitsland of de VS).
de politieke dynamiek en de autonomie van internationale 2) Pluralistic community = staten blijven zelfstandig,
instellingen. maar delen waarden, vertrouwen en een gedeeld
veiligheidsgevoel (zoals de EU).
Om dit te OZ hanteert hij een strikt klassiek sociaalWW aanpak:
—> Hij wil de condities & variabelen ontdekken die integratie
mogelijk maken/ tegenhouden. Wat is de rol van pol instellingen en macht hierbij?
- Pol instellingen spelen een secundaire rol (itt Fed & Fun):
Hij maakt een OS tussen… = ze zijn het gevolg van integratie, niet de oorzaak.
- Gemeinschaft = waardengemeenschap (emotionele, —> Het gemeenschapsgevoel ontstaat eerst, en pas
culturele en sociale verbondenheid tussen mensen). daarna volgen instellingen om dat gevoel te
- Gesellschaft = contractuele relatie (rationeel/ juridisch) bestendigen.
vb. De EEG was volgens Deutsch een consolidatie van een reeds
De mate van Gemeinschaft bepaalt hoe sterk de integratie is. bestaande samenwerking, niet het beginpunt van EU’ integratie.
—> Deutsch meet dit empirisch met het aantal transacties
(contacten, communicatie, handel, reizen,brieven, - Deutsch maakt daarnaast een OS tussen 2 soorten macht:
telefoongesprekken, luchtverkeer, enz.) tss mensen van 1) Objectieve macht: de formele macht van de staat en
verschillende landen, zijn instituties.
= Hoe meer transacties, hoe sterker het gevoel van gem’schap, 2) Subjectieve macht: het vertrouwen en de legitimiteit die
hoe groter de kans op een veiligheidsgemeenschap. burgers aan de gemeenschap geven.
—> Een duurzame gemeenschap vereist dat subjectieve
macht (loyaliteit, vertrouwen) sterker is dan louter
Relevantie: juridische binding.
1) Methodologische kenmerken
- Interdisciplinair en empirisch: Deutsch combineert inzichten uit + landsgrenzen/ bestuursniveaus zijn dus ook minder van
soc, comW& polww tt een grand theory v integratie. belang:
- Meetbaarheid: integratie wordt gemeten via het aantal en de - Er is geen strikt OS tss Nat, Reg & SupraN nivs
intensiteit van transacties, maar de causaliteit is soms - Integratie ontstaat in “concentrische cirkels”:
moeilijk vast te leggen = Een kern van landen vormt een eerste
- Beperking: te weinig aandacht voor politieke belangen, veiligheidsgemeenschap. Daaruit breidt het netwerk v
machtsverhoudingen en ideologieën. vertrouwen en communicatie zich geleidelijk uit.
2) Culturele en identitaire dimensie Belangrijk: het afstaan van nationale macht is een gevolg
= Deutsch beklemtoont de culturele en psychologische basis van integratie, niet de oorzaak ervan.
van integratie: mensen moeten zich kunnen identificeren met
de gemeenschap. 4) Latere herinterpretaties
Maar: Toch leiden transacties niet automatisch tot meer - Adler en Barnett: herinterpreteren Deutsch’ ideeën door een
verbondenheid: sociaal-constructivistische bril (Minder nadruk op transacties,
vb. Tijdens de Eurocrisis kwamen nationale stereotypen juist meer op identiteit, vertrouwen en politieke context).
naar boven (“luie Grieken”, “hardwerkende Duitsers”). —> Veiligheidsgem’en ontstaan vr hen via 3 lagen:
→ Transacties kunnen dus ook spanningen versterken. 1. Voorafgaande condities: externe dreiging,
demografische of eco verandering.
3) Erasmus als voorbeeld 2. Bevorderende factoren: aantal transacties, rol van
= weerspiegelt de transactionalistische gedachte: meer organisaties, machts- en kennisstructuren.
persoonlijke contacten zouden een Europees Gemeinschaft- 3. Noodzakelijke voorwaarde: wederzijds vertrouwen
gevoel creëren. en collectieve identiteit.
Maar: OZ toont echter dat dit effect beperkt is:
→ vooral al Europa-gezinde studenten nemen deel, - Bremberg: legt nadruk op de praktische sw (practice turn).
→ studenten zoeken vaak landgenoten op, = Veiligheid is niet enkel militair maar ook sociaal of eco
→ enkel bij jongere studenten ontstaat soms meer Europees → Een sterk “wij-gevoel” is niet altijd vereist; sw
identiteitsgevoel. kan ook pragmatisch of functioneel ontstaan.
,4. Conclusie
Na de Tweede Wereldoorlog ontstonden drie grote visies op Europese integratie. Alle drie waren ze gericht op vrede en stabiliteit in
Europa, maar verschilden sterk in hun aanpak en uitgangspunten.
1) Federalisme – de politieke visie 2) Functionalisme – de technocratische 3) Transactionalisme – de sociologische
- Vertrekt vanuit het idee dat vrede enkel visie visie
verzekerd kan worden via een sterke - Geb op het werk van David Mitrany. - Ontwikkeld door Karl Deutsch.
politieke unie. - Integratie moet niet politiek of ideologisch - Richt zich op de sociale dimensie.
- Integratie op Europees niveau: nationale zijn, maar functioneel en pragmatisch. - Integratie ontstaat via toenemende
staten staan macht af aan een federale - Richt zich op samenwerking in concrete transacties en een Gemeinschaft
Europese overheid. domeinen (zoals handel, transport, tussen bevolkingen.
- Ziet Europese instellingen als motor van volksgezondheid…). - Politieke instellingen volgen pas later als
integratie (top-down). - Instellingen worden opgericht om gevolg van wederzijdse interactie.
- Vijandig tegenover de EEG: die koos een menselijke behoeften te vervullen, niet - Vijandig tegenover de EEG: het Verdrag
economische in plaats van politieke om macht te centraliseren. van Rome was volgens Deutsch geen
route en “verraadde” zo de - Wantrouwen tegenover de EEG: vrees beginpunt, maar een consolidatievan
federalistische idealen. dat ze uitmondt in een nieuwe politieke reeds bestaande sociale processen.
- Doel: politieke eenheid en het vermijden machtsstructuur met territoriale logica. - Doel: een veiligheidsgemeenschap
van nationalistische conflicten. - Doel: vrede door praktische sw, niet door waarin oorlog tussen lidstaten
politieke fusie. onmogelijk wordt.
Toepassingen en relevantie
- De drie theorieën tonen drie logica’s van integratie:
1 Macht en instellingen (federalisme)
2 Functies en efficiëntie (functionalisme)
3 Communicatie en gemeenschap (transactionalisme)
- Ze delen dezelfde bezorgdheid: oorlog en nationalisme voorkomen.
- In latere fasen van de Europese integratie (zoals bij de Europese Grondwet
en Brexit) keren elementen van deze theorieën telkens terug:
→ Debat over machtsoverdracht (federalistisch),
→ Functionele samenwerking (functionalisme),
→ Gemeenschapsgevoel en identiteit (transactionalisme).
Slotgedachte
De vroege integratietheorieën vormden het intellectuele fundament van het
Europese project. Ze verschillen in methode, maar delen dezelfde overtuiging:
duurzame vrede in Europa vergt samenwerking, wederzijds vertrouwen en
een overstijging van het nationale belang.
H2: Neofunctionalisme: de 1e Europese integratietheorie?
Inleiding
Lange tijd stond de theorie van Europese integratie gelijk aan het Drie kenmerken die het onderscheiden van eerdere
neofunctionalisme. benaderingen:
- Belangrijke auteurs: Ernst Haas, Leon Lindberg, Philippe 1) Het is een politiek-wetenschappelijke theorie → geen
Schmitter, Stuart Scheingold. normatief ideaal zoals het federalisme.
2) Het verklaart het proces dat tot integratie leidt, niet het
Pas in de jaren 1990 daagde het liberaal-interG het neoF uit, einddoel.
en tt op vandaag blijft het de belangrijkste grand theory over 3) Het focust op Europa, niet op mondiale integratie.
Europese eenmaking.
Het hoofdstuk bespreekt:
Centrale vraag van Haas zijn ‘goocheltruck’: • het werk en de achtergrond van Ernst Haas,
→ Hoe kan uit een pluralistische en conflictueuze context een • de rol van Jean Monnet,
machine ontstaan die steeds meer integratie produceert? • kritieken en aanpassingen van de theorie,
→ Belangrijke mechanismen: spillover en politisering. • en de redenen waarom het neofunctionalisme zo’n hoge
status kreeg binnen EU-studies.
1. De goocheltruck van Ernst Haas Haas schreef “The Uniting of Europe” binnen het behavioralisme
Neofunctionalisme in context (de empirisch-wetenschappelijke stroming na WO II).
Net als eerdere denkers zoekt Haas naar vreedzame INT —> Doel: systematische theorievorming en toetsbare hypothesen,
relaties na de WO’en en het falen van de natiestaat. itt tot de meer idealistische verhalen vh Fed & Function’
—> Zijn drijfveer: begrijpen hoe staten kunnen verzwakken of
verdwijnen om totalitaire regimes te vermijden. Hij situeert zich ook id pluralistische traditie
—> aandacht voor belangengroepen, politieke partijen en
(vooral uit zijn achtergrond: Joodse familie in Duitsland, regeringen als actoren in het integratieproces.
vluchtte in 1938 naar de VS = ervaring met een machtige,
onderdrukkende staat voedde zijn vraag: “Hoe geraken we De titel van zijn werk toont zijn geïntegreerde aanpak:
van zulke staten af?)” “Political, Economic and Social Forces”, is een verwijzing naar…
• politieke factoren (federalisme),
• economische factoren (functionalisme),
• sociale factoren (transactionalisme).
