Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Geschiedenis van de sociale psychologie en onderzoeksmethoden.................................3
1.1 De geschiedenis van de psychologie (niet te kennen)..................................................................3
1.2 Sociale psychologie als instrument in andere disciplines (vanaf hier begint de leerstof).............5
1.3 Onderzoeksmethoden..................................................................................................................6
1.4 Het cyclisch onderzoeksproces.....................................................................................................7
Hoofdstuk 2: Conditionering en leren..................................................................................................11
2.1 Klassieke conditionering.............................................................................................................11
2.2 Operante conditionering............................................................................................................12
2.3 Observerend leren of sociaal leren.............................................................................................13
Hoofdstuk 3: Sociale zelf......................................................................................................................15
3.1 Structuur.....................................................................................................................................15
3.2 Het ontstaan van het sociale zelf................................................................................................15
3.3 Relationele invulling van het zelf bij narcisme............................................................................16
3.4 Zelfschema’s als delen van zelfconcept......................................................................................16
3.5 Zelfregulatie................................................................................................................................17
3.6 Zelfconcept.................................................................................................................................17
3.7 Zelfwaardering............................................................................................................................19
3.8 Zelfpresentatie............................................................................................................................21
Hoofdstuk 4: Sociale perceptie.............................................................................................................23
4.1 De eerste indruk.........................................................................................................................23
4.2 Attributies...................................................................................................................................23
4.3 Integratie....................................................................................................................................27
Hoofdstuk 5: Sociale beïnvloeding........................................................................................................30
5.1 Automatische sociale invloed (vorm 1).......................................................................................30
5.2 Continuüm sociale beïnvloeding of conformiteit........................................................................30
5.3 Inwilligen of instemmen.............................................................................................................33
5.4 Gehoorzaamheid........................................................................................................................35
Hoofdstuk 6: Anderen helpen...............................................................................................................37
6.1 Waarom helpen we (niet)?.........................................................................................................37
6.2 In welke omstandigheden helpen we (niet)?..............................................................................38
6.3 Wie helpt anderen?....................................................................................................................39
Hoofdstuk 7: Attitudes..........................................................................................................................41
7.1 Wat zijn attitudes?......................................................................................................................41
7.2 Attitudesterkte...........................................................................................................................42
1
, 7.3 Expliciete en impliciete attitudes:...............................................................................................42
7.4 Overreding door communicatie..................................................................................................43
7.5 Overtuiging door eigen gedrag...................................................................................................45
Hoofdstuk 8: Duurzaamheid.................................................................................................................48
8.1 Wat is duurzame groei?..............................................................................................................48
Hoofdstuk 9: Agressie...........................................................................................................................51
9.1 Wat is agressie............................................................................................................................51
Hoofdstuk 10: Groepen en stereotypen...............................................................................................55
10.1 Wat is een groep?.....................................................................................................................55
10.2 Waarom vormen we groepen?.................................................................................................55
10.3 Kenmerken van groepen...........................................................................................................56
10.4 Leiderschap in groepen.............................................................................................................57
10.5 Aanwezigheid van andere groepen..........................................................................................59
Hoofdstuk 11: Stereotypen, vooroordelen en discriminatie.................................................................60
11.1 Kernbegrippen..........................................................................................................................60
11.2 Wat draagt hieraan bij?............................................................................................................60
11.3 Hoe ontstaan stereotypen, vooroordelen en discriminatie?....................................................61
11.4 In welke verschijnselen uiten ze zich?......................................................................................61
Hoofdstuk 12: De Diverse Samenleving................................................................................................64
12.1 Diversiteit.................................................................................................................................64
12.2 Interetnisch contact..................................................................................................................64
12.3 Problemen met interetnisch contact.......................................................................................66
12.4 Puzzelklas en affirmatieve actie................................................................................................68
12.5 Effecten van goedbedoelde maatregelen, media, en wetten & regels.....................................69
Hoofdstuk 13: De politieke wereld.......................................................................................................71
13.1 Politieke kennis en attitudes.....................................................................................................71
13.2 Ideologische attitudes...............................................................................................................73
13.3 Persoonlijkheidsprofielen van politici.......................................................................................76
13.4 Terrorisme................................................................................................................................78
2
,Hoofdstuk 1: Geschiedenis van de sociale
psychologie en onderzoeksmethoden
Wat is psychologie?
= wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de interne processen (mentale, emotie) die
hieraan ten grondslag liggen
interne processen die een bepaald gedrag gaan stellen
Met wetenschappelijk: men volgt methoden uit de exact-wetenschappelijke disciplines, maar door
de complexiteit van gedrag is de theorie vaak minder goed volledig toetsbaar
Met methoden: het volgt dezelfde methoden als uit de exacte wetenschappen (dus uit fases)
Met gedrag: overt (waarneembaar) of covert (attitudes emotie en opinies)
individueel gedrag: sociale context maar in een kleinere kring
algemeen en specifiek gedrag: wetmatigheden en variatie
De vroegere invloeden op de psychologie: zie ppt Les 1 van psychologie
1.1 De geschiedenis van de psychologie (niet te kennen)
Beginjaren met het structuralisme:
Door Wilhelm Wundt (1832 – 1920): experimentele psychologie
zet zich af tegen de fysiologie
men probeert een ervaring zoveel mogelijk te beschrijven in bv. sensatie, herinneringen,
gevoelens
Beginjaren met het toegepaste psychologie:
Door Alfred Binet (1857 – 1911) vooral in Europa
had interesse in de individuele psychologische verschillen
ontwikkeling van de intelligentie-test: kunnen we mensen als die psychisch iets afwijken nog
gebruiken of niet
Beginjaren met het Behaviorisme:
Door John Watson (1878 – 1958):
psychologie is de wetenschap van het observeerbaar en meetbaar gedrag (dus een stimulus leidt
tot een bepaald gedrag en als men de stimulus weghaalt zal het gedrag zich blijven vorderen)
= heeft ook de methoden binnengebracht die toen bekend worden in de exacte wetenschappen
= gaat dus ook vooral over bewustzijn en processen
bv. De hond van Pavlov
geïnspireerd door het logisch positivisme: wetenschap is de meest succesvolle manier om de
wereld te begrijpen en kennis te generen
Behaviorisme als de basis van de wetenschappelijke studies in de psychologie:
1. Operationele definitie als directe observaties die door andere herhaald kunnen worden
worden ook gedefinieerd in termen van gebruikte meetprocessen (bv. honger als geen eten in
de laatste 24 uur)
2. Onafhankelijke en afhankelijke variabelen
Met onafhankelijke variabelen: voert een invloed uit en is manipuleerbaar, de stimulus
Met afhankelijke variabelen: gedragingen van een persoon of dier, de respons
3. De theorie: relatie tussen de onafhankelijke en afhankelijke variabelen (in de vorm van een wet)
3
, Beginjaren met de Psycho-analyse:
Door Sigmund Freud (1856 – 1939):
= reactie op Wundt: er is geen duidelijke biologische oorzaak en dus het bewustzijn en het gedrag
zijn slechts oppervlakkige fenomenen
het onbewuste is wat ons drijft (wat we dus niet kunnen waarnemen)
men moet associaties maken ne het onbewuste naar boven brengen
blijft ook nu bestaan
Vroege jaren met het humanistische psychologie:
Door Carl Rogers (1902 – 1987):
het individu is een subject en geen object: ze hebben zelf controle en keuzevrijheid
over het leven (dus men is op zoek naar geluk)
subjectieve ervaring is belangrijker dan de objectieve werkelijkheid
Door Abraham Maslow (1908 – 1970):
voor de persoonlijke groei moeten de aangeboren basisbehoeften eerst vervuld zijn (piramide
met basisbehoeften)
!!! behoeften vertonen verschillen tussen individuen en is afhankelijk de sociale context
sommige sociale aspecten zijn belangrijker dan anderen
Ontwikkelingspsychologie:
= studie van de psychische veranderingen door de toename van de leeftijd
= nurture (tabula rasa) vs nature (natuurlijke rijping)
Door Piaget (1896 – 1980):
kennis is de relatie tussen het object van de kennis en de verwerver
er is een beïnvloeding door wat al gekend is en een assimilatie van wat geleerd wordt
Door Kohlberg (1971):
Met de stadia van morele ontwikkeling en het toeschouwersgedrag bij het voorbeeld cyberpesten
Pre-conventionele fase (regels volgen vanuit hedonistisch perspectief)
1. Straf en gehoorzaamheid: “Niemand ziet wat ik doe, er volgt geen straf, dus cyperpesten is ok”
2. Instrumenteel en zelfbelang: “Ik reageer niet op het cyberpesten, want anders wordt ik het
volgend slachtoffer
Conventionele fase (loyauteit aan groepsnormen)
3. Interpersoonlijke afstemming: “ik reageer zodat iedereen me leuk vindt”
4. Wet en orde: “Ik reageer volgens de klas- en schoolregels”
Post-conventionele fase (morele waarden los van de groep – heeft niet iedereen)
5. Sociaal contract: “Ik vind dat het slachtoffer recht heeft op een eigen stijl, ook al vind iik die zelf
niet mooi en is dit pestgedrag”
6. Universeel ethische principes: “Iedereen heeft het recht op respect voor zijn eigenheid, ik verdedig
het slachtoffer”
Het hedendaagse biopsychosociaal model
= zowel aangeboren als aangeleerde invloeden
= wisselwerking tussen lichaam en geest
= bestudeert objectief waarneembare en niet-waarneembarre processen
= objectieve meetmethoden, met interesse voor technieken om minder bewuste processen te meten
bv. impliciete en expliciete cognities
bv. steeds meer de assumptie van een ‘automatisch’ pad naar gedrag ipv een ‘beredeneerd’ pad
4
Hoofdstuk 1: Geschiedenis van de sociale psychologie en onderzoeksmethoden.................................3
1.1 De geschiedenis van de psychologie (niet te kennen)..................................................................3
1.2 Sociale psychologie als instrument in andere disciplines (vanaf hier begint de leerstof).............5
1.3 Onderzoeksmethoden..................................................................................................................6
1.4 Het cyclisch onderzoeksproces.....................................................................................................7
Hoofdstuk 2: Conditionering en leren..................................................................................................11
2.1 Klassieke conditionering.............................................................................................................11
2.2 Operante conditionering............................................................................................................12
2.3 Observerend leren of sociaal leren.............................................................................................13
Hoofdstuk 3: Sociale zelf......................................................................................................................15
3.1 Structuur.....................................................................................................................................15
3.2 Het ontstaan van het sociale zelf................................................................................................15
3.3 Relationele invulling van het zelf bij narcisme............................................................................16
3.4 Zelfschema’s als delen van zelfconcept......................................................................................16
3.5 Zelfregulatie................................................................................................................................17
3.6 Zelfconcept.................................................................................................................................17
3.7 Zelfwaardering............................................................................................................................19
3.8 Zelfpresentatie............................................................................................................................21
Hoofdstuk 4: Sociale perceptie.............................................................................................................23
4.1 De eerste indruk.........................................................................................................................23
4.2 Attributies...................................................................................................................................23
4.3 Integratie....................................................................................................................................27
Hoofdstuk 5: Sociale beïnvloeding........................................................................................................30
5.1 Automatische sociale invloed (vorm 1).......................................................................................30
5.2 Continuüm sociale beïnvloeding of conformiteit........................................................................30
5.3 Inwilligen of instemmen.............................................................................................................33
5.4 Gehoorzaamheid........................................................................................................................35
Hoofdstuk 6: Anderen helpen...............................................................................................................37
6.1 Waarom helpen we (niet)?.........................................................................................................37
6.2 In welke omstandigheden helpen we (niet)?..............................................................................38
6.3 Wie helpt anderen?....................................................................................................................39
Hoofdstuk 7: Attitudes..........................................................................................................................41
7.1 Wat zijn attitudes?......................................................................................................................41
7.2 Attitudesterkte...........................................................................................................................42
1
, 7.3 Expliciete en impliciete attitudes:...............................................................................................42
7.4 Overreding door communicatie..................................................................................................43
7.5 Overtuiging door eigen gedrag...................................................................................................45
Hoofdstuk 8: Duurzaamheid.................................................................................................................48
8.1 Wat is duurzame groei?..............................................................................................................48
Hoofdstuk 9: Agressie...........................................................................................................................51
9.1 Wat is agressie............................................................................................................................51
Hoofdstuk 10: Groepen en stereotypen...............................................................................................55
10.1 Wat is een groep?.....................................................................................................................55
10.2 Waarom vormen we groepen?.................................................................................................55
10.3 Kenmerken van groepen...........................................................................................................56
10.4 Leiderschap in groepen.............................................................................................................57
10.5 Aanwezigheid van andere groepen..........................................................................................59
Hoofdstuk 11: Stereotypen, vooroordelen en discriminatie.................................................................60
11.1 Kernbegrippen..........................................................................................................................60
11.2 Wat draagt hieraan bij?............................................................................................................60
11.3 Hoe ontstaan stereotypen, vooroordelen en discriminatie?....................................................61
11.4 In welke verschijnselen uiten ze zich?......................................................................................61
Hoofdstuk 12: De Diverse Samenleving................................................................................................64
12.1 Diversiteit.................................................................................................................................64
12.2 Interetnisch contact..................................................................................................................64
12.3 Problemen met interetnisch contact.......................................................................................66
12.4 Puzzelklas en affirmatieve actie................................................................................................68
12.5 Effecten van goedbedoelde maatregelen, media, en wetten & regels.....................................69
Hoofdstuk 13: De politieke wereld.......................................................................................................71
13.1 Politieke kennis en attitudes.....................................................................................................71
13.2 Ideologische attitudes...............................................................................................................73
13.3 Persoonlijkheidsprofielen van politici.......................................................................................76
13.4 Terrorisme................................................................................................................................78
2
,Hoofdstuk 1: Geschiedenis van de sociale
psychologie en onderzoeksmethoden
Wat is psychologie?
= wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en de interne processen (mentale, emotie) die
hieraan ten grondslag liggen
interne processen die een bepaald gedrag gaan stellen
Met wetenschappelijk: men volgt methoden uit de exact-wetenschappelijke disciplines, maar door
de complexiteit van gedrag is de theorie vaak minder goed volledig toetsbaar
Met methoden: het volgt dezelfde methoden als uit de exacte wetenschappen (dus uit fases)
Met gedrag: overt (waarneembaar) of covert (attitudes emotie en opinies)
individueel gedrag: sociale context maar in een kleinere kring
algemeen en specifiek gedrag: wetmatigheden en variatie
De vroegere invloeden op de psychologie: zie ppt Les 1 van psychologie
1.1 De geschiedenis van de psychologie (niet te kennen)
Beginjaren met het structuralisme:
Door Wilhelm Wundt (1832 – 1920): experimentele psychologie
zet zich af tegen de fysiologie
men probeert een ervaring zoveel mogelijk te beschrijven in bv. sensatie, herinneringen,
gevoelens
Beginjaren met het toegepaste psychologie:
Door Alfred Binet (1857 – 1911) vooral in Europa
had interesse in de individuele psychologische verschillen
ontwikkeling van de intelligentie-test: kunnen we mensen als die psychisch iets afwijken nog
gebruiken of niet
Beginjaren met het Behaviorisme:
Door John Watson (1878 – 1958):
psychologie is de wetenschap van het observeerbaar en meetbaar gedrag (dus een stimulus leidt
tot een bepaald gedrag en als men de stimulus weghaalt zal het gedrag zich blijven vorderen)
= heeft ook de methoden binnengebracht die toen bekend worden in de exacte wetenschappen
= gaat dus ook vooral over bewustzijn en processen
bv. De hond van Pavlov
geïnspireerd door het logisch positivisme: wetenschap is de meest succesvolle manier om de
wereld te begrijpen en kennis te generen
Behaviorisme als de basis van de wetenschappelijke studies in de psychologie:
1. Operationele definitie als directe observaties die door andere herhaald kunnen worden
worden ook gedefinieerd in termen van gebruikte meetprocessen (bv. honger als geen eten in
de laatste 24 uur)
2. Onafhankelijke en afhankelijke variabelen
Met onafhankelijke variabelen: voert een invloed uit en is manipuleerbaar, de stimulus
Met afhankelijke variabelen: gedragingen van een persoon of dier, de respons
3. De theorie: relatie tussen de onafhankelijke en afhankelijke variabelen (in de vorm van een wet)
3
, Beginjaren met de Psycho-analyse:
Door Sigmund Freud (1856 – 1939):
= reactie op Wundt: er is geen duidelijke biologische oorzaak en dus het bewustzijn en het gedrag
zijn slechts oppervlakkige fenomenen
het onbewuste is wat ons drijft (wat we dus niet kunnen waarnemen)
men moet associaties maken ne het onbewuste naar boven brengen
blijft ook nu bestaan
Vroege jaren met het humanistische psychologie:
Door Carl Rogers (1902 – 1987):
het individu is een subject en geen object: ze hebben zelf controle en keuzevrijheid
over het leven (dus men is op zoek naar geluk)
subjectieve ervaring is belangrijker dan de objectieve werkelijkheid
Door Abraham Maslow (1908 – 1970):
voor de persoonlijke groei moeten de aangeboren basisbehoeften eerst vervuld zijn (piramide
met basisbehoeften)
!!! behoeften vertonen verschillen tussen individuen en is afhankelijk de sociale context
sommige sociale aspecten zijn belangrijker dan anderen
Ontwikkelingspsychologie:
= studie van de psychische veranderingen door de toename van de leeftijd
= nurture (tabula rasa) vs nature (natuurlijke rijping)
Door Piaget (1896 – 1980):
kennis is de relatie tussen het object van de kennis en de verwerver
er is een beïnvloeding door wat al gekend is en een assimilatie van wat geleerd wordt
Door Kohlberg (1971):
Met de stadia van morele ontwikkeling en het toeschouwersgedrag bij het voorbeeld cyberpesten
Pre-conventionele fase (regels volgen vanuit hedonistisch perspectief)
1. Straf en gehoorzaamheid: “Niemand ziet wat ik doe, er volgt geen straf, dus cyperpesten is ok”
2. Instrumenteel en zelfbelang: “Ik reageer niet op het cyberpesten, want anders wordt ik het
volgend slachtoffer
Conventionele fase (loyauteit aan groepsnormen)
3. Interpersoonlijke afstemming: “ik reageer zodat iedereen me leuk vindt”
4. Wet en orde: “Ik reageer volgens de klas- en schoolregels”
Post-conventionele fase (morele waarden los van de groep – heeft niet iedereen)
5. Sociaal contract: “Ik vind dat het slachtoffer recht heeft op een eigen stijl, ook al vind iik die zelf
niet mooi en is dit pestgedrag”
6. Universeel ethische principes: “Iedereen heeft het recht op respect voor zijn eigenheid, ik verdedig
het slachtoffer”
Het hedendaagse biopsychosociaal model
= zowel aangeboren als aangeleerde invloeden
= wisselwerking tussen lichaam en geest
= bestudeert objectief waarneembare en niet-waarneembarre processen
= objectieve meetmethoden, met interesse voor technieken om minder bewuste processen te meten
bv. impliciete en expliciete cognities
bv. steeds meer de assumptie van een ‘automatisch’ pad naar gedrag ipv een ‘beredeneerd’ pad
4
