Bestuursrecht leereenheid 10: schadevergoeding bij onrechtmatige en
rechtmatige overheidsdaad
Informatie Brightspace
Naar geldend recht zijn er – afhankelijk v.d. omstandigheden v.h. geval –
verschillende mogelijkheden om schade ten gevolge van overheidshandelen
vergoed te krijgen.
Welke procedure gevolgd moet worden om schade vergoed te krijgen, hangt af
v.d. schadeoorzaak (onrechtmatige overheidsdaad of rechtmatige overheidsdaad,
een appellabel besluit of een feitelijke handeling enz.).
Per 1 juli 2013 is het onderdeel ’Schadevergoeding bij onrechtmatige besluiten’
uit de Wet nadeelcompensatie en schadevergoeding bij onrechtmatige besluit
(Wns) in werking getreden. De regeling inzake Schadevergoeding bij
onrechtmatige besluiten is neergelegd in titel 8.4 Awb (‘Schadevergoeding’, in de
artikelen 8:88 tot en met 8:95). De inwerkingtreding van het deel
Nadeelcompensatie (artikel 4:126 tot en met 4:131 Awb) vond pas plaats op 1
januari 2024, omdat daarvoor tal van bepalingen in bijzondere bestuurswetten
dienden te worden gewijzigd (zogenoemde ‘aanpassingswetgeving’) en ook de
inwerkingtreding van de Omgevingswet werd afgewacht.
Schadevergoeding bij onrechtmatige overheidsdaad
Afhankelijk v.d. schadeveroorzakende onrechtmatige overheidshandeling kan de
gang naar de burgerlijke of bestuursrechter verplicht zijn voorgeschreven.
Soms kan de burger kiezen tussen een civielrechtelijke- of een
bestuursrechtelijke procedure. Welke procedure gevolgd moet worden om schade
vergoed te krijgen hangt onder meer af van de schadeoorzaak. Gaat het
bijvoorbeeld om een appellabel besluit, een niet appellabel besluit of een
feitelijke handeling waardoor de schade is veroorzaakt?
Schadevergoeding bij rechtmatige overheidsdaad
Als schadevergoeding plaatsvindt omdat een burger schade heeft geleden door
rechtmatig overheidshandelen wordt deze schadevergoeding nadeelcompensatie
genoemd. Tot voor kort was er sprake van een vrij ingewikkelde
rechtsmachtafbakening tussen de burgerlijke rechter en de bestuursrechter als
het gaat om de bevoegdheid om te oordelen over nadeelcompensatiekwesties.
Sinds de inwerkingtreding van Titel 4.5 Awb inzake nadeelcompensatie op 1
januari 2024 is de rechtsmachtafbakening aanmerkelijk eenvoudiger geworden.
Het overgrote deel van de nadeelcompensatieclaims zal tegenwoordig op het
bord van de bestuursrechter terecht komen
,Literatuur
Hoofdstuk 26, paragraaf 26.1, 26.2, 26.3, 26.4, 26.5 en 26.7 (herhaling,
deze teksten heeft u al gelezen bij leereenheid 8)
Zie leereenheid 9
Hoofdstuk 27, paragraaf 27.1, 27.2 en 27.4.4
De overheid kan ook aansprakelijk zijn voor rechtmatig handelen. Veruit de
belangrijkste rechtsgrond voor nadeelcompensatie is het beginsel van gelijkheid
voor de openbare lasten. Volgens dit égalitébeginsel heeft een burger recht op
nadeelcompensatie als hij in vergelijking met anderen onevenredig zwaar wordt
getroffen door rechtmatig overheidshandelen. Anders dan bij de onrechtmatige
daad het geval is, geeft het égalitébeginsel geen aanspraak op volledige
schadevergoeding. Als aan de vereisten van de égalité is voldaan, heeft de
benadeelde recht op compensatie van dat gedeelte van zijn schade dat als
onevenredig is aan te merken.
Naast het égalitébeginsel heeft ook het evenredigheidsbeginsel gediend als
grondslag voor nadeelcompensatie. Het evenredigheidsbeginsel van art. 3:4 lid 2
Awb (ook wel proportionaliteitsbeginsel) is een maatstaf voor belangenafweging.
Het evenredigheidsbeginsel vereist dat de belangen die met een overheidsbesluit
worden gediend, opwegen tegen de belangen die aan dat besluit worden
opgeofferd. Ook het redelijkheidsbeginsel en het vertrouwensbeginsel spelen een
rol als rechtsgronden voor nadeelcompensatie.
Als de benadeelde geacht kan worden het risico op een nadelige
overheidsmaatregel te hebben aanvaard, dan blijft zijn nadeel voor eigen
rekening (art. 4:126 lid 2 sub a Awb). Buitenwettelijke afwenteling van
nadeelcompensatie is rechtsstatelijk bezwaarlijk. Hoewel de bestuursrechtspraak
de figuur van het afwentelingsvoorschrift in het verleden incidenteel aanvaarde,
is er in de literatuur terecht op gewezen dat dit het legaliteitsvereiste geweld
aandoet. Immers, het opleggen van financiële verplichtingen door de overheid
vereist een wettelijke grondslag.
Nadeelcompensatie bestaat in de regel uit een geldbedrag (art. 6:103 BW).
Nadeelcompensatie in natura is echter niet uitgesloten. Als er nadeel is ontstaan
door een appellabel besluit is de bestuursrechter bevoegd hiervan kennis te
nemen. Zodra de bestuursrechter niet (meer) bevoegd is, is de burgerlijke rechter
bevoegd. De bestuursrechter kan daarnaast ook kennisnemen van feitelijk
overheidshandelen wanneer een wettelijk voorschrift of een bekendgemaakte
beleidsregel in deze mogelijkheid voorziet.
Een zuiver schadebesluit heeft slechts betrekking op het toekennen van
schadevergoeding. Het onzuiver schadebesluit gaat primair over iets anders dan
schadevergoeding, maar dit aspect speelt wel een rol bij de besluitvorming
(bijvoorbeeld bij nadeelcompensatie). De formele connexiteitseis brengt mee dat,
tenzij uit de wet of uit een bekendgemaakte beleidsregel anders volgt, de
bestuursrechter alleen bevoegd is om kennis te nemen van een zelfstandig of
zuiver schadebesluit (dat ziet op nadeelcompensatie) als een andere bij de
bestuursrechter appellabele rechtmatige handeling valt aan te wijzen als oorzaak
van nadeel.
Het stelsel van het schadevergoedingsrecht bij rechtmatige overheidsdaad valt
onder te verdelen in volledige schadeloosstelling en compensatie van
onevenredige schade.
, De Wet nadeelcompensatie en schadevergoeding bij onrechtmatige besluiten
voorziet in een titel 4.5 in de Awb. Deze titel omvat een algemene regeling voor
schadevergoeding bij rechtmatige overheidsdaad op grond van het
égalitébeginsel. Art. 4:126 Awb verplicht een bestuursorgaan om op verzoek
nadeelcompensatie toe te kennen voor schade die dat bestuursorgaan
veroorzaakt in de rechtmatige uitoefening van zijn publiekrechtelijke
bevoegdheid of taak, die uitgaat boven het normaal maatschappelijk risico en die
de benadeelde in vergelijking met anderen onevenredig zwaar treft. Deze
wettelijke omschrijving bevat dus alle basisvereisten voor égalité-
aansprakelijkheid.
rechtmatige overheidsdaad
Informatie Brightspace
Naar geldend recht zijn er – afhankelijk v.d. omstandigheden v.h. geval –
verschillende mogelijkheden om schade ten gevolge van overheidshandelen
vergoed te krijgen.
Welke procedure gevolgd moet worden om schade vergoed te krijgen, hangt af
v.d. schadeoorzaak (onrechtmatige overheidsdaad of rechtmatige overheidsdaad,
een appellabel besluit of een feitelijke handeling enz.).
Per 1 juli 2013 is het onderdeel ’Schadevergoeding bij onrechtmatige besluiten’
uit de Wet nadeelcompensatie en schadevergoeding bij onrechtmatige besluit
(Wns) in werking getreden. De regeling inzake Schadevergoeding bij
onrechtmatige besluiten is neergelegd in titel 8.4 Awb (‘Schadevergoeding’, in de
artikelen 8:88 tot en met 8:95). De inwerkingtreding van het deel
Nadeelcompensatie (artikel 4:126 tot en met 4:131 Awb) vond pas plaats op 1
januari 2024, omdat daarvoor tal van bepalingen in bijzondere bestuurswetten
dienden te worden gewijzigd (zogenoemde ‘aanpassingswetgeving’) en ook de
inwerkingtreding van de Omgevingswet werd afgewacht.
Schadevergoeding bij onrechtmatige overheidsdaad
Afhankelijk v.d. schadeveroorzakende onrechtmatige overheidshandeling kan de
gang naar de burgerlijke of bestuursrechter verplicht zijn voorgeschreven.
Soms kan de burger kiezen tussen een civielrechtelijke- of een
bestuursrechtelijke procedure. Welke procedure gevolgd moet worden om schade
vergoed te krijgen hangt onder meer af van de schadeoorzaak. Gaat het
bijvoorbeeld om een appellabel besluit, een niet appellabel besluit of een
feitelijke handeling waardoor de schade is veroorzaakt?
Schadevergoeding bij rechtmatige overheidsdaad
Als schadevergoeding plaatsvindt omdat een burger schade heeft geleden door
rechtmatig overheidshandelen wordt deze schadevergoeding nadeelcompensatie
genoemd. Tot voor kort was er sprake van een vrij ingewikkelde
rechtsmachtafbakening tussen de burgerlijke rechter en de bestuursrechter als
het gaat om de bevoegdheid om te oordelen over nadeelcompensatiekwesties.
Sinds de inwerkingtreding van Titel 4.5 Awb inzake nadeelcompensatie op 1
januari 2024 is de rechtsmachtafbakening aanmerkelijk eenvoudiger geworden.
Het overgrote deel van de nadeelcompensatieclaims zal tegenwoordig op het
bord van de bestuursrechter terecht komen
,Literatuur
Hoofdstuk 26, paragraaf 26.1, 26.2, 26.3, 26.4, 26.5 en 26.7 (herhaling,
deze teksten heeft u al gelezen bij leereenheid 8)
Zie leereenheid 9
Hoofdstuk 27, paragraaf 27.1, 27.2 en 27.4.4
De overheid kan ook aansprakelijk zijn voor rechtmatig handelen. Veruit de
belangrijkste rechtsgrond voor nadeelcompensatie is het beginsel van gelijkheid
voor de openbare lasten. Volgens dit égalitébeginsel heeft een burger recht op
nadeelcompensatie als hij in vergelijking met anderen onevenredig zwaar wordt
getroffen door rechtmatig overheidshandelen. Anders dan bij de onrechtmatige
daad het geval is, geeft het égalitébeginsel geen aanspraak op volledige
schadevergoeding. Als aan de vereisten van de égalité is voldaan, heeft de
benadeelde recht op compensatie van dat gedeelte van zijn schade dat als
onevenredig is aan te merken.
Naast het égalitébeginsel heeft ook het evenredigheidsbeginsel gediend als
grondslag voor nadeelcompensatie. Het evenredigheidsbeginsel van art. 3:4 lid 2
Awb (ook wel proportionaliteitsbeginsel) is een maatstaf voor belangenafweging.
Het evenredigheidsbeginsel vereist dat de belangen die met een overheidsbesluit
worden gediend, opwegen tegen de belangen die aan dat besluit worden
opgeofferd. Ook het redelijkheidsbeginsel en het vertrouwensbeginsel spelen een
rol als rechtsgronden voor nadeelcompensatie.
Als de benadeelde geacht kan worden het risico op een nadelige
overheidsmaatregel te hebben aanvaard, dan blijft zijn nadeel voor eigen
rekening (art. 4:126 lid 2 sub a Awb). Buitenwettelijke afwenteling van
nadeelcompensatie is rechtsstatelijk bezwaarlijk. Hoewel de bestuursrechtspraak
de figuur van het afwentelingsvoorschrift in het verleden incidenteel aanvaarde,
is er in de literatuur terecht op gewezen dat dit het legaliteitsvereiste geweld
aandoet. Immers, het opleggen van financiële verplichtingen door de overheid
vereist een wettelijke grondslag.
Nadeelcompensatie bestaat in de regel uit een geldbedrag (art. 6:103 BW).
Nadeelcompensatie in natura is echter niet uitgesloten. Als er nadeel is ontstaan
door een appellabel besluit is de bestuursrechter bevoegd hiervan kennis te
nemen. Zodra de bestuursrechter niet (meer) bevoegd is, is de burgerlijke rechter
bevoegd. De bestuursrechter kan daarnaast ook kennisnemen van feitelijk
overheidshandelen wanneer een wettelijk voorschrift of een bekendgemaakte
beleidsregel in deze mogelijkheid voorziet.
Een zuiver schadebesluit heeft slechts betrekking op het toekennen van
schadevergoeding. Het onzuiver schadebesluit gaat primair over iets anders dan
schadevergoeding, maar dit aspect speelt wel een rol bij de besluitvorming
(bijvoorbeeld bij nadeelcompensatie). De formele connexiteitseis brengt mee dat,
tenzij uit de wet of uit een bekendgemaakte beleidsregel anders volgt, de
bestuursrechter alleen bevoegd is om kennis te nemen van een zelfstandig of
zuiver schadebesluit (dat ziet op nadeelcompensatie) als een andere bij de
bestuursrechter appellabele rechtmatige handeling valt aan te wijzen als oorzaak
van nadeel.
Het stelsel van het schadevergoedingsrecht bij rechtmatige overheidsdaad valt
onder te verdelen in volledige schadeloosstelling en compensatie van
onevenredige schade.
, De Wet nadeelcompensatie en schadevergoeding bij onrechtmatige besluiten
voorziet in een titel 4.5 in de Awb. Deze titel omvat een algemene regeling voor
schadevergoeding bij rechtmatige overheidsdaad op grond van het
égalitébeginsel. Art. 4:126 Awb verplicht een bestuursorgaan om op verzoek
nadeelcompensatie toe te kennen voor schade die dat bestuursorgaan
veroorzaakt in de rechtmatige uitoefening van zijn publiekrechtelijke
bevoegdheid of taak, die uitgaat boven het normaal maatschappelijk risico en die
de benadeelde in vergelijking met anderen onevenredig zwaar treft. Deze
wettelijke omschrijving bevat dus alle basisvereisten voor égalité-
aansprakelijkheid.
