Europees recht leereenheid 6: mededinging
Informatie Brightspace
Regels over mededinging hebben tot doel om handelsbelemmeringen weg te
nemen en een markt met een groot concurrentievermogen te creëren.
Ondernemingen
Om bovengenoemde reden zien de mededingingsregels ten eerste op het gedrag
van ondernemingen. Zij mogen hun machtspositie niet misbruiken en ook geen
kartelafspraken maken 101 en 102 VWEU.
Overheden
De mededingingsregels zien ook op overheidsingrijpen op de markt, het
functioneren van overheidsbedrijven en er bestaat een verbod op staatssteun
106 en 107 VWEU.
Het mededingingsrecht is een belangrijk onderdeel v.h. Europees recht, nu
mededinging essentieel wordt geacht voor het goed functioneren v.d. interne
markt.
Kennisclip: basisbeginselen en werkingssfeer
Doelen v.h. mededingingsrecht
1. Bevordering marktintegratie
Als lidstaten handelsbelemmeringen moeten wegnemen, mogen private
partijen geen nieuwe belemmeringen opwerpen door
marktverdelingsovereenkomsten te sluiten (zaken Consten en Grundig).
2. Waarborgen daadwerkelijke mededinging
Een goede werking v.h. marktmechanisme van vraag en aanbod, met een
werkzame mededinging (zaak Metro I).
2 categorieën regels
1. Regels voor de ondernemingen art. 101-106 VWEU
2. Steunmaatregelen van de staten art. 107-109 VWEU
(regels over het ingrijpen van overheden in de markt)
De werkingssfeer v.h. mededingingsrecht wordt in personele en territoriale zin
beperkt.
Personele werkingssfeer
Onderneming
= Elke eenheid die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar
rechtsvorm en de wijze waarop zij wordt gefinancierd.
- Het Hof hanteert dus een functioneel ondernemingsbegrip (Zaak Höfner
& Elser)
Uitzonderingen voor economische activiteiten (ook dit valt onder
het functionele ondernemingsbegrip)
- Economische activiteit = het aanbieden of inkopen van producten en/of
diensten op een bepaalde markt en veronderstelt dat concurrentie
mogelijk is. Er zijn echter 2 uitzonderingen:
1. Overheidsprerogratieven
= uitoefening van bevoegdheden die eigen zijn aan een
overheidsinstantie.
, 2. Solidariteitsactiviteiten
= hoog solidariteitsniveau, sociaal doel.
Het mededingingsrecht is dus niet op deze 2 uitzonderingen van
toepassing!
Territoriale werkingssfeer
Binnengrenzen (lidstaten binnen de EU)
- De binnengrens bepaalt of het Unierecht van toepassing is of het
mededingingsrecht v.d. lidstaten.
- Het mededingingsrecht is ten eerste van toepassing op
grensoverschrijdingen v.h. grondgebied v.d. lidstaten onderling.
Voor puur nationale aangelegenheden geldt dus in beginsel het
nationale mededingingsrecht.
Buitengrenzen (EU t.o.v. rest v.d. wereld)
- Scheidt de toepassing v.h. EU-mededingingsrecht van dat v.d. rest v.d.
wereld. Dit wil niet zeggen dat het mededingingsrecht v.d. EU niet geldt
voor ondernemingen van buiten de EU. Het EU-mededingingsrecht
geldt ook voor ondernemingen van buiten de EU die afspraken maken
of misbruik maken van hun machtspositie waar een infect voor geldt op
de Europese markt.
Marktafbakening
Veel v.d. bepalingen v.h. mededingingsrecht zien alleen op situaties waarin de
mededinging tussen de lidstaten ongunstig wordt beïnvloed of kan worden
beïnvloed. Om dit te bepalen moet er worden gekeken naar de vraag of bepaalde
acties, dus de mededinging op de markt beperkt. De mate van mededinging
wordt bepaald aan de hand van vraag en aanbod op een bepaalde markt. Om de
mate van mededinging te kunnen bepalen moet dus eerst worden bekeken over
welke markt het gaat:
Productmarkt
- Bevat alle producten en/of diensten die op grond van hun kenmerken,
prijzen en gebruiksdoelen door de consument als onderling
verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd.
- Denk hierbij aan de onderlinge inwisselbaarheid van fruit. Ziet de
consument bananen als een goed alternatief voor appels? Of wordt
gesproken van een aparte markt van bananen?
- De SNIP-test: als de prijs v.d. espressocups 10% duurder wordt, hoeveel
consumenten stappen dan over naar een snelfilterkoffie? Hoe sneller
consumenten overstappen, hoe sneller je spreekt van één
productmarkt. Het gaat de consument dan om de koffie en niet om de
cups.
- Sommige producten hebben op meerdere markten invloed.
Inwisselbaarheid moet daarom ook bekeken worden in de positie v.d.
producent. Hoe eenvoudig is het om een ander product te gaan
produceren of een andere dienst te leveren als de kosten gaan
variëren?
Geografische markt
- = het gebied waarbinnen betrokken ondernemingen een rol spelen in
de vraag en aanbod van goederen en diensten. De
concurrentievoorwaarden hierbinnen moeten voldoende homogeen zijn
en zich van aangrenzende gebieden onderscheiden.
- Duidelijk omschreven gebied met voldoende homogene
concurrentievoorwaarden doordat daar duidelijke, afwijkende
concurrentievoorwaarden heersen.
, - Wil sprake zijn van mededinging, dan dient er een EU
grensoverschrijdende markt te zijn.
- Een markt kan zich ontwikkelen. Bij een echt onderzoek naar de markt
kan afbakening er in de loop v.d. tijd anders uit gaan zien.
Niet statisch, maar dynamisch!
In ieder geval is het mededingingsrecht gebaseerd op het idee dat er op een
goed functionerende markt sprake is van werkzame concurrentie.
Kennisclip: kartelverbod en machtsmisbruik
Kartelverbod art. 101 VWEU
- Een kartel is een overeenkomst, besluit of een onderling afgestemde,
feitelijke gedraging tussen ondernemingen die als doel of effect heeft
om de effectieve concurrentie te verminderen.
- Afspraken kunnen variëren van een prijsafspraak tot een gezamenlijk
weren van nieuwkomers op de markt.
- Omdat dergelijke afspraken effectieve concurrentie tegenwerken, is dit
verboden.
- Stappenplan om te beoordelen of sprake is van overtreding van art. 101
VWEU:
1. Meer dan 1 onderneming/ondernemingsverenigingen
- Betreft de personele werkingssfeer.
2. Coördinatie van het marktgedrag
- Kan gaan om horizontale en verticale afspraken.
- Via een ovk, besluit van een ondernemingsvereniging of
onderling afgestemde feitelijke gedraging.
- De vorm v.d. ovk is niet van belang. Het gaat om een
wilsovereenstemming tussen 2 of meer partijen.
- Het aantonen van een feitelijke gedraging is lastiger. Het
moet in ieder geval gaan om:
o iets van coördinatie tussen de verschillende
ondernemingen.
o Iets van een bepaald marktgedrag.
o Een causaal verband tussen de coördinatie en het
marktgedrag.
3. Ongunstige beïnvloeding v.d. handel tussen lidstaten
- Hier komt de territoriale werkingssfeer aan de orde.
- Hiervan is sprake wanneer er een grensoverschrijdend
effect aanwezig is en/ of als de verwezenlijking v.d.
doelstelling v.d. gemeenschappelijke markt wordt
geschraapt door de afspraak.
4. Afspraak die ertoe strekt of tot gevolg heeft
- = dat de concurrentie wordt verhinderd, vervalst of op een
andere manier wordt beperkt.
- In hoeverre dit moet worden aangetoond, ligt aan de
afspraak die eraan ten grondslag ligt. Er dient dus eerst
een analyse gemaakt te worden v.d. afspraken en de
gevolgen voordat er werkelijk moet worden aangetoond
dat ze de concurrentie verhinderen, vervalsen of op een
andere manier beperken.
- Afspraken die tot strekking hebben de mededinging te
beperken, zijn altijd verboden. Dat zijn hardcorekartels.
, - Er kan ook sprake zijn van gevolgbeperkingen. De
afspraken hadden hierbij niet tot strekking om de
concurrentie te beperken, maar het gevolg v.d. coördinatie
is wel dat dat gebeurt. De gevolgen v.d. afspraken moeten
onderzocht worden door de markt af te bakenen naar
product en geografie. Belangrijk hierbij is om te kijken naar
het marktaandeel van partijen, welke afspraken precies
zijn gemaakt en wat het effect is op de prijzen en de
concurrentie. Het moet in ieder geval gaan om
nettobeperkingen.
5. Belemmering v.d. mededinging
- Hier wordt gekeken of de mededinging daadwerkelijk
belemmerd wordt. Dus of sprake is van een merkbaar
effect. Mededingingsbeperkende afspraken van partijen die
gezamenlijk niet meer dan 10% marktaandeel hebben bij
horizontale overeenkomsten of minder dan 5%
marktaandeel bij verticale overeenkomsten worden geacht
geen merkbaar effect te hebben op de mededinging.
- De afspraken zijn dan niet onverenigbaar met de interne
markt.
6. Zonder dat sprake is van een rechtvaardigingsgrond
- In lid 3 worden 4 cumulatieve voorwaarden gegeven.
Afspraken kunnen eventueel gerechtvaardigd zijn indien
zij:
1) Een positief effect op de productieverdeling of
technische of economische vooruitgang hebben;
2) waarbij een billijk aantal v.d. gebruikers ten goede
komt;
3) zonder aan de betrokken ondernemingen
beperkingen op te leggen die niet onmisbaar zijn;
4) zonder de mededinging geheel uit te schakelen voor
een wezenlijk deel v.d. betrokken producten.
Conclusie: verboden en onverenigbaar met de
interne markt, van rechtswege nietig.
Art. 2 VWEU: verbod op misbruik van een machtspositie
- Een onderneming met een machtspositie heeft een bijzondere
verantwoordelijkheid om niet door haar gedrag afbreuk te laten doen
aan een daadwerkelijke en onvervalste mededinging op de (interne)
markt. (uitleg HvJ).
- Stappenplan om te beoordelen of sprake is van overtreding van art. 102
VWEU:
1. Er is 1 onderneming
2. De onderneming heeft een machtspositie
a. Op een afgebakende markt
Het afbakenen v.d. productmarkt en de geografische markt.
b. Is sprake van een machtspositie
Gekeken naar het eigen marktaandeel (het percentage v.d.
totale omzet op de markt dat deze onderneming in handen
heeft.)
Boven de 75% is er sowieso sprake van een machtspositie.
Tussen de 50% en de 75% is er sprake van een
Informatie Brightspace
Regels over mededinging hebben tot doel om handelsbelemmeringen weg te
nemen en een markt met een groot concurrentievermogen te creëren.
Ondernemingen
Om bovengenoemde reden zien de mededingingsregels ten eerste op het gedrag
van ondernemingen. Zij mogen hun machtspositie niet misbruiken en ook geen
kartelafspraken maken 101 en 102 VWEU.
Overheden
De mededingingsregels zien ook op overheidsingrijpen op de markt, het
functioneren van overheidsbedrijven en er bestaat een verbod op staatssteun
106 en 107 VWEU.
Het mededingingsrecht is een belangrijk onderdeel v.h. Europees recht, nu
mededinging essentieel wordt geacht voor het goed functioneren v.d. interne
markt.
Kennisclip: basisbeginselen en werkingssfeer
Doelen v.h. mededingingsrecht
1. Bevordering marktintegratie
Als lidstaten handelsbelemmeringen moeten wegnemen, mogen private
partijen geen nieuwe belemmeringen opwerpen door
marktverdelingsovereenkomsten te sluiten (zaken Consten en Grundig).
2. Waarborgen daadwerkelijke mededinging
Een goede werking v.h. marktmechanisme van vraag en aanbod, met een
werkzame mededinging (zaak Metro I).
2 categorieën regels
1. Regels voor de ondernemingen art. 101-106 VWEU
2. Steunmaatregelen van de staten art. 107-109 VWEU
(regels over het ingrijpen van overheden in de markt)
De werkingssfeer v.h. mededingingsrecht wordt in personele en territoriale zin
beperkt.
Personele werkingssfeer
Onderneming
= Elke eenheid die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar
rechtsvorm en de wijze waarop zij wordt gefinancierd.
- Het Hof hanteert dus een functioneel ondernemingsbegrip (Zaak Höfner
& Elser)
Uitzonderingen voor economische activiteiten (ook dit valt onder
het functionele ondernemingsbegrip)
- Economische activiteit = het aanbieden of inkopen van producten en/of
diensten op een bepaalde markt en veronderstelt dat concurrentie
mogelijk is. Er zijn echter 2 uitzonderingen:
1. Overheidsprerogratieven
= uitoefening van bevoegdheden die eigen zijn aan een
overheidsinstantie.
, 2. Solidariteitsactiviteiten
= hoog solidariteitsniveau, sociaal doel.
Het mededingingsrecht is dus niet op deze 2 uitzonderingen van
toepassing!
Territoriale werkingssfeer
Binnengrenzen (lidstaten binnen de EU)
- De binnengrens bepaalt of het Unierecht van toepassing is of het
mededingingsrecht v.d. lidstaten.
- Het mededingingsrecht is ten eerste van toepassing op
grensoverschrijdingen v.h. grondgebied v.d. lidstaten onderling.
Voor puur nationale aangelegenheden geldt dus in beginsel het
nationale mededingingsrecht.
Buitengrenzen (EU t.o.v. rest v.d. wereld)
- Scheidt de toepassing v.h. EU-mededingingsrecht van dat v.d. rest v.d.
wereld. Dit wil niet zeggen dat het mededingingsrecht v.d. EU niet geldt
voor ondernemingen van buiten de EU. Het EU-mededingingsrecht
geldt ook voor ondernemingen van buiten de EU die afspraken maken
of misbruik maken van hun machtspositie waar een infect voor geldt op
de Europese markt.
Marktafbakening
Veel v.d. bepalingen v.h. mededingingsrecht zien alleen op situaties waarin de
mededinging tussen de lidstaten ongunstig wordt beïnvloed of kan worden
beïnvloed. Om dit te bepalen moet er worden gekeken naar de vraag of bepaalde
acties, dus de mededinging op de markt beperkt. De mate van mededinging
wordt bepaald aan de hand van vraag en aanbod op een bepaalde markt. Om de
mate van mededinging te kunnen bepalen moet dus eerst worden bekeken over
welke markt het gaat:
Productmarkt
- Bevat alle producten en/of diensten die op grond van hun kenmerken,
prijzen en gebruiksdoelen door de consument als onderling
verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd.
- Denk hierbij aan de onderlinge inwisselbaarheid van fruit. Ziet de
consument bananen als een goed alternatief voor appels? Of wordt
gesproken van een aparte markt van bananen?
- De SNIP-test: als de prijs v.d. espressocups 10% duurder wordt, hoeveel
consumenten stappen dan over naar een snelfilterkoffie? Hoe sneller
consumenten overstappen, hoe sneller je spreekt van één
productmarkt. Het gaat de consument dan om de koffie en niet om de
cups.
- Sommige producten hebben op meerdere markten invloed.
Inwisselbaarheid moet daarom ook bekeken worden in de positie v.d.
producent. Hoe eenvoudig is het om een ander product te gaan
produceren of een andere dienst te leveren als de kosten gaan
variëren?
Geografische markt
- = het gebied waarbinnen betrokken ondernemingen een rol spelen in
de vraag en aanbod van goederen en diensten. De
concurrentievoorwaarden hierbinnen moeten voldoende homogeen zijn
en zich van aangrenzende gebieden onderscheiden.
- Duidelijk omschreven gebied met voldoende homogene
concurrentievoorwaarden doordat daar duidelijke, afwijkende
concurrentievoorwaarden heersen.
, - Wil sprake zijn van mededinging, dan dient er een EU
grensoverschrijdende markt te zijn.
- Een markt kan zich ontwikkelen. Bij een echt onderzoek naar de markt
kan afbakening er in de loop v.d. tijd anders uit gaan zien.
Niet statisch, maar dynamisch!
In ieder geval is het mededingingsrecht gebaseerd op het idee dat er op een
goed functionerende markt sprake is van werkzame concurrentie.
Kennisclip: kartelverbod en machtsmisbruik
Kartelverbod art. 101 VWEU
- Een kartel is een overeenkomst, besluit of een onderling afgestemde,
feitelijke gedraging tussen ondernemingen die als doel of effect heeft
om de effectieve concurrentie te verminderen.
- Afspraken kunnen variëren van een prijsafspraak tot een gezamenlijk
weren van nieuwkomers op de markt.
- Omdat dergelijke afspraken effectieve concurrentie tegenwerken, is dit
verboden.
- Stappenplan om te beoordelen of sprake is van overtreding van art. 101
VWEU:
1. Meer dan 1 onderneming/ondernemingsverenigingen
- Betreft de personele werkingssfeer.
2. Coördinatie van het marktgedrag
- Kan gaan om horizontale en verticale afspraken.
- Via een ovk, besluit van een ondernemingsvereniging of
onderling afgestemde feitelijke gedraging.
- De vorm v.d. ovk is niet van belang. Het gaat om een
wilsovereenstemming tussen 2 of meer partijen.
- Het aantonen van een feitelijke gedraging is lastiger. Het
moet in ieder geval gaan om:
o iets van coördinatie tussen de verschillende
ondernemingen.
o Iets van een bepaald marktgedrag.
o Een causaal verband tussen de coördinatie en het
marktgedrag.
3. Ongunstige beïnvloeding v.d. handel tussen lidstaten
- Hier komt de territoriale werkingssfeer aan de orde.
- Hiervan is sprake wanneer er een grensoverschrijdend
effect aanwezig is en/ of als de verwezenlijking v.d.
doelstelling v.d. gemeenschappelijke markt wordt
geschraapt door de afspraak.
4. Afspraak die ertoe strekt of tot gevolg heeft
- = dat de concurrentie wordt verhinderd, vervalst of op een
andere manier wordt beperkt.
- In hoeverre dit moet worden aangetoond, ligt aan de
afspraak die eraan ten grondslag ligt. Er dient dus eerst
een analyse gemaakt te worden v.d. afspraken en de
gevolgen voordat er werkelijk moet worden aangetoond
dat ze de concurrentie verhinderen, vervalsen of op een
andere manier beperken.
- Afspraken die tot strekking hebben de mededinging te
beperken, zijn altijd verboden. Dat zijn hardcorekartels.
, - Er kan ook sprake zijn van gevolgbeperkingen. De
afspraken hadden hierbij niet tot strekking om de
concurrentie te beperken, maar het gevolg v.d. coördinatie
is wel dat dat gebeurt. De gevolgen v.d. afspraken moeten
onderzocht worden door de markt af te bakenen naar
product en geografie. Belangrijk hierbij is om te kijken naar
het marktaandeel van partijen, welke afspraken precies
zijn gemaakt en wat het effect is op de prijzen en de
concurrentie. Het moet in ieder geval gaan om
nettobeperkingen.
5. Belemmering v.d. mededinging
- Hier wordt gekeken of de mededinging daadwerkelijk
belemmerd wordt. Dus of sprake is van een merkbaar
effect. Mededingingsbeperkende afspraken van partijen die
gezamenlijk niet meer dan 10% marktaandeel hebben bij
horizontale overeenkomsten of minder dan 5%
marktaandeel bij verticale overeenkomsten worden geacht
geen merkbaar effect te hebben op de mededinging.
- De afspraken zijn dan niet onverenigbaar met de interne
markt.
6. Zonder dat sprake is van een rechtvaardigingsgrond
- In lid 3 worden 4 cumulatieve voorwaarden gegeven.
Afspraken kunnen eventueel gerechtvaardigd zijn indien
zij:
1) Een positief effect op de productieverdeling of
technische of economische vooruitgang hebben;
2) waarbij een billijk aantal v.d. gebruikers ten goede
komt;
3) zonder aan de betrokken ondernemingen
beperkingen op te leggen die niet onmisbaar zijn;
4) zonder de mededinging geheel uit te schakelen voor
een wezenlijk deel v.d. betrokken producten.
Conclusie: verboden en onverenigbaar met de
interne markt, van rechtswege nietig.
Art. 2 VWEU: verbod op misbruik van een machtspositie
- Een onderneming met een machtspositie heeft een bijzondere
verantwoordelijkheid om niet door haar gedrag afbreuk te laten doen
aan een daadwerkelijke en onvervalste mededinging op de (interne)
markt. (uitleg HvJ).
- Stappenplan om te beoordelen of sprake is van overtreding van art. 102
VWEU:
1. Er is 1 onderneming
2. De onderneming heeft een machtspositie
a. Op een afgebakende markt
Het afbakenen v.d. productmarkt en de geografische markt.
b. Is sprake van een machtspositie
Gekeken naar het eigen marktaandeel (het percentage v.d.
totale omzet op de markt dat deze onderneming in handen
heeft.)
Boven de 75% is er sowieso sprake van een machtspositie.
Tussen de 50% en de 75% is er sprake van een
