Inleiding tot de variatielinguïstiek
Les 1
1. Inleiding en situering p. 1-18
Voorgeschiedenis
Variatielinguïstiek = taalkunde dat zich bezig houdt met variatie en variabliteit in de taal
Taalvariëteit: bv dialect, tussentaal
Taaldiversiteit: sociale en geografische verschillen
Structuralisme (begin 20e E)
- Taal bestuderen die men kent en om zich heen ziet en hoort, omwille van de
structuur van die taal zelf
- Leggen nadruk op dat taal een structuur is, een systeem
- Interne verhoudingen van de delen van dat systeem bepalen het functioneren van
de hele structuur
- Nadruk op het INTERNE
Ferdinand de Saussure (1857-1913) = grondlegger
- Keek naar taal als systeem dat je op verschillende niveaus kan bekijken:
Diachronie en synchronie
Diachronische taalstudie: aandacht aan historische
Synchronische taalstudie: belang aan taal in 1 welbepaalde periode
Langue (grammatica en systeem zelf) en parole (persoonlijke realisatie,
variabiliteit)
Parole = taalgebruik: hier ziet men de hele variabiliteit van de taal, manier
waarop spreker spreekt
Langue = gestructureerd systeem dat voor iedereen hetzelfde is
Transformationeel generatieve grammatica (TGG)
Chomsky (= grondlegger): houdt zich bezig met taalkunde van de ideale taalspreker die de
taal perfect kent, niet met irrelvante dingen zoals het sociale aspect en fouten
- Alleen het grammaticale aspect
- GEEN taalvariatie, zoals de Saussure maar extremer
- Houdt zich bezig met structuren en hersenprocessen
- Competence (vergelijkbaar met de langue van de Saussure), leden beschikken over
identieke competence, vanaf geboorte meegekregen
- Performance = ‘parole’, houdt hij zich NIET mee bezig
- Mentalistisch: taal is volgens hem een ingeboren, mentale constructie, die identiek is
voor alle leden van een taalgemeenschap
- 2 veronderstellingen:
Taalstructuur is van nature homogeen. Men gaat ervan uit dat taaltheorieën
ontwikkeld worden op grind vvan dat deel van de taal, dat uniform en homogeen
is. Weliswaar kan taalvariantie belangrijk zijn vanuit een praktisch of toegepast
linguïstisch standpunt, maar dergerlijke overwegingen zijn overbodigvoor de
linguïstische theorie
, Taalgebruikers beschikken over intuïties ivm de competence en kunnen die
intuïties gebruiken
Basisprincipes
Voorlopers
- Dialectgeografie (= vroegere taalvariëteit)
- Basil Bernstein differentiatiehypothese van Labov
Schoolresultaten kinderen: bep kinderen uit bep soc groepen deden minder goed,
ook wat taal betreft (minder adequate socialisatie thuis: kunnen hun kinderen
minder voorbereiden op de eisen die maatschappij stelt)
Basil Bernstein (1924-2000)
- Grondgedachte: maatschappelijk success van mensen en hun toegang tot
maatschappelijke privilegies hangt in beslissende mate af van de mate waarin hun
taalgebruik juist gestructureerd is maatschappelijke ongelijkheid hangt samen
met communicatieve ongelijkheid in de zin dat leden van de lagere sociale klasse
benadeeld worden tov middenklasse (lagere klasse zou ook een minder
gesofisticeerd verbaal repertoire hebben)
willen ze dezelfde priviliegies moeten ze hun taalgebruik aanpassen
- Elaborated/restricted code
- Gaat ervan uit dat aan de code (talige aspecten) een waarde-oordel kan worden
toegekend ene code zou ‘beter’ zijn dan andere MAAR FOUT: elke taal of variant
is gelijk
- Talig deficiet
- Deficiëntiehypothese voornamelijk om de sociale, functionele en geografische
verschillen
Restricted code Elaborated code
Het frequente gebruik van korte, Een precieze syntaxis en een grammaticale
grammaticaal eenvoudige, vaak onvolledige ordening
zinnen in een gebrekkige syntaxis, met
vooral actieve constructies
Eenvoudig en herhaald gebruik van Veelvuldig gebruik van complexe
conjuncties, zoals “en”, “dan”, “omdat”, zinstructuren: veel bijzinnen, veel
“zo”,… conjuncties
Weinig gebruik van onderschikkende Veelvuldig gebruik van voorzetsels die
zinnen logische relaties en aspecten van tijd en
ruimte aanduiden
Relatief gering gebruik van adjectieven en Een selectieve en bestudeerde keuze van
bijwoorden adjectieven en bijwoorden
Frequent gebruik van uitspraken waarbij Individuele oordelen worden door de
oorzaak en gevolg door elkaar worden structuur en de relaties tussen de zinnen
gehaald uitgedrukt
Veelvpoudig gebruik van uitingen zoals Deze vorm van taalgebruik benut de
“hé”, “hoor”, of verwante uitingen in het mogelijkheden die besloten liggen in de
dialect conceptuele hiërarchie voor het
organiseren van ervaringen
,Individueel gebruik van idiomatische
uitdrukkingen
De taal zit vol impliciete betekenissen
lagere klassen hebben een verbaal deficiet
William Labov
- Onderzoek zwarte getto’s in NY
- Tegen opvattingen van Bereiter & Engelmann en Jensen (Bernstein geïsnpireerd)
- Differentieopvatting inzicht verschaffen in de anomalieën van de
deficiethypothese
- Talen en taalvariëteiten zijn - ondanks alle verschillen – gelijkwaardig aan elkaar als
communicatiemiddel: je kunt in alle talen en taalvariëteiten zeggen wat je wil (Boves
& Gerritsen)
- Het spreken van een niet-standaardvariant hoeft volgens hem geen obstakel te zzijn
voor succes op school
Deficiet – differentie
Deficiëntiehypothese Differentieopvatting
Normen over taal zijn het uitgangspunt Het ontdekken van sociaal bepaalde
normen staat centraal
Enzijdige gerichtheid op de analyse van het Onderzoek naar variatie op micro- en
taalgedrag van sociale klassen macroniveau
De taal van de middenklasse biedt retorisch Alle taalvariëteiten zijn functioneel
en logisch meer mogelijkheden gelijkwaardig
Taalgedrag wordt in formele taalsituaties Onderzoek naar natuurlijk taalgedrag in
getest diverse situaties
Geografische verschillen
Niet allemaal op zelfd manier beoordeeld
BV in Vlaanderen minder tolerantie voor Limburgse of West-Vlaamse varianten dan
Brabantse
Sociale verschillen
Sociale verschillen betreffene uitspraak, woordgebruik, uitdrukkingen,…
Aard en verspreiding niet overal hetzelfde
Bv Engeland: duidelijk afgelijnde uitspraakverschillen bepaald door sociale verschillen bv
afkomst of opleiding
Is in Vlaanderen veel minder het geval
Functionele verschillen
Spruiten vaak voort uit de aard van interactie van taalcode wisselen naargelang
situatie/interactie
Vergissingen van beide hypothesen:
- Deficiethypothese: veronderstelt dat formeel taalkundige criteria en
intelligentietests inzicht kunnen bieden in sociaal menselijk gedrag, ook fout om te
denken dat deze ‘gecompenseerd’ kunnen worden
, - Differentie-opvatting: gaat ervan uit dat een grondige taalbeschrijving en analyse van
de situatie op zichzelf voldoende is om veranderingen tot stand te brengen
Les 1
1. Inleiding en situering p. 1-18
Voorgeschiedenis
Variatielinguïstiek = taalkunde dat zich bezig houdt met variatie en variabliteit in de taal
Taalvariëteit: bv dialect, tussentaal
Taaldiversiteit: sociale en geografische verschillen
Structuralisme (begin 20e E)
- Taal bestuderen die men kent en om zich heen ziet en hoort, omwille van de
structuur van die taal zelf
- Leggen nadruk op dat taal een structuur is, een systeem
- Interne verhoudingen van de delen van dat systeem bepalen het functioneren van
de hele structuur
- Nadruk op het INTERNE
Ferdinand de Saussure (1857-1913) = grondlegger
- Keek naar taal als systeem dat je op verschillende niveaus kan bekijken:
Diachronie en synchronie
Diachronische taalstudie: aandacht aan historische
Synchronische taalstudie: belang aan taal in 1 welbepaalde periode
Langue (grammatica en systeem zelf) en parole (persoonlijke realisatie,
variabiliteit)
Parole = taalgebruik: hier ziet men de hele variabiliteit van de taal, manier
waarop spreker spreekt
Langue = gestructureerd systeem dat voor iedereen hetzelfde is
Transformationeel generatieve grammatica (TGG)
Chomsky (= grondlegger): houdt zich bezig met taalkunde van de ideale taalspreker die de
taal perfect kent, niet met irrelvante dingen zoals het sociale aspect en fouten
- Alleen het grammaticale aspect
- GEEN taalvariatie, zoals de Saussure maar extremer
- Houdt zich bezig met structuren en hersenprocessen
- Competence (vergelijkbaar met de langue van de Saussure), leden beschikken over
identieke competence, vanaf geboorte meegekregen
- Performance = ‘parole’, houdt hij zich NIET mee bezig
- Mentalistisch: taal is volgens hem een ingeboren, mentale constructie, die identiek is
voor alle leden van een taalgemeenschap
- 2 veronderstellingen:
Taalstructuur is van nature homogeen. Men gaat ervan uit dat taaltheorieën
ontwikkeld worden op grind vvan dat deel van de taal, dat uniform en homogeen
is. Weliswaar kan taalvariantie belangrijk zijn vanuit een praktisch of toegepast
linguïstisch standpunt, maar dergerlijke overwegingen zijn overbodigvoor de
linguïstische theorie
, Taalgebruikers beschikken over intuïties ivm de competence en kunnen die
intuïties gebruiken
Basisprincipes
Voorlopers
- Dialectgeografie (= vroegere taalvariëteit)
- Basil Bernstein differentiatiehypothese van Labov
Schoolresultaten kinderen: bep kinderen uit bep soc groepen deden minder goed,
ook wat taal betreft (minder adequate socialisatie thuis: kunnen hun kinderen
minder voorbereiden op de eisen die maatschappij stelt)
Basil Bernstein (1924-2000)
- Grondgedachte: maatschappelijk success van mensen en hun toegang tot
maatschappelijke privilegies hangt in beslissende mate af van de mate waarin hun
taalgebruik juist gestructureerd is maatschappelijke ongelijkheid hangt samen
met communicatieve ongelijkheid in de zin dat leden van de lagere sociale klasse
benadeeld worden tov middenklasse (lagere klasse zou ook een minder
gesofisticeerd verbaal repertoire hebben)
willen ze dezelfde priviliegies moeten ze hun taalgebruik aanpassen
- Elaborated/restricted code
- Gaat ervan uit dat aan de code (talige aspecten) een waarde-oordel kan worden
toegekend ene code zou ‘beter’ zijn dan andere MAAR FOUT: elke taal of variant
is gelijk
- Talig deficiet
- Deficiëntiehypothese voornamelijk om de sociale, functionele en geografische
verschillen
Restricted code Elaborated code
Het frequente gebruik van korte, Een precieze syntaxis en een grammaticale
grammaticaal eenvoudige, vaak onvolledige ordening
zinnen in een gebrekkige syntaxis, met
vooral actieve constructies
Eenvoudig en herhaald gebruik van Veelvuldig gebruik van complexe
conjuncties, zoals “en”, “dan”, “omdat”, zinstructuren: veel bijzinnen, veel
“zo”,… conjuncties
Weinig gebruik van onderschikkende Veelvuldig gebruik van voorzetsels die
zinnen logische relaties en aspecten van tijd en
ruimte aanduiden
Relatief gering gebruik van adjectieven en Een selectieve en bestudeerde keuze van
bijwoorden adjectieven en bijwoorden
Frequent gebruik van uitspraken waarbij Individuele oordelen worden door de
oorzaak en gevolg door elkaar worden structuur en de relaties tussen de zinnen
gehaald uitgedrukt
Veelvpoudig gebruik van uitingen zoals Deze vorm van taalgebruik benut de
“hé”, “hoor”, of verwante uitingen in het mogelijkheden die besloten liggen in de
dialect conceptuele hiërarchie voor het
organiseren van ervaringen
,Individueel gebruik van idiomatische
uitdrukkingen
De taal zit vol impliciete betekenissen
lagere klassen hebben een verbaal deficiet
William Labov
- Onderzoek zwarte getto’s in NY
- Tegen opvattingen van Bereiter & Engelmann en Jensen (Bernstein geïsnpireerd)
- Differentieopvatting inzicht verschaffen in de anomalieën van de
deficiethypothese
- Talen en taalvariëteiten zijn - ondanks alle verschillen – gelijkwaardig aan elkaar als
communicatiemiddel: je kunt in alle talen en taalvariëteiten zeggen wat je wil (Boves
& Gerritsen)
- Het spreken van een niet-standaardvariant hoeft volgens hem geen obstakel te zzijn
voor succes op school
Deficiet – differentie
Deficiëntiehypothese Differentieopvatting
Normen over taal zijn het uitgangspunt Het ontdekken van sociaal bepaalde
normen staat centraal
Enzijdige gerichtheid op de analyse van het Onderzoek naar variatie op micro- en
taalgedrag van sociale klassen macroniveau
De taal van de middenklasse biedt retorisch Alle taalvariëteiten zijn functioneel
en logisch meer mogelijkheden gelijkwaardig
Taalgedrag wordt in formele taalsituaties Onderzoek naar natuurlijk taalgedrag in
getest diverse situaties
Geografische verschillen
Niet allemaal op zelfd manier beoordeeld
BV in Vlaanderen minder tolerantie voor Limburgse of West-Vlaamse varianten dan
Brabantse
Sociale verschillen
Sociale verschillen betreffene uitspraak, woordgebruik, uitdrukkingen,…
Aard en verspreiding niet overal hetzelfde
Bv Engeland: duidelijk afgelijnde uitspraakverschillen bepaald door sociale verschillen bv
afkomst of opleiding
Is in Vlaanderen veel minder het geval
Functionele verschillen
Spruiten vaak voort uit de aard van interactie van taalcode wisselen naargelang
situatie/interactie
Vergissingen van beide hypothesen:
- Deficiethypothese: veronderstelt dat formeel taalkundige criteria en
intelligentietests inzicht kunnen bieden in sociaal menselijk gedrag, ook fout om te
denken dat deze ‘gecompenseerd’ kunnen worden
, - Differentie-opvatting: gaat ervan uit dat een grondige taalbeschrijving en analyse van
de situatie op zichzelf voldoende is om veranderingen tot stand te brengen
