Samenvatting Hoorcollege en literatuur Organisatietheorie

2020 – 2021 Organisatietheorie
Hoorcollege 1: Organisaties als rationele systemen (1) + H1 t/m H3 & H36
Doel: inzicht in hoe (publieke) organisaties zijn opgebouwd, hoe we deze kunnen begrijpen en hoe deze
zich tot elkaar verhouden. Verschillende onderscheiden:
- Organisaties als rationele systemen
- Organisaties als sociale (natuurlijke) systemen
- Organisaties als open systemen
Daarnaast:
- Met een benign of goedaardige visie
- Met een kritische visie.

Wat zijn organisaties?
- Verkokerde systemen? Hiërarchieën? IJzeren kooien?
Definitie volgens Handel (2003):
1. Bewust opgerichte groep met een bepaald doel of doelen
2. Organisaties ‘overleeft’ in de regel de individuele leden van de organisatie
a. Organisatie overleeft langer dan de leden.
3. In meer of minder mate geformaliseerd in regels en hiërarchie
VB.: De Belastingdienst
- De Belastingdienst is een organisatie, want het is een bewust opgerichte groep met als doelen:
inkomsten ophalen en inkomsten uitdelen.
- De Belastingdienst overleeft de individuele leden van de organisatie sinds 1805.
- De Belastingdienst heeft grote hiërarchie en formalisatie.

Wat voor soort vragen kun je stellen?
- Verklarend: Hoe kan de organisatiestructuur verklaard worden:
o Aan de hand van de aard van de werkzaamheden
o Aan de hand van de kenmerken van de omgeving?
- Prescriptief: Hoe kan een organisatie zo effectief mogelijk worden ingericht?
Rol van theorie?
Theorie is de lens waardoor je kijkt en je dus kunt voor- of beschrijven of verklaren.
Hetzelfde verschijnsel vanuit verschillende perspectieven verklaard, bijvoorbeeld de opkomst van de
bureaucratie. Volgens Weber was dit omdat de bureaucratie de meest rationele vorm van organisatie-
inrichting was. Volgens DiMaggio en Powell het gevolg van interne modegevoeligheid (domino-effect) van
ambtenaren. Als Pruisen een bureaucratie wordt, dan wil Frankrijk dat ook als het goed gaat.

Weber – bureaucratie
- Bureaucratie als organisatievorm
o Centralisering en formalisering
 Centralisering: In hoeverre is de organisatie in verschillende niveaus ingedeeld en
hoe communiceren deze niveaus?
 Formalisering: In welke mate wordt de organisatie geregeerd door geschreven regels
en procedures?
o Sine ira et studio
 Zonder haat of vooringenomenheid/partijdigheid
o Onzekerheidsreductie
 Een voorspelbare en betrouwbare overheid, voor economische zekerheid.
o Ideaaltype
 Beschrijving van meest pure vorm van organisatie. Je komt het in de praktijk niet
precies tegen zoals je het in theorie hebt gezien.

, o Autoriteit berust op rationeel-legaal gezag
 Gezag dat voortvloeit uit wetten, de wetten zijn logisch besloten om bepaalde
doelen te halen (rationeel).
 Gezag is de spiegel van gehoorzaamheid
- Vormen van gezag
o Traditioneel
 Gezag van koningen en hoge edelen, gebaseerd op hoe wij het altijd al doen.
o Charismatisch
 Met persoonlijke kwaliteiten hadden charismatische leiders burgers overgehaald om
gezag te krijgen.
 Duurde vaak niet lang.
o Rationeel-legaal
 Zie hieronder.

Rationeel-legale gezag/autoriteit
- De wijze waarop het werk moet worden uitgevoerd is vastgelegd in vaste, min of meer uitputtende
regels.
- Binnen hun werkverband zijn ambtenaren alleen onderworpen aan het gezag van de
organisatieleiding.
- Ambtenaren werken in een hiërarchische organisatiestructuur.
- Ambtenaren worden geworven op basis van hun competenties en er is sprake van vrije selectie.
- De uitvoering van het werk berust op schriftelijke stukken.

Bureaucratie en democratie
- Enerzijds past de bureaucratie bij de democratie
o Gelijkheid voor de wet en gelijke behandeling
o Toepassing regels
o Rekrutering ambtenaren op basis van deskundigheid
- Anderzijds kan de bureaucratie op gespannen voet staan met de democratie
o Usurpatie door niet-gekozen, maar benoemde, deskundige ambtenaren
o Vierde macht problematiek

Lipsky – street level bureaucratie
- Kritiek op het rationele perspectief van Weber
o Beleid is wat ambtenaren doen, niet hoe het op papier staat.
- Centraal staat de street level bureaucratie
o Staat in direct contact met burgers
 Werken in directe uitvoering van beleid
 Leraren, politie, sociaalwerkers, etc.
o Heeft aanzienlijke mate van discretie
 Discretie is een mate van beleidsvrijheid in ambtenaren
 Ambtenaar kon goed rekenen wat goed of fout is
- Werkcondities street level bureaucratie
o Onwillige en onvrijwillige cliënten
 Onwillig is tegenwerken, onvrijwillig is dat je het niet zelf kan.
o Vage, ambigue en conflicterende doelen
 Je kan niet snel objectief vaststellen of een doel bereikt is.
o Tekorten aan hulpbronnen
 Bijv. budget. Er is altijd een grotere vraag dan het aanbod wat beschikbaar is.
- Coping mechanismen  Hoe ga je met de moeilijke omstandigheden om?
o 1) Hulpbronnen rantsoeneren op basis van:

,  Creaming
 Afromen van cliënten, je eigen werklast onder controle houden door de
makkelijkste eerst te kiezen.
 Vooroordelen
 Op basis van vooroordelen een deel cliënten controleren.
 Morele oordelen
 Wie wil je eerder helpen dan een ander?
 Bijv. iemand die schulden heeft gekregen door ex-man eerder helpen dan
iemand die schulden zelf heeft gecreëerd.
o 2) Cliënten controleren
 Ongelijke machtsrelatie versterken
 Hogere en lagere posities
 Cliënten isoleren
 Nu persoonlijke afspraken om controle te houden over cliënten.
 Rechten als gunsten presenteren
 Als je aan bepaalde voorwaarden voldoet, krijg je bijv. een uitkering.

Taylor – Scientific Management
- Rationalisering
o Dacht heel goed na over organisatie inrichting.
 Doelen zo effectief bereiken.
- De arbeider volgens Taylor:
o Extrinsieke motivatie
 Is liever lui dan moe en uitsluitend te motiveren door beloningen en straffen
o Soldiering
 Werkt samen met zijn collega’s om zo min mogelijk werk te verrichten
o Principaal-agent probleem
 Arbeider weet veel meer over het productieproces dan zijn baas
- Principes van het Taylorisme
o Wetenschappelijke analyse arbeidstaken
 Time-and-motion studies
o Wetenschappelijke selectie en training van arbeiders
o Samenwerking management en arbeiders
 Scheiding van denken en doen
o Bijna gelijke verdeling verantwoordelijkheden voor management en arbeiders.
- Betekenis Taylorisme
o Start rationalisatie-beweging
 Continu streven van management om doelmatigheid en doeltreffendheid te
maximaliseren.
o Start organisatieadviesbureaus
 Op basis van Taylorisme om te kijken hoe het werk efficiënter kon.
o Veel bekritiseerd, maar nog steeds invloedrijk
- Benign visie van Taylor
o Manier om productiviteit te verhogen, voor betere efficientie van het bedrijf.
o Voordelen voor zowel de medewerkers als de organisatie en managers.

Braverman – “De achteruitgang van het werk in de 20e eeuw”
- De achteruitgang van het werk in de 20e eeuw
o Er zijn volgens Braverman alleen maar nadelen aan de Tayloristische manier van werken.
- Marxistische benadering:
o Clash tussen kapitaal en arbeid