Inleiding staats- en bestuursrecht
Week 1
Waar houden staats- en bestuursrecht zich mee bezig?
- Organisatie van een staat
- Verhouding burger & overheid en overheid onderling (publiekrecht)
- (Eenzijdige) uitoefening van overheidsgezag via publiekrechtelijke rechtshandelingen
Publiekrecht = overheid kan eenzijdig rechtsgevolgen vaststellen
Functies van het staatsrecht:
• Constitueren; stelt overheidsambten in
• Attribueren; kent bevoegdheden aan overheidsambten toe
• Reguleren; stelt voorwaarden en grenzen aan de uitoefening van die bevoegdheden
• Legitimeren; draagt bij aan de aanvaarding van burgers van het vertrouwen in de
machtsuitoefening door de staat
Legitimiteit in een democratische rechtsstaat: de aanvaarding van overheidsgezag is afhankelijk
van de mate waarin en de wijze waarop het volk invloed heeft op en controle heeft over de
totstandkoming en toepassing van algemeen geldende normen
-> dus: het gezag van de overheid wordt in een democratische rechtsstaat geaccepteerd en
erkend, zolang het volk voldoende invloed heeft op hoe wetten en regels tot stand komen en
worden uitgevoerd
Evolutie van de rechtsstaat
• Theocratische staatsopvatting
God heerst, de vorst/soeverein regeert in de naam van God. De vorst staat boven het recht en is
niet gebonden aan de wet (want de legitimiteit komt van God)
• Natuurrechtelijk denken
Onveranderlijke, uit natuur voortvloeiende rechtsbeginselen -> die de bevoegdheden van de
vorst beperken. Wij als mens hebben rechtsbeginselen waar we ten alle tijden recht op hebben,
zelfs als ze niet in de grondwet staan -> rechten moeten geborgd en gerespecteerd worden,
ook door de vorsten
Bijvoorbeeld: menselijke waardigheid (slavernij drijft in tegen menselijke waardigheid)
-> optreden van de overheid moet ten alle tijden in het algemeen belang plaatsvinden, ten
voordele van het volk/de burger. Als dit niet gebeurt, is er een recht op verzet tegen de tiran
Les iniuista non est lex = een onrechtvaardige wet is geen wet, want die wet dient het
algemeen belang
• Feodale staat:
Ontstaat vanuit praktische overwegingen: het was chaos en er waren veel oorlogen. De vorst
heeft iets nodig om zichzelf te beschermen; militaire macht (leger) en nanciële middelen
De vorst krijgt geld van de leenmannen en met dat geld kan hij een leger opbouwen
De vorst geeft in ruil hiervoor domein goederen (land) aan leenmannen/vazallen
-> er ontstaan wederzijdse rechten & plichten: je geeft domein goederen en in ruil moet je
belasting betalen.
fi
,• Model van de absolute staat:
Er was teveel oorlog in de middeleeuwen -> Bodin komt met de absolute soevereiniteit:
• De vorst ontleent zijn macht en is niet afhankelijk van hogere/lager machten (bijv.
afspraken met de leenmannen of theocratische zinopvatting)
• Bevoegdheid om recht te scheppen (de vorst kan zelf alles bepalen)
-> monarch moet zoveel macht hebben om rust te creëren. Uiteindelijk, om dit beeld te
versterken is de absolute soevereiniteit gekoppeld aan een theocratische opvatting (“ik ben
god)
• Klassieke liberale rechtsstaat:
Locke:
• De mens wordt bekeken als individu met burgerlijke rechten en vrijheden (recht op
vrijheid van meningsuiting, om je te organiseren in een vakbond)
• Geven deel van natuurlijke vrijheid op aan de staat in een maatschappelijk contract; de
staat moet het algemeen belang nastreven -> de straat krijgt dan dus opeens heel veel
macht, dus daarom:
• Machtenscheiding
• Constitutionele democratie (= democratie met verkiezingen vanuit het volk om
volksvertegenwoordigers te kiezen) d.m.v. representatie
Montesquieu:
De mens is vaak geneigd om de macht te misbruiken, daarom moeten de machten gescheiden
worden: “De l’esprit des lois”
Rousseau:
• Contract social
• Volonté générale: de overheid moet ten alle tijden de volkswil/algemeen belang
nastreven
• Klassiek liberale rechtsstaat:
- Overheid is ook gebonden door het recht
- Het recht moet individuele vrijheden beschermen
Waarom wordt hier gesproken van de klassieke liberale rechtsstaat?
Vertrekt vanuit vrijheid van de burger. De burger beslist om deel van de vrijheid af te staan aan
de overheid, zodat die kan reguleren en besturen. In dat maatschappelijke contract zijn er
wederzijdse afspraken en heeft de burger het recht om zich te verzetten wanneer het algemeen
belang niet meer wordt nagestreefd
, De beginselen van de democratische rechtsstaat:
• Machtenscheiding; waarborgt vrijheid van de burgers via de verdeling van de overheidsmacht
over meerdere overheidsambten om zo machtsmisbruik tegen te gaan
- Wetgevende macht
- Uitvoerende macht
- Rechtsprekende macht
-> deze drie functies mogen nooit bij dezelfde persoon/ambt liggen
• Legaliteitsbeginsel; bestaat uit twee onderdelen
A. Er moet een wettelijke grondslag zijn voor elk overheidsoptreden (= positieve zin?)
-> elk overheidsoptreden moet berusten op een algemene (= voor herhaalde toepassing
vatbare) regel. Wettelijke grondslag in de wet in formele zin of in de Gw.
- Bij belastend optreden: een voorafgaande algemene regel
Bijvoorbeeld: een ambtenaar voert een handeling uit waartoe hij niet bevoegd is
B. Het overheidsoptreden moet conform de algemene regel zijn qua inhoud en procedure (=
negatieve zin?)
Bijvoorbeeld: de tweede kamer kan geen wet voorschrijven waardoor burgers cameratoezicht
in hun woning moeten tolereren, want dit is in strijd met het bestaande geschreven recht
• Onafhankelijke rechterlijke controle; niemand mag rechter zijn in zijn eigen zaak -> je moet
naar een onafhankelijke rechter kunnen stappen
• Grondrechten; deze rechten beschermen de burger tegen de overheid
-> fundamentele rechten en vrijheden moeten gewaarborgd worden in document van hogere
orde dan de gewone formele wet (grondwet of verdragen)
• Democratiebeginsel; inspraak van burgers bij belangrijke overheidsbeslissingen
Week 1
Waar houden staats- en bestuursrecht zich mee bezig?
- Organisatie van een staat
- Verhouding burger & overheid en overheid onderling (publiekrecht)
- (Eenzijdige) uitoefening van overheidsgezag via publiekrechtelijke rechtshandelingen
Publiekrecht = overheid kan eenzijdig rechtsgevolgen vaststellen
Functies van het staatsrecht:
• Constitueren; stelt overheidsambten in
• Attribueren; kent bevoegdheden aan overheidsambten toe
• Reguleren; stelt voorwaarden en grenzen aan de uitoefening van die bevoegdheden
• Legitimeren; draagt bij aan de aanvaarding van burgers van het vertrouwen in de
machtsuitoefening door de staat
Legitimiteit in een democratische rechtsstaat: de aanvaarding van overheidsgezag is afhankelijk
van de mate waarin en de wijze waarop het volk invloed heeft op en controle heeft over de
totstandkoming en toepassing van algemeen geldende normen
-> dus: het gezag van de overheid wordt in een democratische rechtsstaat geaccepteerd en
erkend, zolang het volk voldoende invloed heeft op hoe wetten en regels tot stand komen en
worden uitgevoerd
Evolutie van de rechtsstaat
• Theocratische staatsopvatting
God heerst, de vorst/soeverein regeert in de naam van God. De vorst staat boven het recht en is
niet gebonden aan de wet (want de legitimiteit komt van God)
• Natuurrechtelijk denken
Onveranderlijke, uit natuur voortvloeiende rechtsbeginselen -> die de bevoegdheden van de
vorst beperken. Wij als mens hebben rechtsbeginselen waar we ten alle tijden recht op hebben,
zelfs als ze niet in de grondwet staan -> rechten moeten geborgd en gerespecteerd worden,
ook door de vorsten
Bijvoorbeeld: menselijke waardigheid (slavernij drijft in tegen menselijke waardigheid)
-> optreden van de overheid moet ten alle tijden in het algemeen belang plaatsvinden, ten
voordele van het volk/de burger. Als dit niet gebeurt, is er een recht op verzet tegen de tiran
Les iniuista non est lex = een onrechtvaardige wet is geen wet, want die wet dient het
algemeen belang
• Feodale staat:
Ontstaat vanuit praktische overwegingen: het was chaos en er waren veel oorlogen. De vorst
heeft iets nodig om zichzelf te beschermen; militaire macht (leger) en nanciële middelen
De vorst krijgt geld van de leenmannen en met dat geld kan hij een leger opbouwen
De vorst geeft in ruil hiervoor domein goederen (land) aan leenmannen/vazallen
-> er ontstaan wederzijdse rechten & plichten: je geeft domein goederen en in ruil moet je
belasting betalen.
fi
,• Model van de absolute staat:
Er was teveel oorlog in de middeleeuwen -> Bodin komt met de absolute soevereiniteit:
• De vorst ontleent zijn macht en is niet afhankelijk van hogere/lager machten (bijv.
afspraken met de leenmannen of theocratische zinopvatting)
• Bevoegdheid om recht te scheppen (de vorst kan zelf alles bepalen)
-> monarch moet zoveel macht hebben om rust te creëren. Uiteindelijk, om dit beeld te
versterken is de absolute soevereiniteit gekoppeld aan een theocratische opvatting (“ik ben
god)
• Klassieke liberale rechtsstaat:
Locke:
• De mens wordt bekeken als individu met burgerlijke rechten en vrijheden (recht op
vrijheid van meningsuiting, om je te organiseren in een vakbond)
• Geven deel van natuurlijke vrijheid op aan de staat in een maatschappelijk contract; de
staat moet het algemeen belang nastreven -> de straat krijgt dan dus opeens heel veel
macht, dus daarom:
• Machtenscheiding
• Constitutionele democratie (= democratie met verkiezingen vanuit het volk om
volksvertegenwoordigers te kiezen) d.m.v. representatie
Montesquieu:
De mens is vaak geneigd om de macht te misbruiken, daarom moeten de machten gescheiden
worden: “De l’esprit des lois”
Rousseau:
• Contract social
• Volonté générale: de overheid moet ten alle tijden de volkswil/algemeen belang
nastreven
• Klassiek liberale rechtsstaat:
- Overheid is ook gebonden door het recht
- Het recht moet individuele vrijheden beschermen
Waarom wordt hier gesproken van de klassieke liberale rechtsstaat?
Vertrekt vanuit vrijheid van de burger. De burger beslist om deel van de vrijheid af te staan aan
de overheid, zodat die kan reguleren en besturen. In dat maatschappelijke contract zijn er
wederzijdse afspraken en heeft de burger het recht om zich te verzetten wanneer het algemeen
belang niet meer wordt nagestreefd
, De beginselen van de democratische rechtsstaat:
• Machtenscheiding; waarborgt vrijheid van de burgers via de verdeling van de overheidsmacht
over meerdere overheidsambten om zo machtsmisbruik tegen te gaan
- Wetgevende macht
- Uitvoerende macht
- Rechtsprekende macht
-> deze drie functies mogen nooit bij dezelfde persoon/ambt liggen
• Legaliteitsbeginsel; bestaat uit twee onderdelen
A. Er moet een wettelijke grondslag zijn voor elk overheidsoptreden (= positieve zin?)
-> elk overheidsoptreden moet berusten op een algemene (= voor herhaalde toepassing
vatbare) regel. Wettelijke grondslag in de wet in formele zin of in de Gw.
- Bij belastend optreden: een voorafgaande algemene regel
Bijvoorbeeld: een ambtenaar voert een handeling uit waartoe hij niet bevoegd is
B. Het overheidsoptreden moet conform de algemene regel zijn qua inhoud en procedure (=
negatieve zin?)
Bijvoorbeeld: de tweede kamer kan geen wet voorschrijven waardoor burgers cameratoezicht
in hun woning moeten tolereren, want dit is in strijd met het bestaande geschreven recht
• Onafhankelijke rechterlijke controle; niemand mag rechter zijn in zijn eigen zaak -> je moet
naar een onafhankelijke rechter kunnen stappen
• Grondrechten; deze rechten beschermen de burger tegen de overheid
-> fundamentele rechten en vrijheden moeten gewaarborgd worden in document van hogere
orde dan de gewone formele wet (grondwet of verdragen)
• Democratiebeginsel; inspraak van burgers bij belangrijke overheidsbeslissingen
