Samenvatting MK
Farmacologie
Psychofarmaca: antidepressiva
Depressie is meer dan verdrietig zijn als een dierbaar persoon overlijdt: het is een klinisch syndroom
dat een gevoel van apathie, somberheid en een gevoel van lage eigenwaarde kan veroorzaken, ook
bij iemand waarvan de thuissituatie en de sociale en financiële omstandigheden in alle opzichten
redelijk zijn.
Er zijn drie belangrijke groepen antidepressiva: tricyclische antidepressiva (TCA’s), selectieve
serotonine-heropnameremmers (SSRI’s) en mono-amino-oxidaseremmers (MAO-remmers).
De activiteit van de eerste drie groepen richt zich op neuronen in de hersenen die serotonine (5-HT)
en noradrenaline vrijmaken. Deze beide neurotransmitters behoren tot dezelfde chemische groep
monoaminen en maken gebruik van dezelfde heropnametransporter in de synaptische spleet. Ze
worden vrijgemaakt uit het neuronuiteinde, binden aan receptoren op het postsynaptische
membraan en hebben een remmend effect op het ontvangende neuron. De neurotransmitter
koppelt zich vervolgens los van de receptor en wordt door middel van een heropnametransporter
weer opgenomen in het presynaptische uiteinde.
Tryclische antidepressiva zijn niet-selectieve mono-amino-heropnameremmers die de eiwitten voor
heropname van 5-HT (serotonine) en noradrenaline blokkeren, waardoor deze neurotransmitters in
de synaptische spleet blijven en hun concentratie daar dus toeneemt. Dat betekent dat er meer
neurotransmittermoleculen zijn die zich kunnen binden aan de receptoren en dus wordt het effect
groter.
Mono-amino-oxidaseremmers remmen irreversibel (onomkeerbaar) het intracellulaire enzym
monoamino-oxidase. Dit enzym breekt mono-aminen als noradrenaline, dopamine en 5-HT af.
Overige antidepressiva
Er is een aantal geneesmiddelen die niet goed in een van de belangrijkste groepen antidepressiva kan
worden ingedeeld. Tot deze groep behoren onder meer agomelatine, duloxetine, flupentixol,
mirtazapine en venlafaxine. Deze middelen worden voornamelijk gebruikt voor de behandeling van
ernstige depressie.
Agomelatine is een agonist van melatoninereceptors en een antagonist van 5-HT-receptors.
Duloxetine en venlafaxine remmen de heropname van serotonine en die van noradrenaline, en
worden ook serotonine- en noradrenaline-heropnameremmers genoemd (SNRI’s).
Mirtazapine is een α2-adrenerge receptorantagonist en wordt farmacologisch geclassificeerd als een
noradrenerg specifiek serotonerg antidepressivum (NaSSA).
Sint-janskruid (hypericum perforatum)
Hypericum perforatum is een klein, tamelijk rommelig plantje met gele bladeren dat veel voorkomt
in onbebouwd, open terrein.
1
,De bladeren en bloemen bevatten talloze organische chemische stoffen, waaronder hypericine,
hyperforine, uiteenlopende flavonoïden, tanninen en etherische oliën. Het lijkt zijn antidepressieve
effect hoofdzakelijk uit te oefenen door serotonine-heropnametransporters te remmen.
Flavonoïden zijn plantaardige chemische stoffen met antioxidante eigenschappen en men
veronderstelt dat ze daarom goed zijn voor de gezondheid.
Bijwerkingen van antidepressiva
De tricyclische antidepressiva zijn minder selectief, omdat ze zich zowel aan noradrenaline als 5-HT-
heropname-transporteiwitten binden en dus meer kans geven op bijwerkingen dan de SSRI’s.
Anticholinerge bijwerkingen zijn onder andere een droge mond, sedatie (sufheid), wazig zien,
obstipatie, misselijkheid en problemen met seksuele functies.
Bij TCA’s bestaat ook het risico op hartritmestoornissen, tachycardie en orthostatische hypotensie en
het gebruik ervan vormt dan ook een contra-indicatie voor patiënten met hartritmestoornissen en
voor hen die onlangs een hartaanval hebben gehad.
SSRI’s veroorzaken minder sufheid en het risico op cardiovasculaire problemen is bij deze middelen
kleiner. De belangrijkste bijwerkingen ervan zijn maag-darmproblemen, zoals diarree, misselijkheid
en dyspepsie. Ook kunnen ze bijwerkingen hebben op het gebied van de seksualiteit.
Het Sint-janskruid kan de werking van P450-enzymen in de lever en bepaalde transporteiwitten in de
darmwand versterken en er zodoende voor zorgen dat uiteenlopende geneesmiddelen sneller
worden afgebroken, waardoor de plasmaconcentratie van die geneesmiddelen daalt.
Psychofarmaca: antipsychotica
Antipsychotica hebben een kalmerend effect op de geest en worden gebruikt voor ernstige
problemen als schizofrenie, ernstige angst en gewelddadig of onvoorspelbaar impulsief gedrag.
Antipsychotica kan in twee groepen worden ingedeeld: de klassieke en de nieuwere, atypische
antipsychotica.
De meeste klassieke antipsychotica behoren tot de fenothiazinegroep.
Atypische antipsychotica vormen een subgroep waartoe onder meer amisulpride, aripiprazol,
clozapine, olanzapine, quetiapine, paliperidon en risperidon behoren. Deze geneesmiddelen binden
evenals de klassieke antipsychotica aan synaptische dopaminereceptoren, maar hebben mogelijk
minder affiniteit voor de verbindingen tussen motorische neuronen in de subsantia nigra, wat
verklaart waarom sommige van deze middelen minder parkinsonachtige bijwerkingen veroorzaken.
Hoewel de meeste van deze geneesmiddelen beschikbaar zijn in tabletvorm met vertraagde afgifte,
kunnen sommige ook door middel van een depotinjectie worden toegediend.
Bijwerkingen van antipsychotica
Bij elk geneesmiddel dat ingrijpt in het normale functioneren van de hersenen kunnen ernstige
bijwerkingen worden verwacht en antipsychotica vormen daarop geen uitzondering.
Door dopaminereceptoren in gebieden van de hersenen die betrokken zijn bij beweging en het
aansturen van spieren te blokkeren met antipsychotica kunnen problemen ontstaan als
onwillekeurige bewegingen en soortgelijke symptomen als die bij de ziekte van Parkinson.
2
,Een andere oorzaak van de vele bijwerkingen van deze geneesmiddelengroep is hun neiging zich te
binden aan 5-HT-, acetylcholine- en noradrenalinereceptoren, waardoor problemen ontstaan als
hypotensie, duizeligheid, sufheid, hoofdpijn, verwardheid en overgewicht.
Psychofarmaca: antimanische geneesmiddelen (stemmingsstabilisatoren)
Manie is een psychotische geestestoestand waarbij de patiënt zeer opgewonden en geëxalteerd is,
en die soms met wanen en vaak met grote fysieke energie gepaard gaat.
Manie is vaak een onderdeel van bipolaire stoornis, waarbij de stemming van de patiënt kan omslaan
van manie in depressie en omgekeerd. Vandaar dat deze stoornis ook wel manisch-depressieve
stoornis wordt genoemd.
Lithium is hier het belangrijkste geneesmiddel, dat zowel voor het voorkomen als het behandelen
van manie wordt gebruikt. het kan ook gebruikt worden om bipolaire stoornis en vaak terugkerende
depressie te voorkomen.
Valproïnezuur is ook beschikbaar voor de behandeling tijdens manische episodes. Het lijkt de
activiteit van de remmende neurotransmitter GABA te versterken, alsook de remmende
natriumkanalen in bepaalde neuronen van het CZS, waardoor het een anticonvulsieve werking heeft.
Psychiatrie voor verpleegkundigen
Hoofdstuk 1 het biopsychosociale model
1.1 historisch perspectief
De psychiatrie is het medisch specialisme dat zich bezighoudt met de behandeling van psychiatrische
ziekten.
De geboorte van de psychiatrie als medisch specialisme heeft plaatsgevonden in Europa van de
tweede helft van de achttiende eeuw, dus in de tijd van de verlichting.
Oudheid en middeleeuwen
In de middeleeuwen en oudheid: ‘gekte’, ‘bezetenheid’, ‘behekst zijn’.
Vanaf Hippocrates (460 v. Chr.) via Galenus tot in de 19e eeuw:
Humoraalleer: (Psychische) ziektes zijn een disbalans van de 4 lichaamssappen
Bloed (sanguis)
sanguinisch: vurig, energiek
2. Gele gal (xanthè cholè)
cholerisch: driftig
3. Zwarte gal (melaina cholè)
melancholisch: zwartgallig
4. Slijm (phlegma)
flegmatisch: kalm, rustig
Wanneer mensen thuis niet meer te handhaven waren werden ze in “dolhuizen” of
“zinnelooshuizen” geplaatst. Samen met mensen die zich niet in de maatschappij konden redden
zoals zwervers, armen en arme lichamelijk zieken.
Achttiende eeuw
18e eeuw: krankzinnige is lijder aan een ziekte
Mensen werden menselijk behandeld. Ze wilden de mensen heropvoeden.
3
, Negentiende en begin twintigste eeuw
Vanaf 19e eeuw: hersenziekte. Het werd mogelijk in sommige gevallen iets te weten te komen over
de oorzaken van de gevonden afwijkingen. Het was ook de tijd waarin de infectieziekten en ziekten
door tekorten aan vitaminen werden ontdekt.
Er werd een nieuw model ontwikkeld: “infectieziektemodel”. Dit leidde tot een serie ontdekkingen in
de psychiatrie maar vooral ook daarbuiten in de algemene geneeskunde, kan men een
“monocausaal” model noemen: men vindt ‘de enige en echte oorzaak’ voor een aandoening met de
daarbij behorende pathologisch-anatomisch aan te tonen afwijkingen in het lichaam en kan dan op
zoek gaan naar de daarbij passende therapie.
• Vanaf 19e eeuw: psychiatrische ziekten als hersenziekten
Onderzoek en categorisatie
• Begin 20e eeuw: Freud en het onderbewuste
psychoanalyse, droomduiding, ‘neurotische afweer’.
• Vanaf jaren ’50: ontwikkeling psychofarmaca
• Jaren ‘70: ‘antipsychiatrie’, tegen de ‘instellingspsychiatrie
• Vanaf jaren ‘90: deels terug tussen het groen, terug maatschappij in.
• Jaren NU: Teveel opgenomen mensen, trend is weer dat
Mensen zoveel en zolang mogelijk thuis/zelfstandig blijven
wonen: sterke toename overlast en ongevallen.
Opkomst van de psychologische benadering
Twee nieuwe benaderingen
Helaas bleek de biomedische benadering haar beperkingen te hebben. Bij sommige ziekten hielp het
echt, maar bij de meeste psychische stoornissen schoot het tekort.
Kreapelin
Beschrijving van klinisch beeld en beloop
Kreapelin is beroemd geworden omdat hij de nadruk legde op het belang van een nauwkeurige
beschrijving van het klinisch beeld en vooral ook het beloop op de langere termijn van psychische
ziekten.
Hij begon met het opschrijven van het ziektebeeld bij iedere nieuwe patiënt en vervolgens ook
allemaal gegevens over het beloop.
Hij benadrukte het belang van het verschil tussen aandoeningen die door aantoonbare
hersenafwijkingen werden veroorzaakt en die waarbij dat niet het geval was.
Voorloper van neurowetenschappers
Kreapelin was een voorloper van de moderne neurowetenschappers, die immers steeds meer de
eenvoudige en meer complexe psychische functies trachten te correleren met bepaalde neuronale
circuits in de hersenen.
Hij liet daarmee het simpele neurologische model van psychische stoornissen los: er was wel een
relatie tussen hersenafwijkingen en gedrag, maar die zat niet zo simpel in elkaar als die tussen de
gewone neurologische ziekten en de daarbij gevonden hersenafwijkingen.
4
Farmacologie
Psychofarmaca: antidepressiva
Depressie is meer dan verdrietig zijn als een dierbaar persoon overlijdt: het is een klinisch syndroom
dat een gevoel van apathie, somberheid en een gevoel van lage eigenwaarde kan veroorzaken, ook
bij iemand waarvan de thuissituatie en de sociale en financiële omstandigheden in alle opzichten
redelijk zijn.
Er zijn drie belangrijke groepen antidepressiva: tricyclische antidepressiva (TCA’s), selectieve
serotonine-heropnameremmers (SSRI’s) en mono-amino-oxidaseremmers (MAO-remmers).
De activiteit van de eerste drie groepen richt zich op neuronen in de hersenen die serotonine (5-HT)
en noradrenaline vrijmaken. Deze beide neurotransmitters behoren tot dezelfde chemische groep
monoaminen en maken gebruik van dezelfde heropnametransporter in de synaptische spleet. Ze
worden vrijgemaakt uit het neuronuiteinde, binden aan receptoren op het postsynaptische
membraan en hebben een remmend effect op het ontvangende neuron. De neurotransmitter
koppelt zich vervolgens los van de receptor en wordt door middel van een heropnametransporter
weer opgenomen in het presynaptische uiteinde.
Tryclische antidepressiva zijn niet-selectieve mono-amino-heropnameremmers die de eiwitten voor
heropname van 5-HT (serotonine) en noradrenaline blokkeren, waardoor deze neurotransmitters in
de synaptische spleet blijven en hun concentratie daar dus toeneemt. Dat betekent dat er meer
neurotransmittermoleculen zijn die zich kunnen binden aan de receptoren en dus wordt het effect
groter.
Mono-amino-oxidaseremmers remmen irreversibel (onomkeerbaar) het intracellulaire enzym
monoamino-oxidase. Dit enzym breekt mono-aminen als noradrenaline, dopamine en 5-HT af.
Overige antidepressiva
Er is een aantal geneesmiddelen die niet goed in een van de belangrijkste groepen antidepressiva kan
worden ingedeeld. Tot deze groep behoren onder meer agomelatine, duloxetine, flupentixol,
mirtazapine en venlafaxine. Deze middelen worden voornamelijk gebruikt voor de behandeling van
ernstige depressie.
Agomelatine is een agonist van melatoninereceptors en een antagonist van 5-HT-receptors.
Duloxetine en venlafaxine remmen de heropname van serotonine en die van noradrenaline, en
worden ook serotonine- en noradrenaline-heropnameremmers genoemd (SNRI’s).
Mirtazapine is een α2-adrenerge receptorantagonist en wordt farmacologisch geclassificeerd als een
noradrenerg specifiek serotonerg antidepressivum (NaSSA).
Sint-janskruid (hypericum perforatum)
Hypericum perforatum is een klein, tamelijk rommelig plantje met gele bladeren dat veel voorkomt
in onbebouwd, open terrein.
1
,De bladeren en bloemen bevatten talloze organische chemische stoffen, waaronder hypericine,
hyperforine, uiteenlopende flavonoïden, tanninen en etherische oliën. Het lijkt zijn antidepressieve
effect hoofdzakelijk uit te oefenen door serotonine-heropnametransporters te remmen.
Flavonoïden zijn plantaardige chemische stoffen met antioxidante eigenschappen en men
veronderstelt dat ze daarom goed zijn voor de gezondheid.
Bijwerkingen van antidepressiva
De tricyclische antidepressiva zijn minder selectief, omdat ze zich zowel aan noradrenaline als 5-HT-
heropname-transporteiwitten binden en dus meer kans geven op bijwerkingen dan de SSRI’s.
Anticholinerge bijwerkingen zijn onder andere een droge mond, sedatie (sufheid), wazig zien,
obstipatie, misselijkheid en problemen met seksuele functies.
Bij TCA’s bestaat ook het risico op hartritmestoornissen, tachycardie en orthostatische hypotensie en
het gebruik ervan vormt dan ook een contra-indicatie voor patiënten met hartritmestoornissen en
voor hen die onlangs een hartaanval hebben gehad.
SSRI’s veroorzaken minder sufheid en het risico op cardiovasculaire problemen is bij deze middelen
kleiner. De belangrijkste bijwerkingen ervan zijn maag-darmproblemen, zoals diarree, misselijkheid
en dyspepsie. Ook kunnen ze bijwerkingen hebben op het gebied van de seksualiteit.
Het Sint-janskruid kan de werking van P450-enzymen in de lever en bepaalde transporteiwitten in de
darmwand versterken en er zodoende voor zorgen dat uiteenlopende geneesmiddelen sneller
worden afgebroken, waardoor de plasmaconcentratie van die geneesmiddelen daalt.
Psychofarmaca: antipsychotica
Antipsychotica hebben een kalmerend effect op de geest en worden gebruikt voor ernstige
problemen als schizofrenie, ernstige angst en gewelddadig of onvoorspelbaar impulsief gedrag.
Antipsychotica kan in twee groepen worden ingedeeld: de klassieke en de nieuwere, atypische
antipsychotica.
De meeste klassieke antipsychotica behoren tot de fenothiazinegroep.
Atypische antipsychotica vormen een subgroep waartoe onder meer amisulpride, aripiprazol,
clozapine, olanzapine, quetiapine, paliperidon en risperidon behoren. Deze geneesmiddelen binden
evenals de klassieke antipsychotica aan synaptische dopaminereceptoren, maar hebben mogelijk
minder affiniteit voor de verbindingen tussen motorische neuronen in de subsantia nigra, wat
verklaart waarom sommige van deze middelen minder parkinsonachtige bijwerkingen veroorzaken.
Hoewel de meeste van deze geneesmiddelen beschikbaar zijn in tabletvorm met vertraagde afgifte,
kunnen sommige ook door middel van een depotinjectie worden toegediend.
Bijwerkingen van antipsychotica
Bij elk geneesmiddel dat ingrijpt in het normale functioneren van de hersenen kunnen ernstige
bijwerkingen worden verwacht en antipsychotica vormen daarop geen uitzondering.
Door dopaminereceptoren in gebieden van de hersenen die betrokken zijn bij beweging en het
aansturen van spieren te blokkeren met antipsychotica kunnen problemen ontstaan als
onwillekeurige bewegingen en soortgelijke symptomen als die bij de ziekte van Parkinson.
2
,Een andere oorzaak van de vele bijwerkingen van deze geneesmiddelengroep is hun neiging zich te
binden aan 5-HT-, acetylcholine- en noradrenalinereceptoren, waardoor problemen ontstaan als
hypotensie, duizeligheid, sufheid, hoofdpijn, verwardheid en overgewicht.
Psychofarmaca: antimanische geneesmiddelen (stemmingsstabilisatoren)
Manie is een psychotische geestestoestand waarbij de patiënt zeer opgewonden en geëxalteerd is,
en die soms met wanen en vaak met grote fysieke energie gepaard gaat.
Manie is vaak een onderdeel van bipolaire stoornis, waarbij de stemming van de patiënt kan omslaan
van manie in depressie en omgekeerd. Vandaar dat deze stoornis ook wel manisch-depressieve
stoornis wordt genoemd.
Lithium is hier het belangrijkste geneesmiddel, dat zowel voor het voorkomen als het behandelen
van manie wordt gebruikt. het kan ook gebruikt worden om bipolaire stoornis en vaak terugkerende
depressie te voorkomen.
Valproïnezuur is ook beschikbaar voor de behandeling tijdens manische episodes. Het lijkt de
activiteit van de remmende neurotransmitter GABA te versterken, alsook de remmende
natriumkanalen in bepaalde neuronen van het CZS, waardoor het een anticonvulsieve werking heeft.
Psychiatrie voor verpleegkundigen
Hoofdstuk 1 het biopsychosociale model
1.1 historisch perspectief
De psychiatrie is het medisch specialisme dat zich bezighoudt met de behandeling van psychiatrische
ziekten.
De geboorte van de psychiatrie als medisch specialisme heeft plaatsgevonden in Europa van de
tweede helft van de achttiende eeuw, dus in de tijd van de verlichting.
Oudheid en middeleeuwen
In de middeleeuwen en oudheid: ‘gekte’, ‘bezetenheid’, ‘behekst zijn’.
Vanaf Hippocrates (460 v. Chr.) via Galenus tot in de 19e eeuw:
Humoraalleer: (Psychische) ziektes zijn een disbalans van de 4 lichaamssappen
Bloed (sanguis)
sanguinisch: vurig, energiek
2. Gele gal (xanthè cholè)
cholerisch: driftig
3. Zwarte gal (melaina cholè)
melancholisch: zwartgallig
4. Slijm (phlegma)
flegmatisch: kalm, rustig
Wanneer mensen thuis niet meer te handhaven waren werden ze in “dolhuizen” of
“zinnelooshuizen” geplaatst. Samen met mensen die zich niet in de maatschappij konden redden
zoals zwervers, armen en arme lichamelijk zieken.
Achttiende eeuw
18e eeuw: krankzinnige is lijder aan een ziekte
Mensen werden menselijk behandeld. Ze wilden de mensen heropvoeden.
3
, Negentiende en begin twintigste eeuw
Vanaf 19e eeuw: hersenziekte. Het werd mogelijk in sommige gevallen iets te weten te komen over
de oorzaken van de gevonden afwijkingen. Het was ook de tijd waarin de infectieziekten en ziekten
door tekorten aan vitaminen werden ontdekt.
Er werd een nieuw model ontwikkeld: “infectieziektemodel”. Dit leidde tot een serie ontdekkingen in
de psychiatrie maar vooral ook daarbuiten in de algemene geneeskunde, kan men een
“monocausaal” model noemen: men vindt ‘de enige en echte oorzaak’ voor een aandoening met de
daarbij behorende pathologisch-anatomisch aan te tonen afwijkingen in het lichaam en kan dan op
zoek gaan naar de daarbij passende therapie.
• Vanaf 19e eeuw: psychiatrische ziekten als hersenziekten
Onderzoek en categorisatie
• Begin 20e eeuw: Freud en het onderbewuste
psychoanalyse, droomduiding, ‘neurotische afweer’.
• Vanaf jaren ’50: ontwikkeling psychofarmaca
• Jaren ‘70: ‘antipsychiatrie’, tegen de ‘instellingspsychiatrie
• Vanaf jaren ‘90: deels terug tussen het groen, terug maatschappij in.
• Jaren NU: Teveel opgenomen mensen, trend is weer dat
Mensen zoveel en zolang mogelijk thuis/zelfstandig blijven
wonen: sterke toename overlast en ongevallen.
Opkomst van de psychologische benadering
Twee nieuwe benaderingen
Helaas bleek de biomedische benadering haar beperkingen te hebben. Bij sommige ziekten hielp het
echt, maar bij de meeste psychische stoornissen schoot het tekort.
Kreapelin
Beschrijving van klinisch beeld en beloop
Kreapelin is beroemd geworden omdat hij de nadruk legde op het belang van een nauwkeurige
beschrijving van het klinisch beeld en vooral ook het beloop op de langere termijn van psychische
ziekten.
Hij begon met het opschrijven van het ziektebeeld bij iedere nieuwe patiënt en vervolgens ook
allemaal gegevens over het beloop.
Hij benadrukte het belang van het verschil tussen aandoeningen die door aantoonbare
hersenafwijkingen werden veroorzaakt en die waarbij dat niet het geval was.
Voorloper van neurowetenschappers
Kreapelin was een voorloper van de moderne neurowetenschappers, die immers steeds meer de
eenvoudige en meer complexe psychische functies trachten te correleren met bepaalde neuronale
circuits in de hersenen.
Hij liet daarmee het simpele neurologische model van psychische stoornissen los: er was wel een
relatie tussen hersenafwijkingen en gedrag, maar die zat niet zo simpel in elkaar als die tussen de
gewone neurologische ziekten en de daarbij gevonden hersenafwijkingen.
4
