Samenvatting geschiedenis van de psychologie – Kaat Serneels
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING
0.1. THEMA’S EN INVALSHOEKEN
THEMA INVALSHOEK
Maatschappij Sociaal- - ‘It’s the economy stupid’ ~Bill Clinton
economische → Verwijst naar de stelling dat veranderingen in
context maatschappelijke domeinen in de eerste plaats
aangedreven worden vanuit de economie
- Sociaal-economische situering geeft een concreet beeld
van de maatschappelijke achtergrond en tijdsgeest waarin
bepaalde ontwikkelingen zich voordoen, zonder causale
verbanden te veronderstellen
Maatschappelijk = De wijze hoe werd gekeken naar het individu in de
mensbeeld samenleving
2 trends binnen psychologie:
- Toenemende tendens tot individualisering
- Behoefte aan sociaal management
Methode Wetenschappelijke - De wetenschappelijke methodologie en hoe die zich in het
methode bijzonder ontvouwde binnen de studie van het
psychologische
- Hoe wetenschap de werkelijkheid ‘veroverde’
- Wetenschap is een verworvenheid, geen gegeven
- Bijdrage van individuen
- Succes en vertwijfeling
Mens Studie van de = Geschiedenis van de psychologie in strikte zin
mens - Het inhoudelijk werk van vooral de grote figuren uit het
verleden van de psychologie
- Inzichten en empirische bevindingen rond mens en
menselijk gedrag Bv. Filosofie, empirische voorlopers
→ Psychologie = wetenschap met filosofie als moeder en
fysiologie als vader
0.2. TIJDSPERIODE EN TIJDVAKKEN
Stichter van de psychologie?
- EU: Wilhelm Wundt, stichting laboratorium voor psychologisch onderzoek in Leipzig (1879)
→ Eerste wetenschapper die zichzelf ‘psycholoog’ noemde
- VS: William James, stichting psychologisch laboratorium aan Harvard University (1875)
→ Eerste die het vak ‘psychologie’ doceerde
Maar wanneer is de discipline gesticht?
→ Dit boek: bij de overgang van middeleeuwen naar de Renaissance: eerste tekenen van
individualisering en moderne wetenschappen in de Renaissance
1
,Samenvatting geschiedenis van de psychologie – Kaat Serneels
0.3. BEPERKINGEN
1. Enkel de Europese en Noord-Amerikaanse ontwikkelingen met betrekking tot de psychologie
worden besproken
= Eurocentrisme of selection bias
2. Enkel klassieke mannelijke auteurs komen aan bod
= Weerspiegeling van de situatie van de vrouw in het verleden
3. Vooral aandacht voor auteurs in academische kringen
→ Toegepaste psychologie krijgt minder aandacht
4. Maatschappelijk mensbeeld gaat over elite en minder over gewone man of vrouw
2
,Samenvatting geschiedenis van de psychologie – Kaat Serneels
HOOFDSTUK 1 – GESCHIEDSCHRIJVING
1.1. BENADERINGEN
1) TRADITIONELE BENADERING
Ebbinghaus: de psychologie heeft een lang verleden, maar nog slechts een korte geschiedenis
- Korte geschiedenis: eerste laboratoria pas gesticht in 19e eeuw
- Lang verleden: periode voor de officiële oprichting van de psychologie Bv. Aristoteles
→ Psychologen als intellectuele erfgenamen van een lange traditie
- Doel: plaats van de psychologie veilig stellen in de rij van wetenschappen
→ Studie van het verleden om de relevantie van de psychologie te bekrachtigen
- Continuïteit van verleden naar het heden: vragen zijn dezelfde, methode is verschillend
- De psychologie zelf wordt niet in vraag gesteld
2) HEDENDAAGSE BENADERING
- Bestaan van de psychologie moet niet meer worden gerechtvaardigd, want discipline is sterk
verankerd en heeft belangrijke maatschappelijke rol
- Verduidelijking van de hedendaagse situatie Bv. Waarom zoveel deeldomeinen?
- Discontinuïteit met verleden is mogelijk: vragen verschillend?
- Kennisdoel (inhoud): studie van het verleden om kennis op te doen
- Vormend doel (reflectie): studie van het verleden om kritisch de psychologie als wetenschap
te bevragen
INHOUD
Kennis over verleden Bv. Hoe zijn de deeldomeinen ontstaan, hoe keken mensen naar
verschillen in persoonlijkheid? …
Begrijpen heden Bv. Conceptleren: hoe weten we wat iets is?
Bv. Opdeling van de psychologie: APA (toegepaste psychologie) vs APS
(theoretische psychologie)
Nadenken over toekomst
REFLECTIE
Tijd-ruimtelijke - Tijdsgesitueerd: onderzoeksvragen worden beïnvloed door de tijdsgeest
gesitueerdheid - Ruimtelijk gesitueerd: psychologie als discipline bepaald door bredere culturele
achtergrond van de beoefenaars ervan → Interactie tussen cultuur en wetenschap
Wat is - Wetenschap is verworven, niet gegeven
wetenschap? - Wat houdt de psychologie als wetenschap in en hoe kan het psychologische het
best bestudeerd worden?
- Keuzes maken in wat wel en niet wordt onderzocht en welke wetenschappelijke
methoden worden toegepast
Fundamentele - Geen aanwijsbaar onderzoeksdomein: psychologische fenomenen bestuderen
eigenheid van die voornamelijk enkel mbv psychologische taal kan worden gevat
de psychologie? - ‘We have no way of knowing what psychological phenomena are, no way of
giving them meaning, except in terms of that language’
- Linguïstisch determinisme: taal bepaalt ons denken en hoe we de werkelijkheid
waarnemen → Als taal evolueert, verandert de psychologische realiteit dan ook?
- Instrumentalisme: taal als instrument, een ‘alsof’ werkelijkheid (metafoor)
Bv. Geheugensystemen om het te begrijpen, maar is in feite niet zo opgedeeld
3
, Samenvatting geschiedenis van de psychologie – Kaat Serneels
1.2. STREKKINGEN IN GESCHIEDSCHRIJVING
INTERNALISME EXTERNALISME
Ontwikkelingen binnen een domein Ook politieke, sociale, maatschappelijke context
Evoluties verlopen volgens een zuiver interne Ook invloed van buitenaf: context heeft invloed
logica, nl. wetenschappelijke methode op wetenschappelijk denken
Maar: keuze tussen internalisme-externalisme is valse tweedeling: wetenschappelijke kennis wordt
zowel beïnvloed door context (cf. externalisme), als dat het niet puur extern gereguleerd is (cf.
internalisme).
Sociaal constructivisme = strekking die bestaat uit gedetailleerde studies van de wetenschappelijke
praktijk obv wetenschapsgeschiedenis, -filosofie en sociologie van de kennis.
- Cf. Internalisme: focus ligt op ontwikkelingen in een wetenschappelijk domein
- Cf. Externalisme: de beschrijving van de evolutie niet alleen obv de inhoud van het
wetenschappelijk denken. Er zijn nl. ook sociologische en psychologische dimensies nodig om
wetenschappelijk gedrag te begrijpen
→ Relativiteit van wetenschappelijke kennis: kennis staat niet los van conceptualisaties van
de wetenschappelijk gemeenschap Bv. IQ-concept pas ontstaan toen er nood aan was
- Extreem sociaal constructivisme: externe, objectieve kennis bestaat niet
GROTE FIGUREN TIJDSGEEST
‘History of the world is but the biography of ‘L’art, c’est moi, la science c’est nous’:
great men’ wetenschap is collectief, invloed van tijdsgeest
De geschiedenis wordt beschreven obv de Grote figuren zijn ‘trend watchers’, geen
bijdrage van grote namen in het domein ‘influencers’
Nadeel: ‘hagiografie’ van grote figuren: worden
als heilig gezien
The woman problem (Boring):
- Intellectuele kennis is eerder continu: grote figuren worden geselecteerd, maar zijn
voorafgegaan door vooruitgangen en gebeurtenissen die de bevinding mogelijk hebben
gemaakt
- Prestige wordt bepaalt door prestatie, maar ook door timing, het denken in die tijd etc
Mattheuseffect: aan 1 bepaalde wetenschapper meer toekennen dan die in werkelijkheid heeft
gedaan
Matilda-effect: verwezenlijkingen van vrouwelijke onderzoekers toeschrijven aan mannelijke
onderzoekers
Bv. Mary Whiton Calkins: voorgestelde methode van paarsgewijze associatie bij geheugenprocessen,
werd gestolen door mannelijke onderzoekers (Titchener en Müller)
Bv. Vrouw van Boring mocht niet naar colleges van Titchener komen, maar Boring zelf wel
Maar: ook hier lijkt het niet nodig om een keuze te maken
- Demythificatie: verdiensten van grote wetenschappers worden in voldoende mate erkend
- Bredere intellectuele klimaat (internalistisch en externalistisch) waarbinnen grote figuren en
tijdgenoten opereerden
4
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING
0.1. THEMA’S EN INVALSHOEKEN
THEMA INVALSHOEK
Maatschappij Sociaal- - ‘It’s the economy stupid’ ~Bill Clinton
economische → Verwijst naar de stelling dat veranderingen in
context maatschappelijke domeinen in de eerste plaats
aangedreven worden vanuit de economie
- Sociaal-economische situering geeft een concreet beeld
van de maatschappelijke achtergrond en tijdsgeest waarin
bepaalde ontwikkelingen zich voordoen, zonder causale
verbanden te veronderstellen
Maatschappelijk = De wijze hoe werd gekeken naar het individu in de
mensbeeld samenleving
2 trends binnen psychologie:
- Toenemende tendens tot individualisering
- Behoefte aan sociaal management
Methode Wetenschappelijke - De wetenschappelijke methodologie en hoe die zich in het
methode bijzonder ontvouwde binnen de studie van het
psychologische
- Hoe wetenschap de werkelijkheid ‘veroverde’
- Wetenschap is een verworvenheid, geen gegeven
- Bijdrage van individuen
- Succes en vertwijfeling
Mens Studie van de = Geschiedenis van de psychologie in strikte zin
mens - Het inhoudelijk werk van vooral de grote figuren uit het
verleden van de psychologie
- Inzichten en empirische bevindingen rond mens en
menselijk gedrag Bv. Filosofie, empirische voorlopers
→ Psychologie = wetenschap met filosofie als moeder en
fysiologie als vader
0.2. TIJDSPERIODE EN TIJDVAKKEN
Stichter van de psychologie?
- EU: Wilhelm Wundt, stichting laboratorium voor psychologisch onderzoek in Leipzig (1879)
→ Eerste wetenschapper die zichzelf ‘psycholoog’ noemde
- VS: William James, stichting psychologisch laboratorium aan Harvard University (1875)
→ Eerste die het vak ‘psychologie’ doceerde
Maar wanneer is de discipline gesticht?
→ Dit boek: bij de overgang van middeleeuwen naar de Renaissance: eerste tekenen van
individualisering en moderne wetenschappen in de Renaissance
1
,Samenvatting geschiedenis van de psychologie – Kaat Serneels
0.3. BEPERKINGEN
1. Enkel de Europese en Noord-Amerikaanse ontwikkelingen met betrekking tot de psychologie
worden besproken
= Eurocentrisme of selection bias
2. Enkel klassieke mannelijke auteurs komen aan bod
= Weerspiegeling van de situatie van de vrouw in het verleden
3. Vooral aandacht voor auteurs in academische kringen
→ Toegepaste psychologie krijgt minder aandacht
4. Maatschappelijk mensbeeld gaat over elite en minder over gewone man of vrouw
2
,Samenvatting geschiedenis van de psychologie – Kaat Serneels
HOOFDSTUK 1 – GESCHIEDSCHRIJVING
1.1. BENADERINGEN
1) TRADITIONELE BENADERING
Ebbinghaus: de psychologie heeft een lang verleden, maar nog slechts een korte geschiedenis
- Korte geschiedenis: eerste laboratoria pas gesticht in 19e eeuw
- Lang verleden: periode voor de officiële oprichting van de psychologie Bv. Aristoteles
→ Psychologen als intellectuele erfgenamen van een lange traditie
- Doel: plaats van de psychologie veilig stellen in de rij van wetenschappen
→ Studie van het verleden om de relevantie van de psychologie te bekrachtigen
- Continuïteit van verleden naar het heden: vragen zijn dezelfde, methode is verschillend
- De psychologie zelf wordt niet in vraag gesteld
2) HEDENDAAGSE BENADERING
- Bestaan van de psychologie moet niet meer worden gerechtvaardigd, want discipline is sterk
verankerd en heeft belangrijke maatschappelijke rol
- Verduidelijking van de hedendaagse situatie Bv. Waarom zoveel deeldomeinen?
- Discontinuïteit met verleden is mogelijk: vragen verschillend?
- Kennisdoel (inhoud): studie van het verleden om kennis op te doen
- Vormend doel (reflectie): studie van het verleden om kritisch de psychologie als wetenschap
te bevragen
INHOUD
Kennis over verleden Bv. Hoe zijn de deeldomeinen ontstaan, hoe keken mensen naar
verschillen in persoonlijkheid? …
Begrijpen heden Bv. Conceptleren: hoe weten we wat iets is?
Bv. Opdeling van de psychologie: APA (toegepaste psychologie) vs APS
(theoretische psychologie)
Nadenken over toekomst
REFLECTIE
Tijd-ruimtelijke - Tijdsgesitueerd: onderzoeksvragen worden beïnvloed door de tijdsgeest
gesitueerdheid - Ruimtelijk gesitueerd: psychologie als discipline bepaald door bredere culturele
achtergrond van de beoefenaars ervan → Interactie tussen cultuur en wetenschap
Wat is - Wetenschap is verworven, niet gegeven
wetenschap? - Wat houdt de psychologie als wetenschap in en hoe kan het psychologische het
best bestudeerd worden?
- Keuzes maken in wat wel en niet wordt onderzocht en welke wetenschappelijke
methoden worden toegepast
Fundamentele - Geen aanwijsbaar onderzoeksdomein: psychologische fenomenen bestuderen
eigenheid van die voornamelijk enkel mbv psychologische taal kan worden gevat
de psychologie? - ‘We have no way of knowing what psychological phenomena are, no way of
giving them meaning, except in terms of that language’
- Linguïstisch determinisme: taal bepaalt ons denken en hoe we de werkelijkheid
waarnemen → Als taal evolueert, verandert de psychologische realiteit dan ook?
- Instrumentalisme: taal als instrument, een ‘alsof’ werkelijkheid (metafoor)
Bv. Geheugensystemen om het te begrijpen, maar is in feite niet zo opgedeeld
3
, Samenvatting geschiedenis van de psychologie – Kaat Serneels
1.2. STREKKINGEN IN GESCHIEDSCHRIJVING
INTERNALISME EXTERNALISME
Ontwikkelingen binnen een domein Ook politieke, sociale, maatschappelijke context
Evoluties verlopen volgens een zuiver interne Ook invloed van buitenaf: context heeft invloed
logica, nl. wetenschappelijke methode op wetenschappelijk denken
Maar: keuze tussen internalisme-externalisme is valse tweedeling: wetenschappelijke kennis wordt
zowel beïnvloed door context (cf. externalisme), als dat het niet puur extern gereguleerd is (cf.
internalisme).
Sociaal constructivisme = strekking die bestaat uit gedetailleerde studies van de wetenschappelijke
praktijk obv wetenschapsgeschiedenis, -filosofie en sociologie van de kennis.
- Cf. Internalisme: focus ligt op ontwikkelingen in een wetenschappelijk domein
- Cf. Externalisme: de beschrijving van de evolutie niet alleen obv de inhoud van het
wetenschappelijk denken. Er zijn nl. ook sociologische en psychologische dimensies nodig om
wetenschappelijk gedrag te begrijpen
→ Relativiteit van wetenschappelijke kennis: kennis staat niet los van conceptualisaties van
de wetenschappelijk gemeenschap Bv. IQ-concept pas ontstaan toen er nood aan was
- Extreem sociaal constructivisme: externe, objectieve kennis bestaat niet
GROTE FIGUREN TIJDSGEEST
‘History of the world is but the biography of ‘L’art, c’est moi, la science c’est nous’:
great men’ wetenschap is collectief, invloed van tijdsgeest
De geschiedenis wordt beschreven obv de Grote figuren zijn ‘trend watchers’, geen
bijdrage van grote namen in het domein ‘influencers’
Nadeel: ‘hagiografie’ van grote figuren: worden
als heilig gezien
The woman problem (Boring):
- Intellectuele kennis is eerder continu: grote figuren worden geselecteerd, maar zijn
voorafgegaan door vooruitgangen en gebeurtenissen die de bevinding mogelijk hebben
gemaakt
- Prestige wordt bepaalt door prestatie, maar ook door timing, het denken in die tijd etc
Mattheuseffect: aan 1 bepaalde wetenschapper meer toekennen dan die in werkelijkheid heeft
gedaan
Matilda-effect: verwezenlijkingen van vrouwelijke onderzoekers toeschrijven aan mannelijke
onderzoekers
Bv. Mary Whiton Calkins: voorgestelde methode van paarsgewijze associatie bij geheugenprocessen,
werd gestolen door mannelijke onderzoekers (Titchener en Müller)
Bv. Vrouw van Boring mocht niet naar colleges van Titchener komen, maar Boring zelf wel
Maar: ook hier lijkt het niet nodig om een keuze te maken
- Demythificatie: verdiensten van grote wetenschappers worden in voldoende mate erkend
- Bredere intellectuele klimaat (internalistisch en externalistisch) waarbinnen grote figuren en
tijdgenoten opereerden
4
