Rechtsfilosofie (hoorcollege 1)
Intern perspectief = manier waarop we het recht van binnenuit ervaren en begrijpen als
deelnemers aan het rechtssysteem
Bv. rechtstheorie + rechtsgeschiedenis
→ Volledig begrip van recht? Extern perspectief nodig
Bv. rechtssociologie = wisselwerking tussen het recht en de maatschappij/ hoe beïnvloedt
het recht de sociale realiteit
Rechtsfilosofie
- essentiële vragen over de noodzaak van het recht binnen samenleving
- normatieve inhoud van recht
- verhouding tot moraal
- definitie + belang van rechtvaardigheid
- rol van de staat + van macht in vormgeven/ handhaven van recht
- Waarom moet recht nageleefd worden?
Conflict
= tegelijkertijd voorkomen van 4 voorwaarden
- veelheid → maakt interactie tussen individuen mogelijk
- 1 persoon: onmogelijk om in een conflict te geraken
- verscheidenheid → individuen moet verschillende ideeën, voorkeuren en plannen
hebben
- niet altijd een probleem
- probleem: personen gebruiken dezelfde materiële middelen om hun diverse
intenties vorm te geven
- middelen = werktuigen/ grondstoffen/ arbeidskracht/ iemands lichaam
- schaarste → middelen zijn niet oneindig aanwezig
- niet iedereen kan doelstellingen tegelijkertijd realiseren
- vormt niet altijd een probleem: enkel als iedereen vrije toegang heeft tot deze
- vrije toegang → baas maken van schaarste middelen voor eigen belangen
- ten nadele van anderen
⇒ ontstaat enkel een conflict als deze 4 tegelijkertijd voorkomen
→ apart zijn ze geen probleem
→ komen in meeste situaties samen voor
Voorwaarden = opstapelend + noodzakelijk
→ 1 voorwaarde uitschakelen = geen conflict
= wat is de functie van het recht
→ zorgt voor ordening van samenleving
Centrale drijfveer: aanwezigheid van conflicten + mogelijkheid tot conflicten bij interacties
met elkaar en gebruik van goederen
→ die oplossende/beheersende systemenen = essentieel voor stabiele + vreedzame
samenleving
4 theoretische strategieën: uitschakelen van één van deze basisvoorwaarden
1. Veelheid = uitschakelen door nadruk te leggen op eenheid
, a. individuele personen samengevoegd tot één collectiviteit
b. één leider/instantie neemt alle beslissingen over gebruik van schaarste
2. Diversiteit = consensus afdwingen
a. handelingen mogen enkel uitgevoerd worden als ze goedkeuring krijgen van
alle anderen
b. beste manier: allemaal dezelfde opinies + waarden
3. Schaarste = verdwijnen door overvloed
a. behoeften kunnen bevredigd worden door beschikbare middelen
b. enkel de meest essentiële behoeften vervullen
i. herwaardering van eenvoudig leven + aanpassing consumptiepatroon
4. Schaarste = meer middelen beschikbaar maken door verhoging van productie
a. technologische vooruitgang + verbeteren van efficiëntie
5. Vrije toegang = rechtssysteem uitbouwen waarbij verhoudingen tegenover anderen +
personen gedefinieerd is + wettelijk vastgelegd
a. recht: gestructureerd kader waarbinnen personen rechten krijgen om
middelen te gebruiken
b. doel: persoonlijke voorkeuren nastreven + plannen uit te voeren (binnen
juridische grenzen)
Recht
Enige realistische oplossing = vastleggen van wie toegang heeft tot schaarste middelen
A. Functie van het recht
→ maakt samenleving mogelijk waarin veelheid + diversiteit gerespecteerd worden
→ in een wereld van schaarste
→ centraal: vrijheid + individualiteit + zelfrealisatie
→ perfecte samenleving creëren: vrijheid van individuen beperken
→ toegang tot schaarse middelen reguleren
→ iedereen kan vrij beschikken over wat hen juridisch toekomt ⇒ conflicten opgelost
→ duidelijk te merken in de definitie van Kant
→ onnodig om vrijheid op andere manieren te beperken
→ zouden centrale waarde van vrijheid ondermijnen
→ recht: vreedzaam samenleven + eerlijk toegang tot schaarse middelen
→ ZONDER INMENGING IN INDIVIDUELE VRIJHEID
B. Verhouding tussen recht en moraal
Moraal: afhankelijk van persoonlijke keuzes + innerlijke overtuigingen
Morele normen: niet bindend + niet naleven ervan = sanctie
→ leidt tot gewetensproblemen bij betrokkene + sociale afkeuring van anderen
→ sommigen essentieel voor functioneren van samenleving → naleving verplicht
Bv. verbod op doden + verbod op diefstal (afdwingbare regels)
Recht: noodzakelijke structuur om fundamentele normen te respecteren
→ mogelijkheid om dwang uit te oefenen bij niet-naleving + bestraffingen
Morele opvattingen: te heterogeen + gedetailleerd
→ verschillen sterk tussen individuen en groepen
→ moeilijk om ze universeel afdwingbaar te maken
⇒ recht: normen zijn wel afdwingbaar door juridische sancties
⇒ mensen met verschillende morele overtuigingen kunnen vreedzaam samenleven
Verdere relatie: veel discussies
1. natuurrecht = recht + moraal onlosmakend verbonden met elkaar
, 2. rechtspositivisme = recht is onafhankelijk van moraal + enkel regels door autoriteit
Hoe ver mag het recht de vrijheid inperken? Wat is rechtvaardigheid exact?
C. Kenmerken van het rechtssysteem
4 essentiële kenmerken
1. gericht op reguleren van gedrag binnen samenleving door normen
a. normen bepalen wat juist/ onjuist is in interacties tussen mensen
b. bieden richtlijnen om samenleven voorspelbaar te maken + conflicten
voorkomen
⇒ normatieve ordening van de samenleving
⇒ enige realistische manier om samenleving te ordenen op bindende wijze
2. geheel van regels en voorschriften
a. bepalen wat mag en wat niet
b. formeel vastgelegd + vormen juridische kader waaraan wij ons moeten
houden
c. geheel want heeft verschillende vormen (vrijheden, verplichtingen,
aanspraken)
3. Uitgevaardigd door of krachtens het maatschappelijk gezag
a. autoriteit, die macht heeft om regels op te leggen, nodig om het gedrag te
reguleren
b. autoriteit= mandaat om in maatschappelijk belang regels te formuleren +
uitvaardigen
4. Afdwingbaar door of krachtens het maatschappelijk gezag
a. verschil met andere normatieve systemen
b. naleving van regels kan afgedwongen worden (politie, rechtbanken,...)
i. gevolg: sanctie, gedwongen tot naleving
⇒ recht: gestructureerd + bindend systeem
D. Opbouw van het rechtssysteem
Recht = enige realistische manier op bindende wijze om mensen te laten leven in
samenleving met schaarste
→ enkel door vrijheid van burgers af te bakenen
→ duidelijkheid over vrijheid dat ze hebben om hun levensdoelen te realiseren met
de schaarse middelen
Vrijheid afbakenen → normen vastleggen om gedrag te reguleren (beperkingen, rechten)
→ wetgevende macht: orgaan dat bevoegd is om regels + voorschriften te formuleren
→ bepaalde personen krijgen die bevoegdheid (normen)
→ voorschriften hoe deze functie uitgevoerd moet worden (normen)
→ uitvoerende macht: orgaan dat ervoor zorgt dat de regels + voorschriften
uitgevoerd en toegepast worden
→ bepaalde personen machtigen om deze functie uit te oefenen (normen)
→ voorschriften hoe deze functie uitgevoerd moet worden (normen)
→ rechterlijke macht: orgaan dat de naleving van regels + voorschriften afdwingt +
conflicten oplost
→ bepaalde personen machtigen om deze functie uit te voeren (normen)
→ voorschriften hoe deze functie uitgevoerd moet worden (normen)
⇒ vrijheid maximaal gewaarborgd
, E. Dwang als basiskenmerk
Recht → steunt als basiskenmerk op dwang: naleving van juridische normen = afdwingbaar
→ verschil met andere normatieve systemen
- normen = vrijblijvend
- overtreding = geen formele consequenties
→ schending van normen = sancties
2 soorten dwang
1. Preventieve dwang: bedoeld om mensen te motiveren om de wet vrijwillig na te leven
- door sancties (gevangenis, boetes,...) → burgers aangemoedigd om regels te volgen
- doel: bepaald gedrag bevorderen zonder dat er zwaar opgetreden moet worden
2. Repressieve dwang: als de preventieve maatregelen falen + overtreding van wet is
- sancties opgelegd aan degenen die de normen schenden
- doel: overtredingen te straffen + rechtsorde te handhaven
Recht → regels eerlijk + consistent toe te passen (hierdoor worden regels gevolgd)
→ geeft rechtszekerheid + normen/ sancties niet willekeurig toegepast
Dwang = noodzakelijk → geen voldoende kenmerk van het recht
→ rechtssysteem met enkel dwang = onwerkbaar (naleving enkel uit angst)
→ instabiel + ineffectief (burgers geen vertrouwen in het recht)
Stabiele + effectieve rechtsorde: burgers moeten de wetten op zichzelf herkennen + zich er
vrijwillig aan houden
→ doel van recht: vrijwillige naleving (dwang enkel bij overtreding)
→ wetten = rechtvaardig
⇒ recht steunt op rechtvaardigheid + vrijwillige aanvaarding van juridische normen
Rechtsfilosofie (hoorcollege 2)
2. Van de premoderne wereld naar de moderniteit
→ wortels in oude Griekenland
- 6e eeuw V.chr.: grieken begonnen af te stappen van mythologische wereldbeeld
= overgangsperiode
- door uitbreiding van Griekse rijk naar Klein-Azië ⇒ contact met Egypte +
Perzië
- totaal verschillende mythologieën
⇒ ondermijnden het vertrouwen in vanzelfsprekendheid + hun eigen mythologische
traditie
A. De pre-Socratische rechtsfilosofie
Pre-Socratici: op zoek naar nieuwe manieren om wereld te begrijpen
→ gebaseerd op rationeel denken
- geen mythologische/ religieuze verklaringen (gebaseerd op verhalen, geloof, traditie)
Intern perspectief = manier waarop we het recht van binnenuit ervaren en begrijpen als
deelnemers aan het rechtssysteem
Bv. rechtstheorie + rechtsgeschiedenis
→ Volledig begrip van recht? Extern perspectief nodig
Bv. rechtssociologie = wisselwerking tussen het recht en de maatschappij/ hoe beïnvloedt
het recht de sociale realiteit
Rechtsfilosofie
- essentiële vragen over de noodzaak van het recht binnen samenleving
- normatieve inhoud van recht
- verhouding tot moraal
- definitie + belang van rechtvaardigheid
- rol van de staat + van macht in vormgeven/ handhaven van recht
- Waarom moet recht nageleefd worden?
Conflict
= tegelijkertijd voorkomen van 4 voorwaarden
- veelheid → maakt interactie tussen individuen mogelijk
- 1 persoon: onmogelijk om in een conflict te geraken
- verscheidenheid → individuen moet verschillende ideeën, voorkeuren en plannen
hebben
- niet altijd een probleem
- probleem: personen gebruiken dezelfde materiële middelen om hun diverse
intenties vorm te geven
- middelen = werktuigen/ grondstoffen/ arbeidskracht/ iemands lichaam
- schaarste → middelen zijn niet oneindig aanwezig
- niet iedereen kan doelstellingen tegelijkertijd realiseren
- vormt niet altijd een probleem: enkel als iedereen vrije toegang heeft tot deze
- vrije toegang → baas maken van schaarste middelen voor eigen belangen
- ten nadele van anderen
⇒ ontstaat enkel een conflict als deze 4 tegelijkertijd voorkomen
→ apart zijn ze geen probleem
→ komen in meeste situaties samen voor
Voorwaarden = opstapelend + noodzakelijk
→ 1 voorwaarde uitschakelen = geen conflict
= wat is de functie van het recht
→ zorgt voor ordening van samenleving
Centrale drijfveer: aanwezigheid van conflicten + mogelijkheid tot conflicten bij interacties
met elkaar en gebruik van goederen
→ die oplossende/beheersende systemenen = essentieel voor stabiele + vreedzame
samenleving
4 theoretische strategieën: uitschakelen van één van deze basisvoorwaarden
1. Veelheid = uitschakelen door nadruk te leggen op eenheid
, a. individuele personen samengevoegd tot één collectiviteit
b. één leider/instantie neemt alle beslissingen over gebruik van schaarste
2. Diversiteit = consensus afdwingen
a. handelingen mogen enkel uitgevoerd worden als ze goedkeuring krijgen van
alle anderen
b. beste manier: allemaal dezelfde opinies + waarden
3. Schaarste = verdwijnen door overvloed
a. behoeften kunnen bevredigd worden door beschikbare middelen
b. enkel de meest essentiële behoeften vervullen
i. herwaardering van eenvoudig leven + aanpassing consumptiepatroon
4. Schaarste = meer middelen beschikbaar maken door verhoging van productie
a. technologische vooruitgang + verbeteren van efficiëntie
5. Vrije toegang = rechtssysteem uitbouwen waarbij verhoudingen tegenover anderen +
personen gedefinieerd is + wettelijk vastgelegd
a. recht: gestructureerd kader waarbinnen personen rechten krijgen om
middelen te gebruiken
b. doel: persoonlijke voorkeuren nastreven + plannen uit te voeren (binnen
juridische grenzen)
Recht
Enige realistische oplossing = vastleggen van wie toegang heeft tot schaarste middelen
A. Functie van het recht
→ maakt samenleving mogelijk waarin veelheid + diversiteit gerespecteerd worden
→ in een wereld van schaarste
→ centraal: vrijheid + individualiteit + zelfrealisatie
→ perfecte samenleving creëren: vrijheid van individuen beperken
→ toegang tot schaarse middelen reguleren
→ iedereen kan vrij beschikken over wat hen juridisch toekomt ⇒ conflicten opgelost
→ duidelijk te merken in de definitie van Kant
→ onnodig om vrijheid op andere manieren te beperken
→ zouden centrale waarde van vrijheid ondermijnen
→ recht: vreedzaam samenleven + eerlijk toegang tot schaarse middelen
→ ZONDER INMENGING IN INDIVIDUELE VRIJHEID
B. Verhouding tussen recht en moraal
Moraal: afhankelijk van persoonlijke keuzes + innerlijke overtuigingen
Morele normen: niet bindend + niet naleven ervan = sanctie
→ leidt tot gewetensproblemen bij betrokkene + sociale afkeuring van anderen
→ sommigen essentieel voor functioneren van samenleving → naleving verplicht
Bv. verbod op doden + verbod op diefstal (afdwingbare regels)
Recht: noodzakelijke structuur om fundamentele normen te respecteren
→ mogelijkheid om dwang uit te oefenen bij niet-naleving + bestraffingen
Morele opvattingen: te heterogeen + gedetailleerd
→ verschillen sterk tussen individuen en groepen
→ moeilijk om ze universeel afdwingbaar te maken
⇒ recht: normen zijn wel afdwingbaar door juridische sancties
⇒ mensen met verschillende morele overtuigingen kunnen vreedzaam samenleven
Verdere relatie: veel discussies
1. natuurrecht = recht + moraal onlosmakend verbonden met elkaar
, 2. rechtspositivisme = recht is onafhankelijk van moraal + enkel regels door autoriteit
Hoe ver mag het recht de vrijheid inperken? Wat is rechtvaardigheid exact?
C. Kenmerken van het rechtssysteem
4 essentiële kenmerken
1. gericht op reguleren van gedrag binnen samenleving door normen
a. normen bepalen wat juist/ onjuist is in interacties tussen mensen
b. bieden richtlijnen om samenleven voorspelbaar te maken + conflicten
voorkomen
⇒ normatieve ordening van de samenleving
⇒ enige realistische manier om samenleving te ordenen op bindende wijze
2. geheel van regels en voorschriften
a. bepalen wat mag en wat niet
b. formeel vastgelegd + vormen juridische kader waaraan wij ons moeten
houden
c. geheel want heeft verschillende vormen (vrijheden, verplichtingen,
aanspraken)
3. Uitgevaardigd door of krachtens het maatschappelijk gezag
a. autoriteit, die macht heeft om regels op te leggen, nodig om het gedrag te
reguleren
b. autoriteit= mandaat om in maatschappelijk belang regels te formuleren +
uitvaardigen
4. Afdwingbaar door of krachtens het maatschappelijk gezag
a. verschil met andere normatieve systemen
b. naleving van regels kan afgedwongen worden (politie, rechtbanken,...)
i. gevolg: sanctie, gedwongen tot naleving
⇒ recht: gestructureerd + bindend systeem
D. Opbouw van het rechtssysteem
Recht = enige realistische manier op bindende wijze om mensen te laten leven in
samenleving met schaarste
→ enkel door vrijheid van burgers af te bakenen
→ duidelijkheid over vrijheid dat ze hebben om hun levensdoelen te realiseren met
de schaarse middelen
Vrijheid afbakenen → normen vastleggen om gedrag te reguleren (beperkingen, rechten)
→ wetgevende macht: orgaan dat bevoegd is om regels + voorschriften te formuleren
→ bepaalde personen krijgen die bevoegdheid (normen)
→ voorschriften hoe deze functie uitgevoerd moet worden (normen)
→ uitvoerende macht: orgaan dat ervoor zorgt dat de regels + voorschriften
uitgevoerd en toegepast worden
→ bepaalde personen machtigen om deze functie uit te oefenen (normen)
→ voorschriften hoe deze functie uitgevoerd moet worden (normen)
→ rechterlijke macht: orgaan dat de naleving van regels + voorschriften afdwingt +
conflicten oplost
→ bepaalde personen machtigen om deze functie uit te voeren (normen)
→ voorschriften hoe deze functie uitgevoerd moet worden (normen)
⇒ vrijheid maximaal gewaarborgd
, E. Dwang als basiskenmerk
Recht → steunt als basiskenmerk op dwang: naleving van juridische normen = afdwingbaar
→ verschil met andere normatieve systemen
- normen = vrijblijvend
- overtreding = geen formele consequenties
→ schending van normen = sancties
2 soorten dwang
1. Preventieve dwang: bedoeld om mensen te motiveren om de wet vrijwillig na te leven
- door sancties (gevangenis, boetes,...) → burgers aangemoedigd om regels te volgen
- doel: bepaald gedrag bevorderen zonder dat er zwaar opgetreden moet worden
2. Repressieve dwang: als de preventieve maatregelen falen + overtreding van wet is
- sancties opgelegd aan degenen die de normen schenden
- doel: overtredingen te straffen + rechtsorde te handhaven
Recht → regels eerlijk + consistent toe te passen (hierdoor worden regels gevolgd)
→ geeft rechtszekerheid + normen/ sancties niet willekeurig toegepast
Dwang = noodzakelijk → geen voldoende kenmerk van het recht
→ rechtssysteem met enkel dwang = onwerkbaar (naleving enkel uit angst)
→ instabiel + ineffectief (burgers geen vertrouwen in het recht)
Stabiele + effectieve rechtsorde: burgers moeten de wetten op zichzelf herkennen + zich er
vrijwillig aan houden
→ doel van recht: vrijwillige naleving (dwang enkel bij overtreding)
→ wetten = rechtvaardig
⇒ recht steunt op rechtvaardigheid + vrijwillige aanvaarding van juridische normen
Rechtsfilosofie (hoorcollege 2)
2. Van de premoderne wereld naar de moderniteit
→ wortels in oude Griekenland
- 6e eeuw V.chr.: grieken begonnen af te stappen van mythologische wereldbeeld
= overgangsperiode
- door uitbreiding van Griekse rijk naar Klein-Azië ⇒ contact met Egypte +
Perzië
- totaal verschillende mythologieën
⇒ ondermijnden het vertrouwen in vanzelfsprekendheid + hun eigen mythologische
traditie
A. De pre-Socratische rechtsfilosofie
Pre-Socratici: op zoek naar nieuwe manieren om wereld te begrijpen
→ gebaseerd op rationeel denken
- geen mythologische/ religieuze verklaringen (gebaseerd op verhalen, geloof, traditie)
