Samenvatting filosofie eindexamenstof + begrippenlijst

Wat is de mens?

Er zijn twee manieren om de vraag naar het wezen van de mens te
beantwoorden:

- Kijken naar het mensbeeld/essentie van de mens (3e
persoon): objectieve, universele eigenschappen van de mens die
vast te stellen zijn door een 3e persoon aan de hand van empirisch
onderzoek
- Kijken naar de bestaanservaring (1e persoon): aan de hand
van introspectie (naar binnen kijken) -> hoe ervaart men hun eigen
bestaan?

Kwestie 1: Hoe ervaren wij ons bestaan als mens? ->
bestaanservaring

Fenomenologie: het beschrijven van de subjectieve bestaanservaring,
1e persoon. Dit vult het wetenschappelijke derde-persoonsperspectief
aan.

Descartes: mens heeft een uitgebreid mechanisch lichaam (res
extensa) en een denkend bewustzijn (res cogitans) die op elkaar
inwerken; dualisme.

Standpunt 1: we zijn een denkend, bewegend lichaam (Sheets-
Johnstone - fenomenoloog)

We ervaren eerst pre-reflectief (dus intuïtief/zonder bewustzijn/1e
persoon) ons in de ruimte bewegende lichaam waarna de reflectie volgt
(3e persoon). Door het lichaamsschema weten we pre-reflectief waar
onze lichaamsdelen zitten en vooral wat je kunt doen met je lichaam in de
omgeving.


Standpunt 2: wij staan in verhouding tot onszelf (Plessner -
fenomenoloog)

Dubbele bestaanservaring: we zijn een lichaam en tegelijk hebben we
een lichaam.
Zijn een lichaam (1e persoon), want: we ervaren onszelf van binnen
We hebben een lichaam (3e persoon), want: we hebben excentrische
positionaliteit: wij kunnen buiten onszelf treden, op onszelf reflecteren.
Dieren kunnen dit niet.

De mens is hierdoor onbepaald en niet alleen maar vastgelegd door
natuurlijke eigenschappen. Daardoor hebben wij de vrijheid ons bestaan
zelf richting te geven.

,Drie paradoxale antropologische wetten die voortkomen uit onze dubbele
bestaanservaring:

- Natuurlijke kunstmatigheid: excentrische positionaliteit -> we
zijn ons bewust van onze ervaring en handelen -> reflecteren en
dus onszelf vormen (want er bestaat geen mensbeeld) =
kunstmatig.
Deze kunstmatigheid komt voort uit de bestaanservaring
(excentrische positionaliteit) die we van nature hebben.
- Bemiddelde onmiddellijkheid: de mens ervaart zichzelf als
subject (3e persoon) dat bemiddelt tussen zichzelf en de omgeving
(medewereld) en tegelijkertijd als subject dat onmiddellijk de
omgeving ervaart vanuit de 1e persoon.
Deze dubbele ervaring zorgt ervoor dat we onze interne ervaring
willen uitdrukken naar die medewereld (de gezamenlijke
werkelijkheid), omdat ons lichaam zich daarin bevindt. We willen
onze ervaringen en gevoelens vastleggen in de werkelijkheid
(expressiviteit). Taal is een bemiddelaar tussen de subjectieve,
directe ervaring en de gedeelde werkelijkheid (medewereld).
- Utopische standplaats: de mens heeft geen vaste basis (omdat
we onszelf kunnen vormen door excentrische positionaliteit) en
heeft dus in feite een utopische (niet-bestaande) standplaats.
-> mens wil zijn standplaats verbeteren, maar tegelijk houvast en
vaste grond. Dit telkens kritisch kijken zorgt uiteindelijk voor
vervreemding.


Lachen en wenen
Lachen en wenen zijn geen pure emoties, maar lichamelijke reacties die
het puur fysieke overstijgen en optreden wanneer we zelf geen grip meer
hebben (onbeantwoordbare situatie), we kunnen ze dus niet beheersen.
Laat de dubbele bestaanservaring zien: we zowel zijn als hebben een
lichaam. Je lichaam neemt het in zo'n moment dus even over en je kunt
het daarna ook niet uitleggen aan de hand van reflectie. Alleen mensen
hebben dit, door hun dubbele bestaanservaring die in deze situatie wordt
verstoord, die dieren niet hebben. Dieren kunnen huilen (als reflex) of
geluid maken, maar ze hebben niet die reflectieve afstand tot hun lichaam
en ervaring — ze zijn volledig één met hun lichaam. Het is ook anders dan
gewoon menselijke emotionele uitdrukkingen, die kun je wel uitleggen en
daar zijn de twee bestaanservaringen wel in “harmonie”.


Standpunt 3: wij staan in verhouding tot de ander (twee
existentialisten)

, De eerste persoons bestaanservaring wordt vertroebeld en zelfs
overstemd door de medewereld (2e persoonsperspectief):

- Kenmerkende verschillen tussen jongens en meisjes zijn ingegeven
door de medewereld en zijn geen biologische opvattingen. Deze
tradities vormen de bestaanservaring van mannen en ook van
vrouwen: “Je wordt niet als vrouw geboren, maar tot vrouw
gemaakt.” (Simone de Beauvoir)
- De bestaanservaring van mensen van kleur is vertroebeld en zelfs
overstemd door de blik van witte mensen. Deze blik geeft hem het
idee van “andersheid” van zijn lichaam en opeens ziet hij zijn
lichaam als het lichaam van een ander (uit 3e persoonsperspectief),
er ontstaat vervreemding. Hij begon zich verantwoordelijk te voelen
voor zijn lichaam en zijn ras, hij bekeek zichzelf met een objectieve
blik (door de blik van een ander). Hij ontdekte steeds meer
kenmerken aan zichzelf die ‘anders’ waren en maakt zich zo in zijn
bestaanservaring tot object.
Voorbeeld met pakje sigaretten: alle bewegingen maakt hij niet
vanuit gewoonte maar vanuit impliciete kennis: hij heeft gedrag
moeten aanleren omdat dat hij zich moet aanpassen aan de manier
waarop mensen naar hem kijken. Hij heeft een lichaam, hij is geen
lichaam. Het lichaamsschema verandert dus door de manier waarop
mensen naar hem kijken (epidermisch-raciaal schema).


Kwestie 2: Hoe veranderen techniek en wetenschap ons
mensbeeld?

Standpunt 1: metaforen en ervaringen beïnvloeden elkaar
wederzijds

- Lakoff en Johnson stellen dat we met taal zowel onze ervaring
uitdrukken als dat deze onze ervaring en daarmee ons mensbeeld
vormt. Dit gebeurt aan de hand van metaforen:
Oriënterende metaforen: Drukken uit hoe we met ons lichaam in
de wereld staan (ruimtelijke oriëntatie). Bijvoorbeeld: ik zag haar
opleven of de moed zonk hem in de schoenen -> geluk is recht op
staan en verdriet is gebukte houding.
Ontologische metaforen: abstracte begrippen uitgedrukt als
fysieke objecten (gevangen gedachten, verleden achtervolgt hem,
een leeg hoofd...)
NIET: leven ... zien of het leven nemen als het komt, maar
CONCRETER