Samenvatting Bestuurskunde
DEEL 1: situering van de bestuurskunde
HOOFDSTUK 1: Introductie tot bestuurskunde: sferen in de
samenleving
1. Inleiding
Bestuurskunde
o Sturen = vormgeving vd samenleving en rol die overheid daarin speelt
2. Vier sferen, vanuit het individu bekeken
Elk individu verhoudt zich tot 4 sferen id samenleving
o Bouwstenen v elke samenleving
o Onderling in verband, beïnvloeden elkaar, in tijd en ruimte veranderbaar
2.1 De sfeer van de gemeenschappen
= privaat, informeel, non-profit
Bestaat uit
o Individuele private sfeer = gender, gezondheid, financiële toestand
o Hoe met andere mensen relaties aangaan, samenleven, deel zijn van
families en sociale netwerken
Kenmerkend
o Liefde en vrijwilligheid
Relaties zijn (in theorie) machteloos en horizontaal
Wereld van rechten en vrijheden (religie, seksualiteit,…)
Maar deze in grote mate door staat bepaald
(In theorie) Geen dwang
Mensen maken autonome keuzes (kinderen krijgen,
samenwonen,…)
Maar in praktijk: sociale druk en maatschappelijk verwachtingen
die sturen vrijheid beperkt door sociaal-economische status of
onderlinge economische afh
2.2 De sfeer van de staat
Wanneer in aanraking?
o Bijna elk moment vd dag & voor (bijna) alle !e zaken
‘de staat’
o = geheel v overheden en publieke instellingen die optreden vr algemene
belang en ons (burgers) kunnen verplichten, stimuleren, ondersteunen of
hinderen maar die we als samenleving mee vormgeven (verkiezingen,
debat, media,….)
Definitie
o Alle overheden en hun instellingen, van alle territoriale niveaus, van
gemeenten tot globale niveau (vb Verenigde Naties)
‘overheden’ =
Politiek systeem op al deze niveaus
Administratie die beslissingen voorbereid en uitvoert
1
, Rechtelijke machten
Nemen op al deze niveaus beslissingen en kan met legitiem gezag
dwingend optreden
Dus publieke instellingen en hun bindende beslissingen vormt de
staat
Met bevoegdheden, rechten en plichten vastgelegd in
democratische regels (id eerste plaats de grondwet)
o Wetgevende, uitvoerende en rechtelijke macht
Verhoudingen tssn deze 3 kunnen sterk versch tssn staten (China vs
België)
Kenmerken
o Dwang is exclusief kenmerk (vb belastingen heffen en burger moet deze
betalen)
Voortdurend politieke debat over rol vd staat en manier waarop overheden ie
samenleving moet optreden
Voorbeelden
o Discussie over afbakening v rechten en vrijheden id private sfeer
o Manier v aanmoedigen vh woonbezit (leningen, hypotheken, subsidies)
Tov andere sferen
o Burgers hebben ‘voice’ = drukken voorkeuren vr beleid vd staat uit via
verkiezingen en geven aan wie staat moet besturen; ook protest of steun
mogelijk op allerlei manieren
2.3De sfeer van de markt
Kenmerken
o Verhoudingen functioneren via vraag en aanbod & ruil
o Producten of diensten
o Burger is consument en klant
Producten, woningen, cultuur
Telecommunicatie:
Vroeger: grote telecombedrijven hadden monopolie en waren vd
overheid
Nu: helemaal deel vd markt
o Exit: consumenten verlaten markt, ze kopen gn producten meer
<> sfeer vd staat: burgers kunnen zich nt onttrekken aan verplichte
diensten
Gevolgen (stel dat … volledig tot markt behoort)
o Onderwijs
Enkel als men volledige kost kan betalen, kan men onderwijs volgen
o Cultuur
Gebruikers dragen alle kosten
Wie?
o Bedrijven of profitorganisaties
Overleven enkel als investeren en winst maken
2.4De sfeer van de civil society
= maatschappelijk middenveld; organisaties opgericht door burgers waarin
zij zich verenigen
Kenmerken
o Steunt op vertrouwen
2
, Burgers vertrouwen elkaar (= sociaal kapitaal) => vertrouwen in
organisaties die ze samen hebben opgericht
Vrijwilligheid valt weg als gn vertrouwen
o ‘verenigingen’
Brede waaier v soorten en vormen
Kleine culturele verenigingen die heel informeel werken en
zonder betaald personeel tot grote vakbonden
Verenigingen in vrije tijd, economische sfeer, culturele sfeer,…
o Doel: maatschappelijke doelen nastreven door groepsvorming
Voorbeelden
o Ringland: voor overkapping vd ring rond Antwerpen
o Initiatieven rond mobiliteit, luchtvervuiling,…
Belang (ih midden voor een reden) is meervoudig
o Helpt mensen individueel sterker te maken, ook in private sfeer, door
empowerment (versterking door samenwerking met anderen)
o Oefent druk uit op markt (gezonde producten,…)
o Bundelt eisen en verlangens v burger tov overheid, en versterkt die door
mensen te verenigen
o Oefent druk op politiek agenda: probeert eisen een stem te geven
(kansarmoede, gezond milieu,…)
2.5De staat en de andere sferen
Kritische verhouding tssn 4 sferen is kenmerk v democratische systemen
Private sfeer – grote impact
o Bepaalt rechten en vrijheden v mensen
Maakt regels vr samenwonen (adoptie, erfenissenrecht, misbruik,
geweld…)
Zaken inzake seksisme, racisme, discriminatie,…
-> laatste jaren permanent debat over hoe ver gaan in reguleren,
want reguleren brengt mogelijkheid tot bestraffen
o Indirect op dagelijks leven id private sfeer
Privacybescherming, pensioen, kinderopvang,…
Om burgers te beschermen tgn te opdringerige staat: grondwet,
parlementen, rechtsregels en rechtbanken + staat controleren en ter
verantwoording roepen via politieke systeem
o Politieke voorkeur
Bij ons: vrij uitspreken (democratisch) <> andere landen nt zo
(autoritair)
Markt – grote impact
o Zorgt mee voor !e omgevingsfactoren die kansen scheppen vr bedrijven
(door onderwijs, mobiliteit, sociale zekerheid,…)
o Maakt regels waar bedrijven zich aan moeten houden
o Reguleert markten: stuurt dus G vd bedrijven
o Heft belastingen op bedrijven
o Werkt samen met bedrijven (grote infrastructuurprojecten,…)
Kan ook diensten uitbesteden aan private firma’s (Sodexo,…)
o Kan bepaalde materies meer vermarkten (telecom,…) of aan markt
overdragen door deregulering, liberalisering en privatisering
o Oefent druk uit om G vd bedrijven aan te passen
3
, Middenveld
o Ondersteunt delen vh middenveld financieel (subsidies)
o Regels rond het moeilijker of mogelijk maken v verenigen (oprichtingen
ve vzw,…)
o Nauwe samenwerking vr allerlei maatschappelijke opdrachten
(gezondheidszorg, onderwijs, sociale zekerheid,…)
Samenwerking heeft diepe historische wortels
Vb grote delen vd zorg en onderwijs opgenomen door
maatschappelijke organisaties, vooral gegroeid uit initiatieven vd
katholieke kerk
Katholiek onderwijs: w gefinancierd en gecontroleerd door overheid
en moet hun eindtermen halen maar blijft privaat initiatief
2.6De markt en de andere sferen
Private sfeer – grote impact
o Manier waarop werkorganisatie in bedrijven geregeld (dagcontracten,
24u op 24 werken, werk op zondag,…), bepaald groot deel patroon v ons
dagelijks leven en stuurt onze keuzes
o Producten die we kopen (reclame,…)
De staat
o Lobbyen voor hun belangen
o Overheid onder druk zetten vr keuzes ih algemeen belang
o Constante stroom v beïnvloeding door sterke banden tssn
vertegenwoordigers vd staat en marktpartijen
Middenveld/civil society
o Bedrijven en sectoren komen op voor hun belangen, daardoor invloed op
acties in en door staat en door middenveld
o Ih middenveld ook tendensen tot vermarkting (concurrentie tssn
ziekenfondsen,…)
o Evolutie nr meer commerciële organisaties (mutualiteiten die reizen
organiseren,…)
Kan ook dat middenveld org overgenomen w door markt (non-
profitwoonzorgcentra uitgebaat door vzw’s door commerciële spelers
zoals Armonea, zwembaden, sportcentra,…) -> verdwijnen dan
definitief uit middenveld
2.7Tijd en ruimte: de context maakt en verklaart verschil
Politieke ruimte (staten, steden,…)
o Verhoudingen tssn sferen versch, door politieke keuzes en
machtsverhoudingen
o Voorbeeld: natiestaten
België: bereik staat omvangrijker, middenveld meer uitgebouwd <>
VS
= verschil in ruimte
Tijd
o Voorbeeld: China – evolutie richting meer ruimte voor markt
2.8Basistermen
Zie schema, nt gebonden aan bepaalde sfeer
Publieke vs private sfeer – onderscheid id klassieke liberale theorie
4
DEEL 1: situering van de bestuurskunde
HOOFDSTUK 1: Introductie tot bestuurskunde: sferen in de
samenleving
1. Inleiding
Bestuurskunde
o Sturen = vormgeving vd samenleving en rol die overheid daarin speelt
2. Vier sferen, vanuit het individu bekeken
Elk individu verhoudt zich tot 4 sferen id samenleving
o Bouwstenen v elke samenleving
o Onderling in verband, beïnvloeden elkaar, in tijd en ruimte veranderbaar
2.1 De sfeer van de gemeenschappen
= privaat, informeel, non-profit
Bestaat uit
o Individuele private sfeer = gender, gezondheid, financiële toestand
o Hoe met andere mensen relaties aangaan, samenleven, deel zijn van
families en sociale netwerken
Kenmerkend
o Liefde en vrijwilligheid
Relaties zijn (in theorie) machteloos en horizontaal
Wereld van rechten en vrijheden (religie, seksualiteit,…)
Maar deze in grote mate door staat bepaald
(In theorie) Geen dwang
Mensen maken autonome keuzes (kinderen krijgen,
samenwonen,…)
Maar in praktijk: sociale druk en maatschappelijk verwachtingen
die sturen vrijheid beperkt door sociaal-economische status of
onderlinge economische afh
2.2 De sfeer van de staat
Wanneer in aanraking?
o Bijna elk moment vd dag & voor (bijna) alle !e zaken
‘de staat’
o = geheel v overheden en publieke instellingen die optreden vr algemene
belang en ons (burgers) kunnen verplichten, stimuleren, ondersteunen of
hinderen maar die we als samenleving mee vormgeven (verkiezingen,
debat, media,….)
Definitie
o Alle overheden en hun instellingen, van alle territoriale niveaus, van
gemeenten tot globale niveau (vb Verenigde Naties)
‘overheden’ =
Politiek systeem op al deze niveaus
Administratie die beslissingen voorbereid en uitvoert
1
, Rechtelijke machten
Nemen op al deze niveaus beslissingen en kan met legitiem gezag
dwingend optreden
Dus publieke instellingen en hun bindende beslissingen vormt de
staat
Met bevoegdheden, rechten en plichten vastgelegd in
democratische regels (id eerste plaats de grondwet)
o Wetgevende, uitvoerende en rechtelijke macht
Verhoudingen tssn deze 3 kunnen sterk versch tssn staten (China vs
België)
Kenmerken
o Dwang is exclusief kenmerk (vb belastingen heffen en burger moet deze
betalen)
Voortdurend politieke debat over rol vd staat en manier waarop overheden ie
samenleving moet optreden
Voorbeelden
o Discussie over afbakening v rechten en vrijheden id private sfeer
o Manier v aanmoedigen vh woonbezit (leningen, hypotheken, subsidies)
Tov andere sferen
o Burgers hebben ‘voice’ = drukken voorkeuren vr beleid vd staat uit via
verkiezingen en geven aan wie staat moet besturen; ook protest of steun
mogelijk op allerlei manieren
2.3De sfeer van de markt
Kenmerken
o Verhoudingen functioneren via vraag en aanbod & ruil
o Producten of diensten
o Burger is consument en klant
Producten, woningen, cultuur
Telecommunicatie:
Vroeger: grote telecombedrijven hadden monopolie en waren vd
overheid
Nu: helemaal deel vd markt
o Exit: consumenten verlaten markt, ze kopen gn producten meer
<> sfeer vd staat: burgers kunnen zich nt onttrekken aan verplichte
diensten
Gevolgen (stel dat … volledig tot markt behoort)
o Onderwijs
Enkel als men volledige kost kan betalen, kan men onderwijs volgen
o Cultuur
Gebruikers dragen alle kosten
Wie?
o Bedrijven of profitorganisaties
Overleven enkel als investeren en winst maken
2.4De sfeer van de civil society
= maatschappelijk middenveld; organisaties opgericht door burgers waarin
zij zich verenigen
Kenmerken
o Steunt op vertrouwen
2
, Burgers vertrouwen elkaar (= sociaal kapitaal) => vertrouwen in
organisaties die ze samen hebben opgericht
Vrijwilligheid valt weg als gn vertrouwen
o ‘verenigingen’
Brede waaier v soorten en vormen
Kleine culturele verenigingen die heel informeel werken en
zonder betaald personeel tot grote vakbonden
Verenigingen in vrije tijd, economische sfeer, culturele sfeer,…
o Doel: maatschappelijke doelen nastreven door groepsvorming
Voorbeelden
o Ringland: voor overkapping vd ring rond Antwerpen
o Initiatieven rond mobiliteit, luchtvervuiling,…
Belang (ih midden voor een reden) is meervoudig
o Helpt mensen individueel sterker te maken, ook in private sfeer, door
empowerment (versterking door samenwerking met anderen)
o Oefent druk uit op markt (gezonde producten,…)
o Bundelt eisen en verlangens v burger tov overheid, en versterkt die door
mensen te verenigen
o Oefent druk op politiek agenda: probeert eisen een stem te geven
(kansarmoede, gezond milieu,…)
2.5De staat en de andere sferen
Kritische verhouding tssn 4 sferen is kenmerk v democratische systemen
Private sfeer – grote impact
o Bepaalt rechten en vrijheden v mensen
Maakt regels vr samenwonen (adoptie, erfenissenrecht, misbruik,
geweld…)
Zaken inzake seksisme, racisme, discriminatie,…
-> laatste jaren permanent debat over hoe ver gaan in reguleren,
want reguleren brengt mogelijkheid tot bestraffen
o Indirect op dagelijks leven id private sfeer
Privacybescherming, pensioen, kinderopvang,…
Om burgers te beschermen tgn te opdringerige staat: grondwet,
parlementen, rechtsregels en rechtbanken + staat controleren en ter
verantwoording roepen via politieke systeem
o Politieke voorkeur
Bij ons: vrij uitspreken (democratisch) <> andere landen nt zo
(autoritair)
Markt – grote impact
o Zorgt mee voor !e omgevingsfactoren die kansen scheppen vr bedrijven
(door onderwijs, mobiliteit, sociale zekerheid,…)
o Maakt regels waar bedrijven zich aan moeten houden
o Reguleert markten: stuurt dus G vd bedrijven
o Heft belastingen op bedrijven
o Werkt samen met bedrijven (grote infrastructuurprojecten,…)
Kan ook diensten uitbesteden aan private firma’s (Sodexo,…)
o Kan bepaalde materies meer vermarkten (telecom,…) of aan markt
overdragen door deregulering, liberalisering en privatisering
o Oefent druk uit om G vd bedrijven aan te passen
3
, Middenveld
o Ondersteunt delen vh middenveld financieel (subsidies)
o Regels rond het moeilijker of mogelijk maken v verenigen (oprichtingen
ve vzw,…)
o Nauwe samenwerking vr allerlei maatschappelijke opdrachten
(gezondheidszorg, onderwijs, sociale zekerheid,…)
Samenwerking heeft diepe historische wortels
Vb grote delen vd zorg en onderwijs opgenomen door
maatschappelijke organisaties, vooral gegroeid uit initiatieven vd
katholieke kerk
Katholiek onderwijs: w gefinancierd en gecontroleerd door overheid
en moet hun eindtermen halen maar blijft privaat initiatief
2.6De markt en de andere sferen
Private sfeer – grote impact
o Manier waarop werkorganisatie in bedrijven geregeld (dagcontracten,
24u op 24 werken, werk op zondag,…), bepaald groot deel patroon v ons
dagelijks leven en stuurt onze keuzes
o Producten die we kopen (reclame,…)
De staat
o Lobbyen voor hun belangen
o Overheid onder druk zetten vr keuzes ih algemeen belang
o Constante stroom v beïnvloeding door sterke banden tssn
vertegenwoordigers vd staat en marktpartijen
Middenveld/civil society
o Bedrijven en sectoren komen op voor hun belangen, daardoor invloed op
acties in en door staat en door middenveld
o Ih middenveld ook tendensen tot vermarkting (concurrentie tssn
ziekenfondsen,…)
o Evolutie nr meer commerciële organisaties (mutualiteiten die reizen
organiseren,…)
Kan ook dat middenveld org overgenomen w door markt (non-
profitwoonzorgcentra uitgebaat door vzw’s door commerciële spelers
zoals Armonea, zwembaden, sportcentra,…) -> verdwijnen dan
definitief uit middenveld
2.7Tijd en ruimte: de context maakt en verklaart verschil
Politieke ruimte (staten, steden,…)
o Verhoudingen tssn sferen versch, door politieke keuzes en
machtsverhoudingen
o Voorbeeld: natiestaten
België: bereik staat omvangrijker, middenveld meer uitgebouwd <>
VS
= verschil in ruimte
Tijd
o Voorbeeld: China – evolutie richting meer ruimte voor markt
2.8Basistermen
Zie schema, nt gebonden aan bepaalde sfeer
Publieke vs private sfeer – onderscheid id klassieke liberale theorie
4
