SEKSUELE GEZONDHEID
1. SEKSUALITEIT, INTIMITEIT EN SEKSUELE GEZONDHEID
1.1. BEGRIPSOMSCHRIJVING SEKSUALITEIT EN INTIMITEIT
Seksualiteit is een breed begrip
- Persoonsgebonden kenmerken: geslacht, genderidentiteit, genderrollen, seksuele oriëntatie
- Redenen om seksualiteit te ervaren: erotiek, plezier, intimiteit en voortplanting
- Gedachten, gevoelens en fantasieën
- Waarden, overtuigingen en attitudes: hoe kijk je naar minder ‘klassieke’ vormen van
seksualiteit of minder (of niet) traditionele relaties, wat je vindt van sekswerkers, erotische en
seksuele dienstverleningen
- Contexten: cultuur, religie, politieke systemen, strafrechtelijke kaders en de media
Seksualiteit is iets wat geen 2 personen op dezelfde manier beleven.
Seksualiteit en intimiteit kunnen complementair zijn aan elkaar, maar kunnen ook in elkaars verlengde
liggen.
Intimiteit = de veel bredere behoefte van ieder mens, waarbij van seksualiteit niet altijd sprake hoeft
te zijn. Het is een gevoel van verbondenheid (3 soorten intimiteit).
- Relationele intimiteit = het ervaren van een wederkerigheid of onderlinge afhankelijkheid in de
relaties met anderen
- Emotionele intimiteit = troost en emotionele ondersteuning
- Lichamelijke intimiteit = lichamelijke aanrakingen in de meest brede zin van het woord
Seksualiteit en intimiteit vormen een belangrijke levensbehoefte voor elke persoon en levert een
bijdrage aan de kwaliteit van leven en aan een gelukkig leven.
In de begeleiding staat dialoog centraal tussen de HV en de ZO
- Hierin seksuele gedrag, context en motieven van een ZO verduidelijkt en verhelderd
- Samen op zoek gaan naar wat de ZO belangrijk beschouwd op vlak van seksualiteit en intimiteit
- Hoe het kan gerealiseerd worden en welke rol de HV speelt hierin
1.2. BETKENISGEVING
Iedere persoon geeft een erg persoonlijke en individuele invulling aan seksualiteit en intimiteit en heeft
daarom andere persoonlijke grenzen (worden gevormd vanuit de levensgeschiedenis, waarden en
normen).
Stappen in het proces
- Bewust worden of voelen van je eigen toleranties
- Het kenbaar maken van je grenzen vaak slagen ZV daar niet onmiddellijk is door schaamte,
hulpeloosheid, kwaadheid of verwarring
o Impact van seksueel overschrijdend gedrag wordt niet besproken in het team vrees dat
collega’s hun gevoelens niet zullen erkennen, minimaliseren of weglachen
o Delen en bespreekbaar stellen van eigen kwetsbaarheid werkt in het team ondersteunend in
het verder omgaan met gedrag
1.3. SEKSUELE GEZONDHEID
Seksuele gezondheid = het vermogen zich seksueel aan te passen en een eigen regie te voeren, in
het licht van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven (def WHO krijgt veel kritiek).
- Seksualiteit is dus meer dan alleen geslachtsgemeenschap
- Seksuele gezondheid is meer dan alleen het ontbreken van seksuele problemen
, - Geen absoluut en objectief gedefinieerde ‘goede gezonde seks’ ruimte voor diversiteit
Alleen als er duidelijkheid is wat je onder beide begrippen verstaat, en wat anderen onder
seksualiteit verstaan, kan er gepraat worden over seksualiteitsvraagstukken.
1.4. HET BELANG VAN POSITIEVE SEKSUALITEIT
In de zorg wordt seksualiteit vaak nog geassocieerd met problemen en met een betuttelende houding.
Het wordt gezien als een secundair luxeprobleem en niet als een primair thema.
Positieve - of helende seksualiteit
- Gaat over de positieve effecten van seksueel gedrag op de gezondheid.
- Gaat over genieten, kracht en empowerment opdat de ZO in welbevinden blijft.
- Hiervoor moeten we afstappen van enge, genderstereotiepe invullingen van seksualiteit,
waarbij specifieke verwachtingen gelden naar mannen en vrouwen
Huidig onderzoek richt zich meer naar de positieve effecten van seksualiteit: introductie van seksueel
geluk
2. SEKSUELE RECHTEN
2.1. DE SEKSUELE RECHTEN
= rechten die enerzijds bijdragen dat personen worden beschermd tegen dwang, discriminatie en
geweld op het vlak van seksualiteit en trachten de ontplooiing van de eigen seksualiteit en seksuele
gezondheid van elke persoon waar te maken
- Internationaal vastgelegd
- Sluiten aan op de fundamentele en universele rechten van elk mens en omvatten het recht voor
iedereen op de hoogst haalbare standaard van seksuele gezondheid, inclusief toegang tot
voorzieningen
- Recht op o.a. keuzevrijheid om wel of niet seksueel actief te zijn, vrije partnerkeuze, respect voor
lichamelijke integriteit.
- Vanaf 14 jaar: max 3 jaar ouder en geen gezagsrelatie
- Vanaf 16 jaar: mag meer dan 3 jaar ouder zijn
2.2. BEOORDELINGSCRITERIA SEKSUEEL GEDRAG – HET VLAGGENSYSTEEM
Het vlaggensysteem = methodiek die neutrale en objectieve handvatten biedt om seksueel gedrag
(1) objectief in te schatten, (2) bespreekbaar te maken (met alle betrokken partijen) en (3) adequaat te
reageren op het SGG.
Adhv 6 criteria seksueel gedrag indelen in 4 categorieën van ernst, aangeduid met kleuren
- Groene vlag = gezond seksueel gedrag, oké
o Reactie: Gezond gedrag dat je benoemt of bevestigt, of bewust niet op reageert.
- Gele vlag = minder gezond experimenteergedrag of licht grensoverschrijdend, ± oké
o Reactie: Kinderen zoeken vaak hun grenzen, dit gedrag benoem en begrens je.
- Rode vlag = ernstig seksueel grensoverschrijdend gedrag, - oké
o Hierbij is er geen toestemming tussen beiden alsook ongelijkwaardigheid.
o Reactie: Verbieden !
- Zwarte vlag = zwaar seksueel grensoverschrijdend gedrag, -- oké
o Geen toestemming, ongelijkwaardigheid EN dwang.
o Reactie: Verbieden en bestraffen !
De 6 criteria
- Wederzijdse toestemming: seksueel gedrag is alleen oké als alle betrokkenen akkoord gaan en
zich prettig bij voelen
, - Vrijwilligheid: de betrokkenen stellen het gedrag uit goesting. Er mag geen vorm van beloning,
misleiding, druk of dwang in het spel zijn.
- Gelijkwaardigheid: de betrokkenen staan fysiek, mentaal en qua ontwikkelingsvlak kort bij
elkaar. Het zijn gelijkwaardige partners
- Passend voor de context: in de ene situatie gelden andere regels dan in de andere. Gezond
seksueel gedrag is aangepast aan de situatie of de omstandigheden. Er is een onderscheid tussen
private en publieke ruimte
- Zonder negatieve impact: aan seks hoor je een goed gevoel over te houden. Als seksueel
gedrag fysieke, emotionele, sociale of psychische schade veroorzaakt, dan is het niet oké.
- Gepast voor het ontwikkelings- en functioneringsniveau: Bij elke stap in de ontwikkeling
van je kind hoort seksueel gedrag dat typisch is en dus oké voor die fase. Seksueel gedrag dat bij
een 'latere' fase hoort, kan dus overschrijdend zijn.
Gedragingen die een belletje moeten doen rinkelen, het uitroepteken
- Signalen van misbruik of andere onderliggende problematieken?
- Hoe schat je de kwetsbaarheid in van de betrokken persoon/ personen?
- Is er risico op een niet-ondersteunende context?
In de praktijk is er zowel een overreactie als een onderschatting van het grensoverschrijdend aspect
van seksueel gedrag.
2.3. SPECIFIEKE PATIËNTENDOELGROEPEN EN CONTEXTEN
Kwetsbare doelgroepen
- Mensen met verstandelijke beperking (intellectueel functioneren en/of beperkingen in
aanpassingsgedrag)
- Mensen met lichamelijke, visuele en auditieve beperking
- Mensen met psychische en psychiatrische problemen
- LGBTQAI+ gemeenschap
- Migranten, Verzoekers om internationale bescherming en Vluchtelingen (MiViV)
- Kinderen, jongeren en jongvolwassenen (1/5 meisjes en 1/10 jongens)
3. DE SEKSUELE ONTWIKKELING IN LEVENSLOOPPERSPECTIEF
3.1. UITGANGSPUNTEN LEVENSLOOPPERSPECTIEF
De seksuele ontwikkeling
- Is een levenslange ontwikkeling
- Wordt beïnvloed door een breed scala aan factoren
o Biologische aanleg, individuele psychologische kenmerken, sociaal-culturele factoren
variëren op basis van context of omgeving
- Contextuele factoren beïnvloeden elkaar wederzijds en dynamisch
- Is veranderbaar – ontwikkelingsdomeinen
o De biologische en fysieke ontwikkeling
o De psychosociale ontwikkeling (seksueel gedrag, seksuele gevoelens, oriëntatie,
genderidentiteit…)
o Reproductieve gezondheid, vruchtbaarheid, voortplanting, anticonceptie en gezinsvorming
Op elk van de deelgebieden vindt ontwikkeling plaats: in sommige levensfasen meer op het ene
gebied, in andere levensfasen meer op het andere gebied.
3.2. VEELVOORKOMENDE ONTWIKKELINGEN IN VERSCHILLENDE LEVENSFASEN
Inzicht hebben op de veelvoorkomende seksuele ontwikkeling biedt de mogelijkheid om adequate
informatie en begeleiding te bieden, eenvoudige en moeilijkere vragen te beantwoorden en
problemen te signaleren.
1. SEKSUALITEIT, INTIMITEIT EN SEKSUELE GEZONDHEID
1.1. BEGRIPSOMSCHRIJVING SEKSUALITEIT EN INTIMITEIT
Seksualiteit is een breed begrip
- Persoonsgebonden kenmerken: geslacht, genderidentiteit, genderrollen, seksuele oriëntatie
- Redenen om seksualiteit te ervaren: erotiek, plezier, intimiteit en voortplanting
- Gedachten, gevoelens en fantasieën
- Waarden, overtuigingen en attitudes: hoe kijk je naar minder ‘klassieke’ vormen van
seksualiteit of minder (of niet) traditionele relaties, wat je vindt van sekswerkers, erotische en
seksuele dienstverleningen
- Contexten: cultuur, religie, politieke systemen, strafrechtelijke kaders en de media
Seksualiteit is iets wat geen 2 personen op dezelfde manier beleven.
Seksualiteit en intimiteit kunnen complementair zijn aan elkaar, maar kunnen ook in elkaars verlengde
liggen.
Intimiteit = de veel bredere behoefte van ieder mens, waarbij van seksualiteit niet altijd sprake hoeft
te zijn. Het is een gevoel van verbondenheid (3 soorten intimiteit).
- Relationele intimiteit = het ervaren van een wederkerigheid of onderlinge afhankelijkheid in de
relaties met anderen
- Emotionele intimiteit = troost en emotionele ondersteuning
- Lichamelijke intimiteit = lichamelijke aanrakingen in de meest brede zin van het woord
Seksualiteit en intimiteit vormen een belangrijke levensbehoefte voor elke persoon en levert een
bijdrage aan de kwaliteit van leven en aan een gelukkig leven.
In de begeleiding staat dialoog centraal tussen de HV en de ZO
- Hierin seksuele gedrag, context en motieven van een ZO verduidelijkt en verhelderd
- Samen op zoek gaan naar wat de ZO belangrijk beschouwd op vlak van seksualiteit en intimiteit
- Hoe het kan gerealiseerd worden en welke rol de HV speelt hierin
1.2. BETKENISGEVING
Iedere persoon geeft een erg persoonlijke en individuele invulling aan seksualiteit en intimiteit en heeft
daarom andere persoonlijke grenzen (worden gevormd vanuit de levensgeschiedenis, waarden en
normen).
Stappen in het proces
- Bewust worden of voelen van je eigen toleranties
- Het kenbaar maken van je grenzen vaak slagen ZV daar niet onmiddellijk is door schaamte,
hulpeloosheid, kwaadheid of verwarring
o Impact van seksueel overschrijdend gedrag wordt niet besproken in het team vrees dat
collega’s hun gevoelens niet zullen erkennen, minimaliseren of weglachen
o Delen en bespreekbaar stellen van eigen kwetsbaarheid werkt in het team ondersteunend in
het verder omgaan met gedrag
1.3. SEKSUELE GEZONDHEID
Seksuele gezondheid = het vermogen zich seksueel aan te passen en een eigen regie te voeren, in
het licht van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven (def WHO krijgt veel kritiek).
- Seksualiteit is dus meer dan alleen geslachtsgemeenschap
- Seksuele gezondheid is meer dan alleen het ontbreken van seksuele problemen
, - Geen absoluut en objectief gedefinieerde ‘goede gezonde seks’ ruimte voor diversiteit
Alleen als er duidelijkheid is wat je onder beide begrippen verstaat, en wat anderen onder
seksualiteit verstaan, kan er gepraat worden over seksualiteitsvraagstukken.
1.4. HET BELANG VAN POSITIEVE SEKSUALITEIT
In de zorg wordt seksualiteit vaak nog geassocieerd met problemen en met een betuttelende houding.
Het wordt gezien als een secundair luxeprobleem en niet als een primair thema.
Positieve - of helende seksualiteit
- Gaat over de positieve effecten van seksueel gedrag op de gezondheid.
- Gaat over genieten, kracht en empowerment opdat de ZO in welbevinden blijft.
- Hiervoor moeten we afstappen van enge, genderstereotiepe invullingen van seksualiteit,
waarbij specifieke verwachtingen gelden naar mannen en vrouwen
Huidig onderzoek richt zich meer naar de positieve effecten van seksualiteit: introductie van seksueel
geluk
2. SEKSUELE RECHTEN
2.1. DE SEKSUELE RECHTEN
= rechten die enerzijds bijdragen dat personen worden beschermd tegen dwang, discriminatie en
geweld op het vlak van seksualiteit en trachten de ontplooiing van de eigen seksualiteit en seksuele
gezondheid van elke persoon waar te maken
- Internationaal vastgelegd
- Sluiten aan op de fundamentele en universele rechten van elk mens en omvatten het recht voor
iedereen op de hoogst haalbare standaard van seksuele gezondheid, inclusief toegang tot
voorzieningen
- Recht op o.a. keuzevrijheid om wel of niet seksueel actief te zijn, vrije partnerkeuze, respect voor
lichamelijke integriteit.
- Vanaf 14 jaar: max 3 jaar ouder en geen gezagsrelatie
- Vanaf 16 jaar: mag meer dan 3 jaar ouder zijn
2.2. BEOORDELINGSCRITERIA SEKSUEEL GEDRAG – HET VLAGGENSYSTEEM
Het vlaggensysteem = methodiek die neutrale en objectieve handvatten biedt om seksueel gedrag
(1) objectief in te schatten, (2) bespreekbaar te maken (met alle betrokken partijen) en (3) adequaat te
reageren op het SGG.
Adhv 6 criteria seksueel gedrag indelen in 4 categorieën van ernst, aangeduid met kleuren
- Groene vlag = gezond seksueel gedrag, oké
o Reactie: Gezond gedrag dat je benoemt of bevestigt, of bewust niet op reageert.
- Gele vlag = minder gezond experimenteergedrag of licht grensoverschrijdend, ± oké
o Reactie: Kinderen zoeken vaak hun grenzen, dit gedrag benoem en begrens je.
- Rode vlag = ernstig seksueel grensoverschrijdend gedrag, - oké
o Hierbij is er geen toestemming tussen beiden alsook ongelijkwaardigheid.
o Reactie: Verbieden !
- Zwarte vlag = zwaar seksueel grensoverschrijdend gedrag, -- oké
o Geen toestemming, ongelijkwaardigheid EN dwang.
o Reactie: Verbieden en bestraffen !
De 6 criteria
- Wederzijdse toestemming: seksueel gedrag is alleen oké als alle betrokkenen akkoord gaan en
zich prettig bij voelen
, - Vrijwilligheid: de betrokkenen stellen het gedrag uit goesting. Er mag geen vorm van beloning,
misleiding, druk of dwang in het spel zijn.
- Gelijkwaardigheid: de betrokkenen staan fysiek, mentaal en qua ontwikkelingsvlak kort bij
elkaar. Het zijn gelijkwaardige partners
- Passend voor de context: in de ene situatie gelden andere regels dan in de andere. Gezond
seksueel gedrag is aangepast aan de situatie of de omstandigheden. Er is een onderscheid tussen
private en publieke ruimte
- Zonder negatieve impact: aan seks hoor je een goed gevoel over te houden. Als seksueel
gedrag fysieke, emotionele, sociale of psychische schade veroorzaakt, dan is het niet oké.
- Gepast voor het ontwikkelings- en functioneringsniveau: Bij elke stap in de ontwikkeling
van je kind hoort seksueel gedrag dat typisch is en dus oké voor die fase. Seksueel gedrag dat bij
een 'latere' fase hoort, kan dus overschrijdend zijn.
Gedragingen die een belletje moeten doen rinkelen, het uitroepteken
- Signalen van misbruik of andere onderliggende problematieken?
- Hoe schat je de kwetsbaarheid in van de betrokken persoon/ personen?
- Is er risico op een niet-ondersteunende context?
In de praktijk is er zowel een overreactie als een onderschatting van het grensoverschrijdend aspect
van seksueel gedrag.
2.3. SPECIFIEKE PATIËNTENDOELGROEPEN EN CONTEXTEN
Kwetsbare doelgroepen
- Mensen met verstandelijke beperking (intellectueel functioneren en/of beperkingen in
aanpassingsgedrag)
- Mensen met lichamelijke, visuele en auditieve beperking
- Mensen met psychische en psychiatrische problemen
- LGBTQAI+ gemeenschap
- Migranten, Verzoekers om internationale bescherming en Vluchtelingen (MiViV)
- Kinderen, jongeren en jongvolwassenen (1/5 meisjes en 1/10 jongens)
3. DE SEKSUELE ONTWIKKELING IN LEVENSLOOPPERSPECTIEF
3.1. UITGANGSPUNTEN LEVENSLOOPPERSPECTIEF
De seksuele ontwikkeling
- Is een levenslange ontwikkeling
- Wordt beïnvloed door een breed scala aan factoren
o Biologische aanleg, individuele psychologische kenmerken, sociaal-culturele factoren
variëren op basis van context of omgeving
- Contextuele factoren beïnvloeden elkaar wederzijds en dynamisch
- Is veranderbaar – ontwikkelingsdomeinen
o De biologische en fysieke ontwikkeling
o De psychosociale ontwikkeling (seksueel gedrag, seksuele gevoelens, oriëntatie,
genderidentiteit…)
o Reproductieve gezondheid, vruchtbaarheid, voortplanting, anticonceptie en gezinsvorming
Op elk van de deelgebieden vindt ontwikkeling plaats: in sommige levensfasen meer op het ene
gebied, in andere levensfasen meer op het andere gebied.
3.2. VEELVOORKOMENDE ONTWIKKELINGEN IN VERSCHILLENDE LEVENSFASEN
Inzicht hebben op de veelvoorkomende seksuele ontwikkeling biedt de mogelijkheid om adequate
informatie en begeleiding te bieden, eenvoudige en moeilijkere vragen te beantwoorden en
problemen te signaleren.
