Hoofdstuk I: Het Corpus Iurius Civilis
1. Inleiding
Waarom bestuderen we rechtsgeschiedenis?
1. Vanwege het feit dat wij bij alle rechtstoepassing een norm toepassen uit het verleden op
een casuspositie uit het heden met een verantwoordingsplicht in de toekomst
2. Vanwege het academisch karakter van de universitaire rechten-opleiding: inzicht in
samenhang tussen sociale, wetenschappelijke en juridische verschijnselen
3. Het verleden als schatkamer van ideeën à voordat we alles opnieuw moeten uitvinden à
kunnen we kijken naar het verleden voor goede ideeën
Waarom bestuderen we het Romeinse recht?
1. Vanwege de receptie (= overnemen van onderdelen van gedachten, bepalingen,
grondbeginselen) van het Romeinse recht in het continentaal-Europese recht (en ook
daarbuiten, overigens) = het doordringen van het Romeinse recht in de rechtspraak en
vervolgens in de wetboeken vanaf 1100 tot 1900
2. Verwetenschappelijking van het recht aan de hand van de bestudering van de Romeinse
bronnen nl. het Corpus Iurius Civilis
Verschillen tussen het Romeinse recht en hedendaagse (privaat)recht:
1. Het romeinse privaatrecht omvat (veel) meer dan het huidige privaatrecht (reden: nu veel
publiekrecht) bv. delictenrecht (bv. diefstal) à private delicten niet door overheid vervolgd
maar door private burgers = niet privatisering à bestraft binnen privaatrecht, uit private
sfeer brengen à was er niet
2. In het Romeins recht staat het procesrecht voorop, niet het materiële recht à “is er een
mogelijkheid om een proces te beginnen ipv heb ik het recht”
à ubi remedium, ibi ius = waar een rechtsmiddel is, daar is ook recht
3. Het Romeinse recht gaat uit van een concrete casuspositie, het huidige (continentaal-
Europese) privaatrecht gaat uit van een geschreven wettekst of van een algemeen
rechtsbeginsel
à Engelse recht common law is gelijkaardig met Romeins recht à precedenten
maatgevend voor latere gevallen
à geen codificatie
4. Romeinse staat was nog geen rechtsstaat à geen scheiding der machten, geen geschreven
grondwet
5. Rechtsbronnen hebben andere hiërarchie: de verhouding tussen wetgeving, rechtspraak en
rechtswetenschap is in de tijd veranderd à minder geordend à rechter kijkt naar wat hij
aannemelijk acht
Studie van het Romeinse recht is in twee opzichten nodig en nuttig, ook voor nu:
1. Mogelijkheid tot vergelijken van rechtsregels en rechtsstelsels (=rechtsvergelijking) à
voor oorsprong à kom je vaak uit bij Romeins recht à kan je zien waar ieder rechtstelsels
andere weg is uitgaan en eigen keuzes heeft gemaakt
2. Het streven naar eenvorming (privaat)recht in de Europese Unie (bv. handelsrecht,
consumentenrecht) à verschillende groepen die zich hier mee bezig houden:
a. Unidroit à wereldwijd vooral op gebied internationaal handelsrecht
b. Commissie-Lando à uitgangspunten voor gemeenschappelijk privaatrecht Europa
1
, c. Gandolfi (Pavia-Group) à Von Bar à contractenrecht
d. European Group on Tort Law (Tilburg) à onrechtmatige daad
e. The Common Core of European Private Law
- Keizer Justinianus (527-565) en keizerin Theodora
o Afkomstig uit senatorenstand trouwde met meisje volkstand à mochten eigenlijk niet
trouwen
o Van oom Justinus à schatskist geërfd
o Wilde 1 rijk + 1 geloof (vrouw andere variant christendom) + 1 recht
o Heeft Corpus Iuris Civilis voor elkaar gebracht: een monument van het Romeinse recht
(zie 4.B indeling)
(Mozaïek in Ravenna, kerk San Vitale)
2. Receptie van het Romeins recht
1. Corpus iuris Civilis naar Italië à daar ingevoerd als wet: 544-554 à toch terug stuk
veroverd van West-Romeinse Rijk: Sanctio Pragmatica pro petitione Vigilii = Pragmatieke
Sanctie op verzoek van Vigilius (= Paus)*
o Justinianus = Keizer Oost-Romeinse Rijk, West-Romeinse Rijk bestond niet meer à
Byzantium = Constantinopel was woonplaats
o Maakte afspraak met hoogste figuur op gebied West-Romeinse Rijkà niet meer West-
Romeinse keizer, maar paus à *paus zou gevraagd hebben om het over te voeren,
maar waarschijnlijk omdat Justinianus sterke suggestie in die richting gedaan heeft
2. Duistere middeleeuwen à nauwelijks sporen gebruik boeken à onrust door
volksverhuizingen
3. 1088: Bologna à eind 11e eeuw alle boeken weer gebruikt aan hun universiteit in
rechtenopleiding
4. Europese universiteiten à eind 11e eeuw -begin 12e eeuw dringt ook door in rechtspraak
(juristen zijn opgeleid aan universiteit à plaatselijk gewoonterecht à gaatjes die ze
tegenkomen in praktijk invullen met wat ze in universiteit aan Romeinse recht geleerd
hebben) + boeken worden bestudeerd aan universiteit à ook centraal gestaan in de
rechtswetenschap (zie HIX):
5. Glossatoren à becommentariëren boeken
6. School van Orléans à 13e eeuw in Frankrijk à minder letterlijke interpretatie
7. Postglossatoren/ Commentatoren
8. Humanisten à 16e eeuw teksten in verband brengen met andere bronnen bv. literatuur,
maatschappelijke context
9. Natuurrecht/Vernunftrecht à ¹ bestudering à = concurrent Corpus Iuris Civilis
2
, 10. De Historische School en de Pandectenwissenschaft à 19e eeuw: in Duiste
rechtswetenschap à Digesten bestudeerd n.a.v. willen ontwerpen eigen wetboek voor
heel Duitsland
Extra: Ook in China, Japan, Canada, Latijns-Amerika, Zuid-Afrika à heel duidelijke
Romeinsrechtelijke wortels in moderne privaatrecht
3. Romeinse chronologie
1. Koningstijd 753/650 v.Chr. – 509 v.Chr.
- Absoluut koningschap à koning heeft imperium
o Wetgevende + rechstprekende + uitvoerende macht
o Laatste koning weggejaagd (Tarquinius Superbus)
2. Republiek = Res Publica 509 – 27 v.Chr.
A. Instituties
- Patriciërs (= hogere stand) en plebejers (= lagere stad) à eeuwenlang hebben plebejers
geprobeerd ook rechten te krijgen die de patriciërs voor zichzelf voorbehielden
- 2 Consuls: collegialiteit en annuïteit (=1 jaar in functie) à principes op den duur ook bij
andere magistraten
- Sinds 367 v.Chr: praetor à juridische functie afgesplitst van consulaat (waren vaak bezig
met aanvoer leger) à magistraat die aan burgers rechtsingang verleent à in tijd
Justianius geen juridische functie meer à entertainment organiseren
B. Rechtsbronnen
- XII Tafelen (451-450 v.Chr.) à eerste Romeinse rechtsoptekening à achtergrond
emancipatiestrijd plebejers à wisten niet hoe recht in elkaar zat à staken op 1 vd 7
heuvels Rome gaan zitten
- Wetten (leges)* à besluiten van de volksvergadering comitia centuriata
(=legervergadering) à verkoos consuls + op voorstel van de magistraten, meestal consul
à wetsvoorstellen aannemen: laatste wet: 96 n.Chr. (o.w.v. lastige procedure)
- Plebiscita (= Plebiscieten) à besluiten van het concilium plebis op voorstel van een
volkstribuun, sinds Lex Hortensia (287 v.Chr.) werden ze verbindend voor alle Romeinse
burgers ook voor patriciërs à vonden dit goed à reden: vriendschapsrelaties daardoor
controle
- Senaatsbesluiten (senatus consulta) à voorral van belang in eerste 1e eeuw v.Chr.
(vooral uit die eeuw zijn veel senaatsbesluiten bekend die kennelijk deels de rol van de
teruglopende wettenproductie overnamen, velen ervan betreffen het erfrecht), met
name ook voor het privaatrecht (erfrecht) à als je een magistratuur had bekleed à
zetelen in senaat
- Edicten van magistraten, vooral praetor à e edicten zijn rechtsmiddelen-catalogi, waarin
de burgers kunnen zien in welke gevallen via de magistraat toegang kunnen krijgen tot
rechter à tekst I-1
- Gewoonterechtà reeël aanwezig à gewoonte is te bewijzenà gemaakt in
volksvergadering, senaat
- Juristenrecht à gemaakt door magistraten à Romeinse juristen schreven over de
rechtszaken die zij in praktijk behandelden à begin geschriften over recht 2e eeuw v.Chr.
Ø Algemeen: ius civile vs ius honorarium à gemaakt door magistraten
3
, C. Juristen
- Toenemend belang rechtswetenschap als rechtsbron; taak juristen:
o Cavere: opstellen allerei juridische documenten
o Respondere: geven juridisch advies
o Agere: verlenen procesbijstand voor praetor
- 1 vd eerste juristen die wetenschappelijke benadering recht hanteert: +- 100 v.Chr.
Quintus Mucius Scaevola, toepassing onderscheid genus/species à juridische
verschijnselen in systeem onderbrengen à begin wetenschappelijke benadering recht (à
afgekeken van Grieken à rome belangrijke overwinning slag bij Pitna à Griekse filosofen
werden uitgewisseld à culturele uitwisseling à brachten retorica, formele logica mee)
3. Principaat 27 v.Chr. – 284 n.Chr.
A. Instituties
- Magistraturen Republiek blijven bestaan à doen alsof à de facto nieuwe functie
Augustus à kon als volkstribuun optreden en had dus veto’s + bevelsmacht oud consul
à magsitraten halt kon toeroepen of bijsturen
- Eerste keizer: Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr) à einde gemaakt burgeroorlogen,
onrustige toestand
B. Rechtsbronnen
- Er komen nu ook keizerlijke wetgeving: verschillende typen constitutiones = constituties
a. Rescripta (=rescripten): epistula/subscriptio à beslissingen concrete gevallen à
schriftuur keizerlijke kanselarij bestemd voor 1 concreet geval
b. Decreta à gerechtelijke uitspraken keizer
c. Mandata à keizerlijke ambtsinstructies
d. Edicten à keizer was ook magistraat
- Wetten (tot +- 96 n.Chr.)*
- Edicten à vastlegging Edictum Perpetuum = Eeuwig edict +- 135-138 n.Chr. à door jurist
Salvius Julianus in opdracht keizer Hadrianus; inperking zelfstandige betekenis edicten à
praetor recht afgenomen edicten uit te vaardigen à kon enkel nog in concreet geval niet
in algemeen
- Senaatsbesluiten worden belangrijker (door wegvallen wetten)
- Juristenrecht à juridisch advies en geschriften à nu: door verlening ius publice
respondendi = recht om in het openbaar namens de keizer juridisch advies te geven à
wordt de zelfstandigheid van juristen subtiel beperkt à niet aan alle juristen gegeven à
tweedeling à controle en beïnvloeding van deze juristen
C. Juristen
- Begin jaartelling: Sabinus/Cassius/Proculus/Labeo als belangrijke juristen; scholen van de
Sabinanen en Proculianen à je kon meelopen met grote juristen
- +- 160 n.Chr.: Gaius (geen familie-en bijnaam) à schrijft de Instituten (Institutiones) als
systematisch leerboek
- 3e eeuw: hofjuristen Papinianus, Ulpinianus, Paulus (geschreven over alles wat ze
tegenkwamen in praktijk à hun werken vormen een groot deel van de tekst van de
Digesten) à laatste generatie grote juristen
4. Dominaat 284 n.Chr. – 476/ 565 (of 1453?)
- 476 einde West-Romeinse rijk +
4
1. Inleiding
Waarom bestuderen we rechtsgeschiedenis?
1. Vanwege het feit dat wij bij alle rechtstoepassing een norm toepassen uit het verleden op
een casuspositie uit het heden met een verantwoordingsplicht in de toekomst
2. Vanwege het academisch karakter van de universitaire rechten-opleiding: inzicht in
samenhang tussen sociale, wetenschappelijke en juridische verschijnselen
3. Het verleden als schatkamer van ideeën à voordat we alles opnieuw moeten uitvinden à
kunnen we kijken naar het verleden voor goede ideeën
Waarom bestuderen we het Romeinse recht?
1. Vanwege de receptie (= overnemen van onderdelen van gedachten, bepalingen,
grondbeginselen) van het Romeinse recht in het continentaal-Europese recht (en ook
daarbuiten, overigens) = het doordringen van het Romeinse recht in de rechtspraak en
vervolgens in de wetboeken vanaf 1100 tot 1900
2. Verwetenschappelijking van het recht aan de hand van de bestudering van de Romeinse
bronnen nl. het Corpus Iurius Civilis
Verschillen tussen het Romeinse recht en hedendaagse (privaat)recht:
1. Het romeinse privaatrecht omvat (veel) meer dan het huidige privaatrecht (reden: nu veel
publiekrecht) bv. delictenrecht (bv. diefstal) à private delicten niet door overheid vervolgd
maar door private burgers = niet privatisering à bestraft binnen privaatrecht, uit private
sfeer brengen à was er niet
2. In het Romeins recht staat het procesrecht voorop, niet het materiële recht à “is er een
mogelijkheid om een proces te beginnen ipv heb ik het recht”
à ubi remedium, ibi ius = waar een rechtsmiddel is, daar is ook recht
3. Het Romeinse recht gaat uit van een concrete casuspositie, het huidige (continentaal-
Europese) privaatrecht gaat uit van een geschreven wettekst of van een algemeen
rechtsbeginsel
à Engelse recht common law is gelijkaardig met Romeins recht à precedenten
maatgevend voor latere gevallen
à geen codificatie
4. Romeinse staat was nog geen rechtsstaat à geen scheiding der machten, geen geschreven
grondwet
5. Rechtsbronnen hebben andere hiërarchie: de verhouding tussen wetgeving, rechtspraak en
rechtswetenschap is in de tijd veranderd à minder geordend à rechter kijkt naar wat hij
aannemelijk acht
Studie van het Romeinse recht is in twee opzichten nodig en nuttig, ook voor nu:
1. Mogelijkheid tot vergelijken van rechtsregels en rechtsstelsels (=rechtsvergelijking) à
voor oorsprong à kom je vaak uit bij Romeins recht à kan je zien waar ieder rechtstelsels
andere weg is uitgaan en eigen keuzes heeft gemaakt
2. Het streven naar eenvorming (privaat)recht in de Europese Unie (bv. handelsrecht,
consumentenrecht) à verschillende groepen die zich hier mee bezig houden:
a. Unidroit à wereldwijd vooral op gebied internationaal handelsrecht
b. Commissie-Lando à uitgangspunten voor gemeenschappelijk privaatrecht Europa
1
, c. Gandolfi (Pavia-Group) à Von Bar à contractenrecht
d. European Group on Tort Law (Tilburg) à onrechtmatige daad
e. The Common Core of European Private Law
- Keizer Justinianus (527-565) en keizerin Theodora
o Afkomstig uit senatorenstand trouwde met meisje volkstand à mochten eigenlijk niet
trouwen
o Van oom Justinus à schatskist geërfd
o Wilde 1 rijk + 1 geloof (vrouw andere variant christendom) + 1 recht
o Heeft Corpus Iuris Civilis voor elkaar gebracht: een monument van het Romeinse recht
(zie 4.B indeling)
(Mozaïek in Ravenna, kerk San Vitale)
2. Receptie van het Romeins recht
1. Corpus iuris Civilis naar Italië à daar ingevoerd als wet: 544-554 à toch terug stuk
veroverd van West-Romeinse Rijk: Sanctio Pragmatica pro petitione Vigilii = Pragmatieke
Sanctie op verzoek van Vigilius (= Paus)*
o Justinianus = Keizer Oost-Romeinse Rijk, West-Romeinse Rijk bestond niet meer à
Byzantium = Constantinopel was woonplaats
o Maakte afspraak met hoogste figuur op gebied West-Romeinse Rijkà niet meer West-
Romeinse keizer, maar paus à *paus zou gevraagd hebben om het over te voeren,
maar waarschijnlijk omdat Justinianus sterke suggestie in die richting gedaan heeft
2. Duistere middeleeuwen à nauwelijks sporen gebruik boeken à onrust door
volksverhuizingen
3. 1088: Bologna à eind 11e eeuw alle boeken weer gebruikt aan hun universiteit in
rechtenopleiding
4. Europese universiteiten à eind 11e eeuw -begin 12e eeuw dringt ook door in rechtspraak
(juristen zijn opgeleid aan universiteit à plaatselijk gewoonterecht à gaatjes die ze
tegenkomen in praktijk invullen met wat ze in universiteit aan Romeinse recht geleerd
hebben) + boeken worden bestudeerd aan universiteit à ook centraal gestaan in de
rechtswetenschap (zie HIX):
5. Glossatoren à becommentariëren boeken
6. School van Orléans à 13e eeuw in Frankrijk à minder letterlijke interpretatie
7. Postglossatoren/ Commentatoren
8. Humanisten à 16e eeuw teksten in verband brengen met andere bronnen bv. literatuur,
maatschappelijke context
9. Natuurrecht/Vernunftrecht à ¹ bestudering à = concurrent Corpus Iuris Civilis
2
, 10. De Historische School en de Pandectenwissenschaft à 19e eeuw: in Duiste
rechtswetenschap à Digesten bestudeerd n.a.v. willen ontwerpen eigen wetboek voor
heel Duitsland
Extra: Ook in China, Japan, Canada, Latijns-Amerika, Zuid-Afrika à heel duidelijke
Romeinsrechtelijke wortels in moderne privaatrecht
3. Romeinse chronologie
1. Koningstijd 753/650 v.Chr. – 509 v.Chr.
- Absoluut koningschap à koning heeft imperium
o Wetgevende + rechstprekende + uitvoerende macht
o Laatste koning weggejaagd (Tarquinius Superbus)
2. Republiek = Res Publica 509 – 27 v.Chr.
A. Instituties
- Patriciërs (= hogere stand) en plebejers (= lagere stad) à eeuwenlang hebben plebejers
geprobeerd ook rechten te krijgen die de patriciërs voor zichzelf voorbehielden
- 2 Consuls: collegialiteit en annuïteit (=1 jaar in functie) à principes op den duur ook bij
andere magistraten
- Sinds 367 v.Chr: praetor à juridische functie afgesplitst van consulaat (waren vaak bezig
met aanvoer leger) à magistraat die aan burgers rechtsingang verleent à in tijd
Justianius geen juridische functie meer à entertainment organiseren
B. Rechtsbronnen
- XII Tafelen (451-450 v.Chr.) à eerste Romeinse rechtsoptekening à achtergrond
emancipatiestrijd plebejers à wisten niet hoe recht in elkaar zat à staken op 1 vd 7
heuvels Rome gaan zitten
- Wetten (leges)* à besluiten van de volksvergadering comitia centuriata
(=legervergadering) à verkoos consuls + op voorstel van de magistraten, meestal consul
à wetsvoorstellen aannemen: laatste wet: 96 n.Chr. (o.w.v. lastige procedure)
- Plebiscita (= Plebiscieten) à besluiten van het concilium plebis op voorstel van een
volkstribuun, sinds Lex Hortensia (287 v.Chr.) werden ze verbindend voor alle Romeinse
burgers ook voor patriciërs à vonden dit goed à reden: vriendschapsrelaties daardoor
controle
- Senaatsbesluiten (senatus consulta) à voorral van belang in eerste 1e eeuw v.Chr.
(vooral uit die eeuw zijn veel senaatsbesluiten bekend die kennelijk deels de rol van de
teruglopende wettenproductie overnamen, velen ervan betreffen het erfrecht), met
name ook voor het privaatrecht (erfrecht) à als je een magistratuur had bekleed à
zetelen in senaat
- Edicten van magistraten, vooral praetor à e edicten zijn rechtsmiddelen-catalogi, waarin
de burgers kunnen zien in welke gevallen via de magistraat toegang kunnen krijgen tot
rechter à tekst I-1
- Gewoonterechtà reeël aanwezig à gewoonte is te bewijzenà gemaakt in
volksvergadering, senaat
- Juristenrecht à gemaakt door magistraten à Romeinse juristen schreven over de
rechtszaken die zij in praktijk behandelden à begin geschriften over recht 2e eeuw v.Chr.
Ø Algemeen: ius civile vs ius honorarium à gemaakt door magistraten
3
, C. Juristen
- Toenemend belang rechtswetenschap als rechtsbron; taak juristen:
o Cavere: opstellen allerei juridische documenten
o Respondere: geven juridisch advies
o Agere: verlenen procesbijstand voor praetor
- 1 vd eerste juristen die wetenschappelijke benadering recht hanteert: +- 100 v.Chr.
Quintus Mucius Scaevola, toepassing onderscheid genus/species à juridische
verschijnselen in systeem onderbrengen à begin wetenschappelijke benadering recht (à
afgekeken van Grieken à rome belangrijke overwinning slag bij Pitna à Griekse filosofen
werden uitgewisseld à culturele uitwisseling à brachten retorica, formele logica mee)
3. Principaat 27 v.Chr. – 284 n.Chr.
A. Instituties
- Magistraturen Republiek blijven bestaan à doen alsof à de facto nieuwe functie
Augustus à kon als volkstribuun optreden en had dus veto’s + bevelsmacht oud consul
à magsitraten halt kon toeroepen of bijsturen
- Eerste keizer: Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr) à einde gemaakt burgeroorlogen,
onrustige toestand
B. Rechtsbronnen
- Er komen nu ook keizerlijke wetgeving: verschillende typen constitutiones = constituties
a. Rescripta (=rescripten): epistula/subscriptio à beslissingen concrete gevallen à
schriftuur keizerlijke kanselarij bestemd voor 1 concreet geval
b. Decreta à gerechtelijke uitspraken keizer
c. Mandata à keizerlijke ambtsinstructies
d. Edicten à keizer was ook magistraat
- Wetten (tot +- 96 n.Chr.)*
- Edicten à vastlegging Edictum Perpetuum = Eeuwig edict +- 135-138 n.Chr. à door jurist
Salvius Julianus in opdracht keizer Hadrianus; inperking zelfstandige betekenis edicten à
praetor recht afgenomen edicten uit te vaardigen à kon enkel nog in concreet geval niet
in algemeen
- Senaatsbesluiten worden belangrijker (door wegvallen wetten)
- Juristenrecht à juridisch advies en geschriften à nu: door verlening ius publice
respondendi = recht om in het openbaar namens de keizer juridisch advies te geven à
wordt de zelfstandigheid van juristen subtiel beperkt à niet aan alle juristen gegeven à
tweedeling à controle en beïnvloeding van deze juristen
C. Juristen
- Begin jaartelling: Sabinus/Cassius/Proculus/Labeo als belangrijke juristen; scholen van de
Sabinanen en Proculianen à je kon meelopen met grote juristen
- +- 160 n.Chr.: Gaius (geen familie-en bijnaam) à schrijft de Instituten (Institutiones) als
systematisch leerboek
- 3e eeuw: hofjuristen Papinianus, Ulpinianus, Paulus (geschreven over alles wat ze
tegenkwamen in praktijk à hun werken vormen een groot deel van de tekst van de
Digesten) à laatste generatie grote juristen
4. Dominaat 284 n.Chr. – 476/ 565 (of 1453?)
- 476 einde West-Romeinse rijk +
4
