Geschiedenis van het publiekrecht
Pagina | 1
, Inleiding
Voorbeeld examenvragen
1) Wanneer de Franse revolutionairen van 1789-1793 streven naar een ‘strikte scheiding der machten’, beogen ze:
a) De oprichting van een parlementair systeem
b) Een rigide scheiding van de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechterlijke macht
c) De rechterlijke macht strikt gescheiden houden van de politieke machten om de onafhankelijkheid ervan
te bewaren
d) De vestiging naast het formele politieke systeem van een parallel systeem waar de werkelijke politieke
macht ligt
2) Welke van onderstaande denkers verwerpt de representatie van belangen omdat deze de besluitvorming van de
gemeenschap corrumpeert, terwijl ‘de wet de algemene wil van het volk dient uit te drukken’?
a) John Locke
b) Montesquieu
c) Jean-Jacques Rousseau
d) Vladimir Lenin
3) Leg het volgende citaat van persoon X uit en situeer
“It is emphatically the province and duty of the judicial department to say what the law is. Those who apply the
rule to particular cases must, of necessity, expound and interpret that rule. If two laws conflict with each other,
the courts must decide on the operation of each. So if a law be in opposition to the Constitution; if both the law
and the constitution apply to a particular case, so that the court must either decide that case conformably to the
law, disregarding the Constitution; or conformably to the Constitution, disregarding the law; the court must
determine which of these conflicting rules governs the case. This is of the very essence of judicial duty.”
Verwacht antwoord
Deze argumentatie is van rechter John Marschall in het arrest Marbury vs. Madison van het Amerikaanse
Hooggerechtshof (1803): de vraag werd gesteld of het Amerikaanse Supreme Court de wet zou volgen (gestemd
door democratisch verkozen Amerikaanse Congres) dan wel de Grondwet (waaraan het Congres zich te houden
had). Het Hof oordeelde dat het bevoegd is om na te gaan of wetgeving in overeenstemming is met de Grondwet.
Het verklaarde de wet van het Congres in kwestie ongeldig en vernietigde ze. De grondwettigheidstoetsing houdt
ook de toetsing van beslissingen en reglementen van de uitvoerende macht in. Hiermee trok het Amerikaanse
Hooggerechtshof een bevoegdheid naar zich toe die niet voorzien was in de Amerikaanse Grondwet.
Argument: de Grondwet is de hoogste norm, dus de rechter moet kunnen controleren of wetgever die volgt. Als de
rechter de conformiteit aan de Grondwet niet kan toetsen, noch kan afdwingen – door strijdige wetgeving
ongrondwettig te verklaren –, zou het zinloos zijn om een Grondwet te hebben.
4) Onder Mao Tse Tung spiegelde China zich eerst aan de Sovjetunie, maar ging het daarna de eigen tradities te lijf,
wat leidde tot de uitroeiing van het recht. Verklaar (maximaal 500 woorden).
Verwacht antwoord
In de eerste instantie richtte China zich op stalinistische ideeën om een overstap van het keizerrijk naar
communistische samenleving te maken. Onder Jozef Stalin wijzigde koers die werd uitgezet door Vladimir Lenin
en die gericht was op de internationalisering en verspreiding van de communistische idealen. Stalin mikte op het
‘communisme in één natie’. Ideologisch gezien liet dit de Chinese Volksrepubliek toe om qua communistische
opvattingen af te wijken van de Sovjetunie. China en Rusland werden daardoor stelselmatig ideologische
concurrenten.
De consolidatie van Mao’s macht betekent dat het oude juridisch systeem wordt afgeschaft. De overgang naar de
communistische maatschappij via de onvermijdelijke dictatuur van het proletariaat betekent dat het recht
helemaal moet worden vernieuwd. De wetboeken die in de laatste jaren van het keizerrijk werden aangenomen en
de wetboeken van de Kwomintang worden afgeschaft. Niettemin zijn juridische hervormingen zijn geen prioriteit
voor Mao. Dit wordt duidelijk met de Grote Sprong voorwaarts (1958) en de Culturele Revolutie (1966). Door Mao’s
beleid komt alle activiteit stil te liggen. Mao voert een culturele oorlog tegen de restanten van het oude China en
wil hiermee een dictatuur van het proletariaat invoeren. Mao beveelt om gewapend het Chinese erfgoed te lijf te
gaan, enkel een totale uitwissing van interne prerevolutionaire ideeën kunnen het communisme in China mogelijk
maken. Dit leidt tot de vernietiging van eigendom, zuiveringen in de ambtenarij, de universiteiten en de
diplomatie.
Pagina | 2
, Geschiedenis van het publiekrecht: wat en waarom?
Geschiedenis van het publiek recht is een metajuridisch vak
Op het snijvlak van academische disciplines: geschiedenis, recht, constitutionele theorie, …
Hoe het recht op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam en ontwikkelt
o Staatsbestel: structuur, staatsorganen, bevoegdheden, …
o Grondrechtenbescherming
Polarisatie tussen personen -> kijken naar de geschiedenis van het publiekrecht
o Amerikaans stelsel -> meerderheidsstelsel -> ‘winner takes it all’
o België -> meer vertegenwoordiging -> meer stabiel bestuur aar sterkere dynamiek van ‘wij tegen
zij’ (=polarisatie)
Vraagstukken waarbij onderzocht wordt op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam
o Wie maakt het recht?
o Hoe maakt men het recht?
o Wanneer en waarom wordt het recht gemaakt?
Historische context van revoluties
Rusland gaat gepaard met die van Frankrijk (verschillen gelijkenissen)
o Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd?
Overheid of privépersonen
De uitvoerende macht of rechters
o Voor wie wordt het recht gemaakt en hoe kunnen deze rechtssubjecten hun rechten laten
gelden?
Belang: voor 1 persoon/ elect clubje of voor een gemeenschap
Jan zonder land: magna carta (1215) onderteken -> rechten toekennen -> toekennen aan
een select groepje; clerus, ridders en de adel
Onderliggend: macht (gedreven door machtsrelaties)
Recht functioneert niet in een vacuum
Recht is een product in de samenleving en de samenleving heeft een invloed op het recht
o Continue in ontwikkeling (recht en samenleving)
o Recht niet op tijd ontwikkeld -> samenleving: weg ermee we gaan voor een totaal nieuw recht
Recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met zijn eigen
vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn, net als samenlevingen en het recht zelf, continu in ontwikkeling
o Hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
Publiekrecht draait om
o Staatsorganen (grondwettelijk hof, parlement, regering, …) en -instellingen
o Algemene politieke principes en rechtsbeginselen (machtenscheiding, democratie, …)
o Juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren, bevoegdheden; bescherming
grondrechten; …)
Publiekrecht: begrijpen waarom die principes er zijn en waarom deze veranderen
= ontwikkeling in het idee Rede voor die ontwikkelingen ↓
Geschiedenis van het publiekrecht: Verklaren kan besloten liggen in:
Begrijpen waarom die elementen er zijn/ waren Het recht zelf
Begrijpen waarom die elementen veranderen, vervangen of Politieke keuzes
afgeschaft worden Economische motieven
Socio-culturele elementen
Religieuze opvattingen
Toevallige gebeurtenissen
Pagina | 3
, Waarom geschiedenis van het publiekrecht
Bv. Belgische revolutie 1830-31 = het resultaat van
Constitutionele bezwaren
o Opvattingen over de rol van de regering en de vorst t.o.v. de vertegenwoordigende vergaderingen
o Onderdrukking van de oppositie via inperkingen van grondrechten (godsdienstvrijheid,
persvrijheid, petitierecht, afscha ing assisenjury)
Het zuiden keert zich tegen de regering
Vanuit het zuiden: veel bezwaren ook in de statengeneraal van het Koninkrijk Der
Nederlanden
Culturele motieven
o Franse taal van politieke elite staat haaks op het taalbeleid van Willem I
Taal: niet meteen een groot probleem
Franse taal die de politieke elite gebruikte
Politieke cultuur gericht op Frankrijk (meer en meer Frans)
Willem: overgaan op het Nederlands doorvoeren elite: zien we niet zitten
o Sinds de Franse annexatie richt de bourgeoisie en de adel haar blik op Frankrijk
Politieke klachten
o Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijk deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in
de Staten-Generaal (t.o.v. het Noordelijk deel)
o Willem wou verlijden dat er op politiek vlak een gelijke vertegenwoordiging is met het zuiden, het
noorden werd voorgetrokken op het zuidelijk deel
Religieuze overwegingen:
o De bevolking in het Zuidelijke deel is overwegend katholiek, terwijl men in het Noordelijk deel
overwegend protestant is → Willem en zijn regering willen verhinderen dat het Zuiden sterker
vertegenwoordigd zou worden in de Staten-Generaal
o Probleem Willem: evenredige vertegenwoordiging toelaten -> overgewicht van het zuidelijk deel
in de statengeneraal -> harmonisatie beleid niet door kunne voeren -> gelijke politieke verdeling
van het zuiden willen doorvoeren
Economische gronden:
o In het Zuiden ontstaat het (niet helemaal terechte) idee dat Willem en zijn regering het Noorden
economisch voortrekt, terwijl het even zwaar belast wordt
Waarom geschiedenis van het publiekrecht
Goed rechtshistorisch onderzoek de basis vormt voor een goed begrip van het hedendaagse recht.
o Rechtshistorisch onderzoek leert ons waarom bepaalde regels nog wel en andere niet langer tot
ons huidig recht behoren
Kennis en inzicht in de ontwikkeling en toepassing van recht en rechtsregels in hun historische context
geeft ons zicht op aangeleverde rechtshistorische argumenten
o Informeert ons over de pro’s en contra’s van welbepaalde vormen van aanpak
o Bij het maken van een dergelijke keuze is het rechtvaardige karakter van een regel een essentiële
factor
Inhoud van het rechtvaardigheidsbegrip = variabel van aard (met negatieve, dan wel
positieve resultaten tot gevolg)
Rechtshistorische dimensie een belangrijke component in veel, zo niet alle, contemporaine
rechtsvergelijkende onderzoeken.
Aantonen dat macht en machtsconflicten aan de basis liggen van het staatsbestel
Publiekrecht: machtsrelaties -> macht in vloeibare vorm
o Moeilijk te vinden
o Vaak ook in één persoon
o Jan zonder land: aantal beperkingen aan
o Meer en meer beperkingen op macht
Pagina | 4
Pagina | 1
, Inleiding
Voorbeeld examenvragen
1) Wanneer de Franse revolutionairen van 1789-1793 streven naar een ‘strikte scheiding der machten’, beogen ze:
a) De oprichting van een parlementair systeem
b) Een rigide scheiding van de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechterlijke macht
c) De rechterlijke macht strikt gescheiden houden van de politieke machten om de onafhankelijkheid ervan
te bewaren
d) De vestiging naast het formele politieke systeem van een parallel systeem waar de werkelijke politieke
macht ligt
2) Welke van onderstaande denkers verwerpt de representatie van belangen omdat deze de besluitvorming van de
gemeenschap corrumpeert, terwijl ‘de wet de algemene wil van het volk dient uit te drukken’?
a) John Locke
b) Montesquieu
c) Jean-Jacques Rousseau
d) Vladimir Lenin
3) Leg het volgende citaat van persoon X uit en situeer
“It is emphatically the province and duty of the judicial department to say what the law is. Those who apply the
rule to particular cases must, of necessity, expound and interpret that rule. If two laws conflict with each other,
the courts must decide on the operation of each. So if a law be in opposition to the Constitution; if both the law
and the constitution apply to a particular case, so that the court must either decide that case conformably to the
law, disregarding the Constitution; or conformably to the Constitution, disregarding the law; the court must
determine which of these conflicting rules governs the case. This is of the very essence of judicial duty.”
Verwacht antwoord
Deze argumentatie is van rechter John Marschall in het arrest Marbury vs. Madison van het Amerikaanse
Hooggerechtshof (1803): de vraag werd gesteld of het Amerikaanse Supreme Court de wet zou volgen (gestemd
door democratisch verkozen Amerikaanse Congres) dan wel de Grondwet (waaraan het Congres zich te houden
had). Het Hof oordeelde dat het bevoegd is om na te gaan of wetgeving in overeenstemming is met de Grondwet.
Het verklaarde de wet van het Congres in kwestie ongeldig en vernietigde ze. De grondwettigheidstoetsing houdt
ook de toetsing van beslissingen en reglementen van de uitvoerende macht in. Hiermee trok het Amerikaanse
Hooggerechtshof een bevoegdheid naar zich toe die niet voorzien was in de Amerikaanse Grondwet.
Argument: de Grondwet is de hoogste norm, dus de rechter moet kunnen controleren of wetgever die volgt. Als de
rechter de conformiteit aan de Grondwet niet kan toetsen, noch kan afdwingen – door strijdige wetgeving
ongrondwettig te verklaren –, zou het zinloos zijn om een Grondwet te hebben.
4) Onder Mao Tse Tung spiegelde China zich eerst aan de Sovjetunie, maar ging het daarna de eigen tradities te lijf,
wat leidde tot de uitroeiing van het recht. Verklaar (maximaal 500 woorden).
Verwacht antwoord
In de eerste instantie richtte China zich op stalinistische ideeën om een overstap van het keizerrijk naar
communistische samenleving te maken. Onder Jozef Stalin wijzigde koers die werd uitgezet door Vladimir Lenin
en die gericht was op de internationalisering en verspreiding van de communistische idealen. Stalin mikte op het
‘communisme in één natie’. Ideologisch gezien liet dit de Chinese Volksrepubliek toe om qua communistische
opvattingen af te wijken van de Sovjetunie. China en Rusland werden daardoor stelselmatig ideologische
concurrenten.
De consolidatie van Mao’s macht betekent dat het oude juridisch systeem wordt afgeschaft. De overgang naar de
communistische maatschappij via de onvermijdelijke dictatuur van het proletariaat betekent dat het recht
helemaal moet worden vernieuwd. De wetboeken die in de laatste jaren van het keizerrijk werden aangenomen en
de wetboeken van de Kwomintang worden afgeschaft. Niettemin zijn juridische hervormingen zijn geen prioriteit
voor Mao. Dit wordt duidelijk met de Grote Sprong voorwaarts (1958) en de Culturele Revolutie (1966). Door Mao’s
beleid komt alle activiteit stil te liggen. Mao voert een culturele oorlog tegen de restanten van het oude China en
wil hiermee een dictatuur van het proletariaat invoeren. Mao beveelt om gewapend het Chinese erfgoed te lijf te
gaan, enkel een totale uitwissing van interne prerevolutionaire ideeën kunnen het communisme in China mogelijk
maken. Dit leidt tot de vernietiging van eigendom, zuiveringen in de ambtenarij, de universiteiten en de
diplomatie.
Pagina | 2
, Geschiedenis van het publiekrecht: wat en waarom?
Geschiedenis van het publiek recht is een metajuridisch vak
Op het snijvlak van academische disciplines: geschiedenis, recht, constitutionele theorie, …
Hoe het recht op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam en ontwikkelt
o Staatsbestel: structuur, staatsorganen, bevoegdheden, …
o Grondrechtenbescherming
Polarisatie tussen personen -> kijken naar de geschiedenis van het publiekrecht
o Amerikaans stelsel -> meerderheidsstelsel -> ‘winner takes it all’
o België -> meer vertegenwoordiging -> meer stabiel bestuur aar sterkere dynamiek van ‘wij tegen
zij’ (=polarisatie)
Vraagstukken waarbij onderzocht wordt op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam
o Wie maakt het recht?
o Hoe maakt men het recht?
o Wanneer en waarom wordt het recht gemaakt?
Historische context van revoluties
Rusland gaat gepaard met die van Frankrijk (verschillen gelijkenissen)
o Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd?
Overheid of privépersonen
De uitvoerende macht of rechters
o Voor wie wordt het recht gemaakt en hoe kunnen deze rechtssubjecten hun rechten laten
gelden?
Belang: voor 1 persoon/ elect clubje of voor een gemeenschap
Jan zonder land: magna carta (1215) onderteken -> rechten toekennen -> toekennen aan
een select groepje; clerus, ridders en de adel
Onderliggend: macht (gedreven door machtsrelaties)
Recht functioneert niet in een vacuum
Recht is een product in de samenleving en de samenleving heeft een invloed op het recht
o Continue in ontwikkeling (recht en samenleving)
o Recht niet op tijd ontwikkeld -> samenleving: weg ermee we gaan voor een totaal nieuw recht
Recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk geheel met zijn eigen
vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn, net als samenlevingen en het recht zelf, continu in ontwikkeling
o Hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen heeft weer een grote impact op de
samenstelling en ontwikkeling van het recht
Publiekrecht draait om
o Staatsorganen (grondwettelijk hof, parlement, regering, …) en -instellingen
o Algemene politieke principes en rechtsbeginselen (machtenscheiding, democratie, …)
o Juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren, bevoegdheden; bescherming
grondrechten; …)
Publiekrecht: begrijpen waarom die principes er zijn en waarom deze veranderen
= ontwikkeling in het idee Rede voor die ontwikkelingen ↓
Geschiedenis van het publiekrecht: Verklaren kan besloten liggen in:
Begrijpen waarom die elementen er zijn/ waren Het recht zelf
Begrijpen waarom die elementen veranderen, vervangen of Politieke keuzes
afgeschaft worden Economische motieven
Socio-culturele elementen
Religieuze opvattingen
Toevallige gebeurtenissen
Pagina | 3
, Waarom geschiedenis van het publiekrecht
Bv. Belgische revolutie 1830-31 = het resultaat van
Constitutionele bezwaren
o Opvattingen over de rol van de regering en de vorst t.o.v. de vertegenwoordigende vergaderingen
o Onderdrukking van de oppositie via inperkingen van grondrechten (godsdienstvrijheid,
persvrijheid, petitierecht, afscha ing assisenjury)
Het zuiden keert zich tegen de regering
Vanuit het zuiden: veel bezwaren ook in de statengeneraal van het Koninkrijk Der
Nederlanden
Culturele motieven
o Franse taal van politieke elite staat haaks op het taalbeleid van Willem I
Taal: niet meteen een groot probleem
Franse taal die de politieke elite gebruikte
Politieke cultuur gericht op Frankrijk (meer en meer Frans)
Willem: overgaan op het Nederlands doorvoeren elite: zien we niet zitten
o Sinds de Franse annexatie richt de bourgeoisie en de adel haar blik op Frankrijk
Politieke klachten
o Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijk deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in
de Staten-Generaal (t.o.v. het Noordelijk deel)
o Willem wou verlijden dat er op politiek vlak een gelijke vertegenwoordiging is met het zuiden, het
noorden werd voorgetrokken op het zuidelijk deel
Religieuze overwegingen:
o De bevolking in het Zuidelijke deel is overwegend katholiek, terwijl men in het Noordelijk deel
overwegend protestant is → Willem en zijn regering willen verhinderen dat het Zuiden sterker
vertegenwoordigd zou worden in de Staten-Generaal
o Probleem Willem: evenredige vertegenwoordiging toelaten -> overgewicht van het zuidelijk deel
in de statengeneraal -> harmonisatie beleid niet door kunne voeren -> gelijke politieke verdeling
van het zuiden willen doorvoeren
Economische gronden:
o In het Zuiden ontstaat het (niet helemaal terechte) idee dat Willem en zijn regering het Noorden
economisch voortrekt, terwijl het even zwaar belast wordt
Waarom geschiedenis van het publiekrecht
Goed rechtshistorisch onderzoek de basis vormt voor een goed begrip van het hedendaagse recht.
o Rechtshistorisch onderzoek leert ons waarom bepaalde regels nog wel en andere niet langer tot
ons huidig recht behoren
Kennis en inzicht in de ontwikkeling en toepassing van recht en rechtsregels in hun historische context
geeft ons zicht op aangeleverde rechtshistorische argumenten
o Informeert ons over de pro’s en contra’s van welbepaalde vormen van aanpak
o Bij het maken van een dergelijke keuze is het rechtvaardige karakter van een regel een essentiële
factor
Inhoud van het rechtvaardigheidsbegrip = variabel van aard (met negatieve, dan wel
positieve resultaten tot gevolg)
Rechtshistorische dimensie een belangrijke component in veel, zo niet alle, contemporaine
rechtsvergelijkende onderzoeken.
Aantonen dat macht en machtsconflicten aan de basis liggen van het staatsbestel
Publiekrecht: machtsrelaties -> macht in vloeibare vorm
o Moeilijk te vinden
o Vaak ook in één persoon
o Jan zonder land: aantal beperkingen aan
o Meer en meer beperkingen op macht
Pagina | 4
