SAMENVATTING
METHODOLOGIE VAN DE
SOCIALE WETENSCHAPPEN
2024 - 2025
,HOOFDSTUK 1: WAAROM SOCIAAL-
WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
• Methodologie = de wijze waarop het hele proces van wetenschapsbeoefening functioneert
en houdt dus niet alleen de kennis en beheersing van methoden en technieken in.
• 3 voorwaarden waaraan volgens David Hume voldaan moet worden om van causaliteit te
spreken (zie ook H3 en H8):
o Er moet een statistisch verband zijn tussen gebeurtenis A en B (covariantie)
o Gebeurtenis A moet voorafgaan aan gebeurtenis B (duidelijke tijdsorde)
o Het statistisch verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te wijten zijn aan een
derde gebeurtenis C, die dat verband teweegbrengt. à Kans op schijnverband:
wanneer een derde factor C uit het oog verloren wordt die zowel A als B beïnvloedt,
riskeer je te besluiten dat er een causaal effect bestaat van A op B, terwijl de
gevonden relaties eigenlijk door de derde, verborgen factor verklaard kunnen
worden.
• Bouwstenen in de methodologie:
o Theorie en empirie (zie H2)
o Deductie en inductie (zie H2)
o Data en gegevens over de werkelijkheid: hiermee kan je uitmaken of theoretische
inzichten overeenstemmen met de werkelijkheid of niet.
o Cyclus van sociaalwetenschappelijk onderzoek (zie H2)
1
,HOOFDSTUK 2: BOUWSTENEN EN SOORTEN
SOCIAAL WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
1. INLEIDING
• Het doel van sociaalwetenschappelijk onderzoek is om theoretische kennis op te bouwen
over de samenleving.
• Onderzoek is de bron van kennis over de wereld rondom ons.
• Er zijn verschillende visies over waar kennis vandaan komt:
o Denken is de bron van alle kennis. De nadruk ligt op het belang van theorie. Om de
wereld rondom ons te kennen moeten we diep reflecteren om zo tot een verhaal te
komen van hoe de wereld in elkaar zit.
o Observeren: met behulp van onze zintuigen kunnen we vaststellen hoe de wereld
in elkaar zit. Vanuit deze visie is empirische observatie van cruciaal belang.
2. BOUWSTENEN VAN SOCIAAL-WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
Er zijn twee belangrijke bouwstenen van empirisch onderzoek: theorie en empirie. Deze twee staan
niet volledig los van elkaar, want door middel van observaties (empirie) kan men een theorie
nakijken.
2.1 THEORIE
Theorie = het geheel van samenhangende uitstpraken of proposities die bepaalde fenomenen
beschrijven of verklaren. Een theorie beantwoordt wat, hoe en waaromvragen en doet
voorspellingen (= verklaren).
De belangrijkste kenmerken van een goede sociaalwetenschappelijke theorie zijn:
1. Logisch consistent: proposities mogen elkaar niet tegenspreken. De diverse uitspraken die
een theorie omvat, mogen elkaar niet tegenspreken maar moeten onderling logisch
samenhangen.
2. Veralgemeenbaar: een theorie moet over een zekere mate van veralgemeenbaarheid
beschikken. Een theorie is meer dan een beschrijving van één fenomeen op een heel
concrete plaats en tijd, ze moet een ruimer toepassingsgebied hebben.
3. Empirisch toetsbaar: het moet mogelijk zijn om door observatie te toetsen of de
theoretische aannames wel degelijk overeenstemmen met de realiteit. Dit houdt zowel
verifieerbaarheid als weerlegbaarheid in.
a. Verifieerbaarheid: wetenschappelijke uitspraken betreffen fenomenen die
waarneembaar zijn of op zijn minst observeerbare gevolgen hebben.
b. Falsifieerbaarheid/weerlegbaarheid: wetenschappelijke theorieën zijn zo
geformuleerd dat het in principe mogelijk is observaties te doen die de theorie
kunnen ontkrachten of falsifiëren.
2
, 2.1.1 SOORTEN THEORIEËN
• Formele theorie = een klasse van algemene theorieën. Gaan ervan uit dat je allerhande
sociale fenomenen los van de concrete inhoud kan verklaren vanuit enkele vormelijke
basisprincipes. De focus ligt niet op één domein, maar op alle domeinen.
o VB: rational choice theory: gaat uit van het principe dat mensen nutscalculerende
wezens zijn. Menselijk gedrag wordt in deze visie gestuurd door rationele kosten-
batenanalyses, waarbij respectievelijk baten gemaximaliseerd worden en kosten
geminimaliseerd worden.
• Grand theory = probeert de volledige maatschappij te vatten vanuit één abstract
conceptueel kader, waarin het ordenen van concepten belangrijker is dan het begrijpen van
de sociale werkelijkheid. Deze theorie wil alles van de werkelijkheid in een systeem plaatsen.
o Nadeel: door het hoge niveau van abstractie, kan dit moeilijk getoetst worden, met
als gevolg dat het niet echt bruikbaar is voor onderzoek.
o VB: functionalisme van Talcot Parsons: hij probeert alle mogelijke aspecten van
sociaal gedrag en organisatie te begrijpen vanuit de structuur van sociale systemen
en de functie van deelsystemen.
• Middle range theory = houdt het midden tussen grand theories en loutere
veralgemeningen uit empirisch materiaal. Men focust op één bepaald sociaal fenomeen in
plaats op de gehele maatschappij te focussen. Hierdoor is het eenvoudiger hypothesen af te
leiden die je dan empirisch kan testen.
2.2 EMPIRIE
Empirie = het ervaren van de wereld rondom ons door waarnemingen.
Uitdagingen:
• Wat we horen of zien is gekleurd door allerlei vooronderstellingen en verwachtingen. Onze
waarnemingen zijn niet objectief, maar staan onder invloed van allerhande interne mentale
processen en externe invloeden.
• Het is moeilijk om te observeren in zowel exacte als niet-exacte wetenschappen.
• Sociale wetenschappers zijn vaak geïnteresseerd in dingen die niet rechtstreeks
waarneembaar zijn. VB: verborgen zaken uit private sfeer of attitudes, motivaties, normen en
waarden.
à Theorieloos observeren is dus quasi onmogelijk. Het louter observeren is moeilijk, want dan
komen er al snel allerlei assumpties, verwachtingen en bedenkingen. Ook de context kan je
observaties al sturen.
3
METHODOLOGIE VAN DE
SOCIALE WETENSCHAPPEN
2024 - 2025
,HOOFDSTUK 1: WAAROM SOCIAAL-
WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
• Methodologie = de wijze waarop het hele proces van wetenschapsbeoefening functioneert
en houdt dus niet alleen de kennis en beheersing van methoden en technieken in.
• 3 voorwaarden waaraan volgens David Hume voldaan moet worden om van causaliteit te
spreken (zie ook H3 en H8):
o Er moet een statistisch verband zijn tussen gebeurtenis A en B (covariantie)
o Gebeurtenis A moet voorafgaan aan gebeurtenis B (duidelijke tijdsorde)
o Het statistisch verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te wijten zijn aan een
derde gebeurtenis C, die dat verband teweegbrengt. à Kans op schijnverband:
wanneer een derde factor C uit het oog verloren wordt die zowel A als B beïnvloedt,
riskeer je te besluiten dat er een causaal effect bestaat van A op B, terwijl de
gevonden relaties eigenlijk door de derde, verborgen factor verklaard kunnen
worden.
• Bouwstenen in de methodologie:
o Theorie en empirie (zie H2)
o Deductie en inductie (zie H2)
o Data en gegevens over de werkelijkheid: hiermee kan je uitmaken of theoretische
inzichten overeenstemmen met de werkelijkheid of niet.
o Cyclus van sociaalwetenschappelijk onderzoek (zie H2)
1
,HOOFDSTUK 2: BOUWSTENEN EN SOORTEN
SOCIAAL WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
1. INLEIDING
• Het doel van sociaalwetenschappelijk onderzoek is om theoretische kennis op te bouwen
over de samenleving.
• Onderzoek is de bron van kennis over de wereld rondom ons.
• Er zijn verschillende visies over waar kennis vandaan komt:
o Denken is de bron van alle kennis. De nadruk ligt op het belang van theorie. Om de
wereld rondom ons te kennen moeten we diep reflecteren om zo tot een verhaal te
komen van hoe de wereld in elkaar zit.
o Observeren: met behulp van onze zintuigen kunnen we vaststellen hoe de wereld
in elkaar zit. Vanuit deze visie is empirische observatie van cruciaal belang.
2. BOUWSTENEN VAN SOCIAAL-WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
Er zijn twee belangrijke bouwstenen van empirisch onderzoek: theorie en empirie. Deze twee staan
niet volledig los van elkaar, want door middel van observaties (empirie) kan men een theorie
nakijken.
2.1 THEORIE
Theorie = het geheel van samenhangende uitstpraken of proposities die bepaalde fenomenen
beschrijven of verklaren. Een theorie beantwoordt wat, hoe en waaromvragen en doet
voorspellingen (= verklaren).
De belangrijkste kenmerken van een goede sociaalwetenschappelijke theorie zijn:
1. Logisch consistent: proposities mogen elkaar niet tegenspreken. De diverse uitspraken die
een theorie omvat, mogen elkaar niet tegenspreken maar moeten onderling logisch
samenhangen.
2. Veralgemeenbaar: een theorie moet over een zekere mate van veralgemeenbaarheid
beschikken. Een theorie is meer dan een beschrijving van één fenomeen op een heel
concrete plaats en tijd, ze moet een ruimer toepassingsgebied hebben.
3. Empirisch toetsbaar: het moet mogelijk zijn om door observatie te toetsen of de
theoretische aannames wel degelijk overeenstemmen met de realiteit. Dit houdt zowel
verifieerbaarheid als weerlegbaarheid in.
a. Verifieerbaarheid: wetenschappelijke uitspraken betreffen fenomenen die
waarneembaar zijn of op zijn minst observeerbare gevolgen hebben.
b. Falsifieerbaarheid/weerlegbaarheid: wetenschappelijke theorieën zijn zo
geformuleerd dat het in principe mogelijk is observaties te doen die de theorie
kunnen ontkrachten of falsifiëren.
2
, 2.1.1 SOORTEN THEORIEËN
• Formele theorie = een klasse van algemene theorieën. Gaan ervan uit dat je allerhande
sociale fenomenen los van de concrete inhoud kan verklaren vanuit enkele vormelijke
basisprincipes. De focus ligt niet op één domein, maar op alle domeinen.
o VB: rational choice theory: gaat uit van het principe dat mensen nutscalculerende
wezens zijn. Menselijk gedrag wordt in deze visie gestuurd door rationele kosten-
batenanalyses, waarbij respectievelijk baten gemaximaliseerd worden en kosten
geminimaliseerd worden.
• Grand theory = probeert de volledige maatschappij te vatten vanuit één abstract
conceptueel kader, waarin het ordenen van concepten belangrijker is dan het begrijpen van
de sociale werkelijkheid. Deze theorie wil alles van de werkelijkheid in een systeem plaatsen.
o Nadeel: door het hoge niveau van abstractie, kan dit moeilijk getoetst worden, met
als gevolg dat het niet echt bruikbaar is voor onderzoek.
o VB: functionalisme van Talcot Parsons: hij probeert alle mogelijke aspecten van
sociaal gedrag en organisatie te begrijpen vanuit de structuur van sociale systemen
en de functie van deelsystemen.
• Middle range theory = houdt het midden tussen grand theories en loutere
veralgemeningen uit empirisch materiaal. Men focust op één bepaald sociaal fenomeen in
plaats op de gehele maatschappij te focussen. Hierdoor is het eenvoudiger hypothesen af te
leiden die je dan empirisch kan testen.
2.2 EMPIRIE
Empirie = het ervaren van de wereld rondom ons door waarnemingen.
Uitdagingen:
• Wat we horen of zien is gekleurd door allerlei vooronderstellingen en verwachtingen. Onze
waarnemingen zijn niet objectief, maar staan onder invloed van allerhande interne mentale
processen en externe invloeden.
• Het is moeilijk om te observeren in zowel exacte als niet-exacte wetenschappen.
• Sociale wetenschappers zijn vaak geïnteresseerd in dingen die niet rechtstreeks
waarneembaar zijn. VB: verborgen zaken uit private sfeer of attitudes, motivaties, normen en
waarden.
à Theorieloos observeren is dus quasi onmogelijk. Het louter observeren is moeilijk, want dan
komen er al snel allerlei assumpties, verwachtingen en bedenkingen. Ook de context kan je
observaties al sturen.
3
