WC Epigenetica >>> bijwerken PP + printen
Epigenetica
= de leer van genetische veranderingen (niks te maken met DNA-volgorde) maar te maken hebben
met de manier waarop DNA tot expressie komt.
- Hoe word je wie je bent?
o Nature (genen) en nurture (omgevingsinvloeden) en ervaring
o Iedereen begint als 1 enkele cel
▪ Eicel is aangelegd voor de geboorte van moeder (foetus van 3 maanden uit >
alle eicellen aangelegd in ovaria > geboren met alle eicellen waarvan jij bent
ontstaan)
▪ Deze eicel werd pas 36 jaar later bevrucht > allerlei invloeden voor
verwekking van jou zouden invloed kunnen hebben op wie jij bent geworden
- Ontwikkeling
o Pluripotente stadium: alle mogelijkheden liggen nog open voor de eicel (in stadium
2-cellig/ 4-cellig)
o Op een gegeven moment gaan de cellen zich differentiëren, in ene cel komen andere
genen tot expressie dan in andere cel (door epigenetische processen)
▪ Hierdoor zit er in elke cel van je lichaam dezelfde DNA
▪ Maar cellen verschillen wel tussen bv. je oog en je hart (heeft te maken met
het aan en uitschakelen van genen > dus andere functies van celtypen)
▪ Dus 1 genoom en heel veel verschillende epigenoom
▪ Epigenetische factoren binden dus aan DNA > hierdoor in sommige cellen
contractiliteit eigenschappen (in hart) en in andere cellen worden andere
genen aangezet (genen voor contractiliteit uitgezet) >> hierdoor krijgen de
celtypen andere specialisaties op basis zelfde genoom
o Meerdere manier waarop DNA harder/ zachter wordt aangezet (epigenetische
factoren):
▪ Uitgerolde DNA met methylgroepen (op helix) > bindt aan DNA > bepaalt
mate waarin het DNA kan worden afgelezen
• Methylering DNA= methylgroepen aan DNA > bepaalt mate waarin
DNA zelf wordt afgelezen
▪ Histonen (eiwitten): eiwitten waarom DNA gewikkeld ligt
• Kan heel strak of losser gewikkeld zijn
• Heeft te maken met hoeveelheid acetylering (acetylgroepen) > die
bepalen hoe strak of los
• Hoe losser > makkelijker bereikbaar voor transcriptiefactoren > dus
makkelijker tot expressie
▪ Op basis van 1 DNA-structuur > dus veel verschillende expressies
(epigenomen)
▪ Zowel methylering DNA en acetylering histonen kan bijdragen aan mate
waarin DNA tot expressie komt
o Epigentische factoren
▪ Nature (DNA) krijg je van je ouders
▪ Omgeving verandert (voedingsstoffen, straling etc.) kan van invloed zijn op
mate waarin er methylgroepen aan DNA binden of acetylgroepen die binden
> dus flexibel zorgen voor genen die soms wel tot ontwikkeling komen en op
andere momenten niet
1 genotype > verschillende fenotypes
- Door epigenetische expressen > leidt genotype eerst tot rups
, - Dan gebeuren er veel epigenetische expressen > eerst DNA ontdaan van de factoren > dan
weer geremethyleerd > vlinder met andere gedrag (wel zelfde DNA)
- Geldt ook voor mensen
o Genetisch identieke tweelingen > opgroeien in andere omgeving (zelfde nature,
andere nurture) > leidt tot verschillen in fenotype
▪ Geldt zowel voor gedrag, uiterlijk als functioneren van organen
Het belang van het begin
- Epigenetische programmering door voeding
- Bijen: werksters en de koningin (genetisch gezien hetzelfde)
o Elke larve wordt alleen koningin als 1e voeding koningengelei is anders werkster
o Deze stoffen binden aan het DNA > groeigenen worden aangezet > koningin is dus
ook 2x groter dan de werkster (geen ander DNA alleen groeigenen worden aangezet)
▪ Ook genen aangezet dat ovaria wordt aangezet > vruchtbaar
▪ Werkster kan het worden alleen genen worden niet aangezet > onvruchtbaar
o Zijn ook verschillen in gedrag en het brein
▪ De beien laten andere expressie zien van hetzelfde gen
▪ Dit verklaart waarom koningen ander gedrag vertonen dan werksters
o Werkster leeft gemiddeld 6 weken, koningin 6 jaar
▪ Heeft alles te maken met epigenoom en vroege voeding
▪ Laat de kracht zien van epigenetische factoren die belangrijk zijn hoe je DNA
tot expresie komt en wat je ermee kunt doen
Voeding en levensduur
- Voeding is ook heel belangrijk in het tot expressie brengen van genen
- Zwangere muizen kregen of gewoon dieet (20% eiwit) of hoeveelheid eiwit van 8%
o Nakomelingen verdeeld in westers dieet of normaal dieet
- Ze gaven de muizen dit eten en wachten tot de natuurlijke dood van de muizen
o Westers dieet > verkort levensduur
o Wat leert het over belang van voeding in zwangerschap > is heel belangrijk
o Wat is belangrijker? Voeding van geboorte tot dood of voeding in 3 weken van
muizenzwangerschap? >> de voeding tijdens zwangerschap is belangrijker voor
levensduur
- Geldt dit ook voor de mens?
o Gebruik gemaakt van de resultaten/ gegevens uit de hongerwinter
▪ Werd gekeken naar wat hun moeders aten/ niet aten > of dit gevolgen had
voor gezondheid van kind
o De voeding van moeder in zwangerschap had grote gevolgen voor kind
▪ Afhankelijk van moment in zwangerschap waar ondervoeding plaatsvindt
▪ In 1e trimester andere gevolgen voor kind dan aan eind zwangerschap
▪ In 1e weken van organogenese en ondervoeding > kindjes later minder
gezond (overlijden vaker aan hart- en vaatziekten, zijn kleiner etc.)
▪ PLAATJE DIA
o Werden grote verschillen gezien aan methyleringsprocessen
▪ Dus ook bij mens heeft voeding in zwangerschap invloed op mate van
expressie van genen
- Ook kleinkinderen van hongerwinter zijn minder gezond (ook dikker)
o Epigenoom wordt gedacht dat hiervan delen blijven hangen (grotendeels
leeggewassen na bevalling)
o Eicel waaruit kleinkind is ontstaan > is blootgesteld aan hongerwinter wanneer in
moeder (in baarmoeder oma)
,Zwangere vrouw
- 3 generaties: zwangere + ongeboren kind + kiemcellen van volgende generatie (eicellen voor
meisje + stamcellen als het om een jongen gaat)
o Via maternale + paternale lijn kan overerving van 1e op andere generatie
plaatsvinden
- Er wordt gedacht dat er iets bewaard blijft van epigenoom
o Gaat samen met differentiatie van cellen > later in het leven kunnen
methyleringsprocessen nog steeds veranderd wordt (epigenoom verandert)
o Mate van epigenetische factoren wordt beïnvloed door omgeving
▪ Dus bv. foliumzuur is heel belangrijk (methyldonor) > geeft methylgroepen af
aan omgeving > waardoor meer gemethyleerd het genoom kan raken
- Alle hongerwinter baby’s zijn net iets dikker, stressgevoeliger etc.
o Echter speelt ook omgeving van de kinderen een grote rol
o Zijn wel gevoeliger voor het ontwikkelen van ziekten en overlijden er ook vaker aan
1e duizend dagen: van conceptie > 2e jaar
- Dit zijn de belangrijkste dagen voor ontwikkelingen (invloed op epigenoom)
- Hyperemesis gravidurum=
o Vrouwen krijgen last van PTSS
o Mogelijk aanwijzingen voor groei van het kind (slechter)
- Huiselijk geweld=
o Kan leiden tot fysiek trauma
o Kinderen hebben later grotere kans op mentale en fysieke problemen
o Geweld laat sporen achter op DNA > kinderen gevoeliger voor stress (evt. hogere RR
hierdoor)
o Andere vormen van stress (bv. hongerwinter) > kinderen laten gevolgen zien
▪ Vaker gedragsproblemen, hogere cortisolspiegels
- Depressie of angst in zwangerschap
o Kan belangrijke invloed hebben op ontwikkeling van het brein
,
Epigenetica
= de leer van genetische veranderingen (niks te maken met DNA-volgorde) maar te maken hebben
met de manier waarop DNA tot expressie komt.
- Hoe word je wie je bent?
o Nature (genen) en nurture (omgevingsinvloeden) en ervaring
o Iedereen begint als 1 enkele cel
▪ Eicel is aangelegd voor de geboorte van moeder (foetus van 3 maanden uit >
alle eicellen aangelegd in ovaria > geboren met alle eicellen waarvan jij bent
ontstaan)
▪ Deze eicel werd pas 36 jaar later bevrucht > allerlei invloeden voor
verwekking van jou zouden invloed kunnen hebben op wie jij bent geworden
- Ontwikkeling
o Pluripotente stadium: alle mogelijkheden liggen nog open voor de eicel (in stadium
2-cellig/ 4-cellig)
o Op een gegeven moment gaan de cellen zich differentiëren, in ene cel komen andere
genen tot expressie dan in andere cel (door epigenetische processen)
▪ Hierdoor zit er in elke cel van je lichaam dezelfde DNA
▪ Maar cellen verschillen wel tussen bv. je oog en je hart (heeft te maken met
het aan en uitschakelen van genen > dus andere functies van celtypen)
▪ Dus 1 genoom en heel veel verschillende epigenoom
▪ Epigenetische factoren binden dus aan DNA > hierdoor in sommige cellen
contractiliteit eigenschappen (in hart) en in andere cellen worden andere
genen aangezet (genen voor contractiliteit uitgezet) >> hierdoor krijgen de
celtypen andere specialisaties op basis zelfde genoom
o Meerdere manier waarop DNA harder/ zachter wordt aangezet (epigenetische
factoren):
▪ Uitgerolde DNA met methylgroepen (op helix) > bindt aan DNA > bepaalt
mate waarin het DNA kan worden afgelezen
• Methylering DNA= methylgroepen aan DNA > bepaalt mate waarin
DNA zelf wordt afgelezen
▪ Histonen (eiwitten): eiwitten waarom DNA gewikkeld ligt
• Kan heel strak of losser gewikkeld zijn
• Heeft te maken met hoeveelheid acetylering (acetylgroepen) > die
bepalen hoe strak of los
• Hoe losser > makkelijker bereikbaar voor transcriptiefactoren > dus
makkelijker tot expressie
▪ Op basis van 1 DNA-structuur > dus veel verschillende expressies
(epigenomen)
▪ Zowel methylering DNA en acetylering histonen kan bijdragen aan mate
waarin DNA tot expressie komt
o Epigentische factoren
▪ Nature (DNA) krijg je van je ouders
▪ Omgeving verandert (voedingsstoffen, straling etc.) kan van invloed zijn op
mate waarin er methylgroepen aan DNA binden of acetylgroepen die binden
> dus flexibel zorgen voor genen die soms wel tot ontwikkeling komen en op
andere momenten niet
1 genotype > verschillende fenotypes
- Door epigenetische expressen > leidt genotype eerst tot rups
, - Dan gebeuren er veel epigenetische expressen > eerst DNA ontdaan van de factoren > dan
weer geremethyleerd > vlinder met andere gedrag (wel zelfde DNA)
- Geldt ook voor mensen
o Genetisch identieke tweelingen > opgroeien in andere omgeving (zelfde nature,
andere nurture) > leidt tot verschillen in fenotype
▪ Geldt zowel voor gedrag, uiterlijk als functioneren van organen
Het belang van het begin
- Epigenetische programmering door voeding
- Bijen: werksters en de koningin (genetisch gezien hetzelfde)
o Elke larve wordt alleen koningin als 1e voeding koningengelei is anders werkster
o Deze stoffen binden aan het DNA > groeigenen worden aangezet > koningin is dus
ook 2x groter dan de werkster (geen ander DNA alleen groeigenen worden aangezet)
▪ Ook genen aangezet dat ovaria wordt aangezet > vruchtbaar
▪ Werkster kan het worden alleen genen worden niet aangezet > onvruchtbaar
o Zijn ook verschillen in gedrag en het brein
▪ De beien laten andere expressie zien van hetzelfde gen
▪ Dit verklaart waarom koningen ander gedrag vertonen dan werksters
o Werkster leeft gemiddeld 6 weken, koningin 6 jaar
▪ Heeft alles te maken met epigenoom en vroege voeding
▪ Laat de kracht zien van epigenetische factoren die belangrijk zijn hoe je DNA
tot expresie komt en wat je ermee kunt doen
Voeding en levensduur
- Voeding is ook heel belangrijk in het tot expressie brengen van genen
- Zwangere muizen kregen of gewoon dieet (20% eiwit) of hoeveelheid eiwit van 8%
o Nakomelingen verdeeld in westers dieet of normaal dieet
- Ze gaven de muizen dit eten en wachten tot de natuurlijke dood van de muizen
o Westers dieet > verkort levensduur
o Wat leert het over belang van voeding in zwangerschap > is heel belangrijk
o Wat is belangrijker? Voeding van geboorte tot dood of voeding in 3 weken van
muizenzwangerschap? >> de voeding tijdens zwangerschap is belangrijker voor
levensduur
- Geldt dit ook voor de mens?
o Gebruik gemaakt van de resultaten/ gegevens uit de hongerwinter
▪ Werd gekeken naar wat hun moeders aten/ niet aten > of dit gevolgen had
voor gezondheid van kind
o De voeding van moeder in zwangerschap had grote gevolgen voor kind
▪ Afhankelijk van moment in zwangerschap waar ondervoeding plaatsvindt
▪ In 1e trimester andere gevolgen voor kind dan aan eind zwangerschap
▪ In 1e weken van organogenese en ondervoeding > kindjes later minder
gezond (overlijden vaker aan hart- en vaatziekten, zijn kleiner etc.)
▪ PLAATJE DIA
o Werden grote verschillen gezien aan methyleringsprocessen
▪ Dus ook bij mens heeft voeding in zwangerschap invloed op mate van
expressie van genen
- Ook kleinkinderen van hongerwinter zijn minder gezond (ook dikker)
o Epigenoom wordt gedacht dat hiervan delen blijven hangen (grotendeels
leeggewassen na bevalling)
o Eicel waaruit kleinkind is ontstaan > is blootgesteld aan hongerwinter wanneer in
moeder (in baarmoeder oma)
,Zwangere vrouw
- 3 generaties: zwangere + ongeboren kind + kiemcellen van volgende generatie (eicellen voor
meisje + stamcellen als het om een jongen gaat)
o Via maternale + paternale lijn kan overerving van 1e op andere generatie
plaatsvinden
- Er wordt gedacht dat er iets bewaard blijft van epigenoom
o Gaat samen met differentiatie van cellen > later in het leven kunnen
methyleringsprocessen nog steeds veranderd wordt (epigenoom verandert)
o Mate van epigenetische factoren wordt beïnvloed door omgeving
▪ Dus bv. foliumzuur is heel belangrijk (methyldonor) > geeft methylgroepen af
aan omgeving > waardoor meer gemethyleerd het genoom kan raken
- Alle hongerwinter baby’s zijn net iets dikker, stressgevoeliger etc.
o Echter speelt ook omgeving van de kinderen een grote rol
o Zijn wel gevoeliger voor het ontwikkelen van ziekten en overlijden er ook vaker aan
1e duizend dagen: van conceptie > 2e jaar
- Dit zijn de belangrijkste dagen voor ontwikkelingen (invloed op epigenoom)
- Hyperemesis gravidurum=
o Vrouwen krijgen last van PTSS
o Mogelijk aanwijzingen voor groei van het kind (slechter)
- Huiselijk geweld=
o Kan leiden tot fysiek trauma
o Kinderen hebben later grotere kans op mentale en fysieke problemen
o Geweld laat sporen achter op DNA > kinderen gevoeliger voor stress (evt. hogere RR
hierdoor)
o Andere vormen van stress (bv. hongerwinter) > kinderen laten gevolgen zien
▪ Vaker gedragsproblemen, hogere cortisolspiegels
- Depressie of angst in zwangerschap
o Kan belangrijke invloed hebben op ontwikkeling van het brein
,
