Academiejaar 2023-2024 | Module 1
MODULE 1: ONDERWIJS IN
VLAANDEREN: EEN BESTUURLIJK,
HISTORISCH EN JURIDISCH KADER
1. Inleiding
Macroniveau = wijze waarop het onderwijs georganiseerd is; hoe de
onderwijsvormen en – niveaus gestructureerd zijn, hoe het beleid v ons onderwijs
vorm krijgt
Drie luiken in de geschiedenis:
1. Organisatie vh onderwijs in Vlaanderen
a. Dit met een bijzondere aandacht voor de rol die overheid en
onderwijsverstrekkers (~netten) daarin speelden en spelen
2. Structuur vh secundair onderwijs
3. Onderwijsbeleid
a. Hoe w het onderwijs aangestuurd? Welke beleidsactoren spelen
daarin een rol? Welke regels sturen het handelen v leraren en
andere actoren op school?
2. De organisatie vh Vlaamse onderwijs (luik 1)
2.1 Een historische kijk op onderwijsvrijheid en het ontstaan vd
netten
“officieel onderwijs” = scholen die worden ingericht door een overheid
“vrij onderwijs” = privé-initiatief
Vlaamse systeem
- Niet alleen in de officiële initiatieven maar ook in de privé-instellingen
wordt het overgrote deel vd werkingsmiddelen + lerarensalarissen door de
overheid gefinancierd
o Dit is echter uitzonderlijk de rest van Europa
De bron vh onderwijsconflict
Tot 18e E, Zuidelijke Nederlanden onderwijs gedomineerd door de Rooms-
Katholieke Kerk
- Gevolg: alle onderwijs was godsdienstig ~ gelijk met de maatschappij
des tijds
Id loop vd 18e E nieuwe ideeën over mens en maatschappij = Verlichting
- ‘De Rede’ werd de grondslag voor alle denken en handelen ~ rationalisme
- Het onderwijs diende bij voorkeur door de staat te w georganiseerd
Maria-Theresia (secundaire) colleges vd Jezuïetenorde te vervangen door
rijksscholen
- Behielden wel hun katholieke karakter; toch een b! daad
o Voor de eerste keer richtte de staat op dat niveau het onderwijs in
- De Kerk werkte deze rijksscholen wel tegen, omdat ze dit als een
bedreiging zagen v hun onderwijsmonopolie
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 1
,Academiejaar 2023-2024 | Module 1
1789, na de Franse Revolutie verlichtingsidealen werden tot het uiterste
gedreven
- Kerk werd uit het publieke leven verbannen
- Bezetting van Frankrijk in de Zuidelijke Nederlanden zelf inrichten van
lagere en secundaire rijksscholen + KUL werd gesloten
o In die rijksscholen werd er geen godsdienst gegeven
- ! voor het eerst zou de overheid zich ook de controle over het onderwijs
toe-eigenen !
1815, nederlaag v Napoleon oprichting Verenigd Koninkrijk der
Nederlanden
- Staatshoofd: Koning Willem I
o Wou absolute controle over het onderwijs in conflict met de
katholieke Kerk
o Richtte lagere, secundaire rijksscholen, rijksnormaalscholen
(opleiding v leraren) en rijksuniversiteiten op
o Lagere en secundaire scholen v gemeenten & privé-instanties
bleven bestaan MAAR dienden zich wel te schikken nr de structuur &
programma vd overheid + werden gecontroleerd door de
rijksinspectie
Ze kregen hiervoor in ruil wel een overheidstoelage
Nederlandse rijksinspectie werd negatief onthaald
o Katholieken zochten steun bij Zuid-Nederlandse liberalen =
Monsterverbond
Dit leidde tot de Belgische Revolutie, 1830
Spanningen tussen vrij en officieel onderwijs in het negentiende-eeuwse
België
1831, nieuwe Belgische Grondwet
- Art. 17 GW: “Het onderwijs is vrij; elke preventieve maatregel is
verboden; de bestraffing v misdrijven w alleen bij wet geregeld. Het
openbaar onderwijs, op ’s lands kosten gegeven, w eveneens bij de wet
geregeld.”
o Vrijheid vh onderwijs impact van de staat werd ingeperkt
Iedereen kreeg het recht gelijk welk onderwijs te organiseren
o Scholen uit het vrije net stonden buiten enig staatstoezicht MAAR
ontvingen ook geen subsidies
Door het gebrek aan staatstoezicht daalde het niveau vh onderwijs aanzienlijk
- Belgische regering stelde vast dat de vrijheid vh onderwijs
kwaliteitsdaling
o Liberalen: willen wet creëren die de staat de mogelijkheid zou geven
om op alle onderwijsniveaus scholen op te richten
o Katholieken: niet eens met de liberalen; staat moet volgens hen zich
beperken tot een subsidiaire rol ~ geen eigen net ontwikkelen maar
zich beperken tot de ondersteuning vd bestaande vrije en
gemeentelijke scholen
Katholieke Kerk claimde het morele monopolie met betrekking tot onderwijs in
álle onderwijs!
- Kwam voort uit de overtuiging dat “er zonder opvoeding geen onderwijs,
en zonder religie gene opvoeding bestaan kan”
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 2
, Academiejaar 2023-2024 | Module 1
Eerste wet op het lager onderwijs (1842)
- Compromis tussen katholieken en liberalen
- Bepaald dat elke gemeente een lagere gemeenteschool moest hebben
o Zou gecontroleerd w door de rijksinspectie
o Gemeente moesten niet persé zelf een school inrichten, mochten
ook een bestaande katholieke school ‘aannemen’
- Godsdienst = verplicht vak in alle gemeentelijke scholen
- Diocesane inspectie ~ bisschoppelijke inspectie
Onderwijs werd de facto katholiek
1846, liberalen halen absolute MH ih parlement
- Eerste regering zonder katholieken
- Wet oh secundair onderwijs
o Initiatiefrecht vd staat werd uitgebreid + greep vd Kerk werd
verminderd
Katholieken sloten conventies af met gemeenten uit schrik dat ze hun grip
gingen verliezen
De eerste schoolstrijd (1878-1884) en de verzuiling vd samenleving
Jaren na de wet oh middelbaar onderwijs tegenstellingen tss katholieken en
liberalen namen toe
- Aan beide kanten stevige krachten > gematigden
o Katholieke zijde: conservatieven
Speelden in op de antiliberale ultramontaanse stroming
Streefden naar het herstel vd katholieke dominantie in alle
aspecten vh maatschappelijke leven
o Liberale partij: radicalen
Antiklerikaal
1878, nieuw ministerie: Openbaar Onderwijs
- Minister Pierre Van Humbeeck
- 1879, tweede wet op het lager onderwijs ~ ongelukswet
o Het vak godsdienst werd geschrapt uit het programma vd
gemeentelijke scholen
o Diocesane inspectie verloor haar controlebevoegdheid
o Onderwijzers moesten leken zijn
o Gemeente mocht niet langer een vrije school aannemen
Heftige katholieke reactie!
o Gemeentelijk onderwijs = zondaars
Uit schrik, grote overstap v zowel leerlingen als docenten naar
het vrij onderwijs
= eerste schoolstrijd
Het was duidelijk geworden dat er ook een grote groep was die NIET katholiek
was
Katholieke partij zou daarom een andere strategie ontwikkelen
o Focus verschuift: overtuigen v niet-gelovigen versterken vd
instellingen
Katholieke kinderen kregen dus hun eigen katholieke school
Eind 19e E: verzuiling vd maatschappij
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 3
MODULE 1: ONDERWIJS IN
VLAANDEREN: EEN BESTUURLIJK,
HISTORISCH EN JURIDISCH KADER
1. Inleiding
Macroniveau = wijze waarop het onderwijs georganiseerd is; hoe de
onderwijsvormen en – niveaus gestructureerd zijn, hoe het beleid v ons onderwijs
vorm krijgt
Drie luiken in de geschiedenis:
1. Organisatie vh onderwijs in Vlaanderen
a. Dit met een bijzondere aandacht voor de rol die overheid en
onderwijsverstrekkers (~netten) daarin speelden en spelen
2. Structuur vh secundair onderwijs
3. Onderwijsbeleid
a. Hoe w het onderwijs aangestuurd? Welke beleidsactoren spelen
daarin een rol? Welke regels sturen het handelen v leraren en
andere actoren op school?
2. De organisatie vh Vlaamse onderwijs (luik 1)
2.1 Een historische kijk op onderwijsvrijheid en het ontstaan vd
netten
“officieel onderwijs” = scholen die worden ingericht door een overheid
“vrij onderwijs” = privé-initiatief
Vlaamse systeem
- Niet alleen in de officiële initiatieven maar ook in de privé-instellingen
wordt het overgrote deel vd werkingsmiddelen + lerarensalarissen door de
overheid gefinancierd
o Dit is echter uitzonderlijk de rest van Europa
De bron vh onderwijsconflict
Tot 18e E, Zuidelijke Nederlanden onderwijs gedomineerd door de Rooms-
Katholieke Kerk
- Gevolg: alle onderwijs was godsdienstig ~ gelijk met de maatschappij
des tijds
Id loop vd 18e E nieuwe ideeën over mens en maatschappij = Verlichting
- ‘De Rede’ werd de grondslag voor alle denken en handelen ~ rationalisme
- Het onderwijs diende bij voorkeur door de staat te w georganiseerd
Maria-Theresia (secundaire) colleges vd Jezuïetenorde te vervangen door
rijksscholen
- Behielden wel hun katholieke karakter; toch een b! daad
o Voor de eerste keer richtte de staat op dat niveau het onderwijs in
- De Kerk werkte deze rijksscholen wel tegen, omdat ze dit als een
bedreiging zagen v hun onderwijsmonopolie
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 1
,Academiejaar 2023-2024 | Module 1
1789, na de Franse Revolutie verlichtingsidealen werden tot het uiterste
gedreven
- Kerk werd uit het publieke leven verbannen
- Bezetting van Frankrijk in de Zuidelijke Nederlanden zelf inrichten van
lagere en secundaire rijksscholen + KUL werd gesloten
o In die rijksscholen werd er geen godsdienst gegeven
- ! voor het eerst zou de overheid zich ook de controle over het onderwijs
toe-eigenen !
1815, nederlaag v Napoleon oprichting Verenigd Koninkrijk der
Nederlanden
- Staatshoofd: Koning Willem I
o Wou absolute controle over het onderwijs in conflict met de
katholieke Kerk
o Richtte lagere, secundaire rijksscholen, rijksnormaalscholen
(opleiding v leraren) en rijksuniversiteiten op
o Lagere en secundaire scholen v gemeenten & privé-instanties
bleven bestaan MAAR dienden zich wel te schikken nr de structuur &
programma vd overheid + werden gecontroleerd door de
rijksinspectie
Ze kregen hiervoor in ruil wel een overheidstoelage
Nederlandse rijksinspectie werd negatief onthaald
o Katholieken zochten steun bij Zuid-Nederlandse liberalen =
Monsterverbond
Dit leidde tot de Belgische Revolutie, 1830
Spanningen tussen vrij en officieel onderwijs in het negentiende-eeuwse
België
1831, nieuwe Belgische Grondwet
- Art. 17 GW: “Het onderwijs is vrij; elke preventieve maatregel is
verboden; de bestraffing v misdrijven w alleen bij wet geregeld. Het
openbaar onderwijs, op ’s lands kosten gegeven, w eveneens bij de wet
geregeld.”
o Vrijheid vh onderwijs impact van de staat werd ingeperkt
Iedereen kreeg het recht gelijk welk onderwijs te organiseren
o Scholen uit het vrije net stonden buiten enig staatstoezicht MAAR
ontvingen ook geen subsidies
Door het gebrek aan staatstoezicht daalde het niveau vh onderwijs aanzienlijk
- Belgische regering stelde vast dat de vrijheid vh onderwijs
kwaliteitsdaling
o Liberalen: willen wet creëren die de staat de mogelijkheid zou geven
om op alle onderwijsniveaus scholen op te richten
o Katholieken: niet eens met de liberalen; staat moet volgens hen zich
beperken tot een subsidiaire rol ~ geen eigen net ontwikkelen maar
zich beperken tot de ondersteuning vd bestaande vrije en
gemeentelijke scholen
Katholieke Kerk claimde het morele monopolie met betrekking tot onderwijs in
álle onderwijs!
- Kwam voort uit de overtuiging dat “er zonder opvoeding geen onderwijs,
en zonder religie gene opvoeding bestaan kan”
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 2
, Academiejaar 2023-2024 | Module 1
Eerste wet op het lager onderwijs (1842)
- Compromis tussen katholieken en liberalen
- Bepaald dat elke gemeente een lagere gemeenteschool moest hebben
o Zou gecontroleerd w door de rijksinspectie
o Gemeente moesten niet persé zelf een school inrichten, mochten
ook een bestaande katholieke school ‘aannemen’
- Godsdienst = verplicht vak in alle gemeentelijke scholen
- Diocesane inspectie ~ bisschoppelijke inspectie
Onderwijs werd de facto katholiek
1846, liberalen halen absolute MH ih parlement
- Eerste regering zonder katholieken
- Wet oh secundair onderwijs
o Initiatiefrecht vd staat werd uitgebreid + greep vd Kerk werd
verminderd
Katholieken sloten conventies af met gemeenten uit schrik dat ze hun grip
gingen verliezen
De eerste schoolstrijd (1878-1884) en de verzuiling vd samenleving
Jaren na de wet oh middelbaar onderwijs tegenstellingen tss katholieken en
liberalen namen toe
- Aan beide kanten stevige krachten > gematigden
o Katholieke zijde: conservatieven
Speelden in op de antiliberale ultramontaanse stroming
Streefden naar het herstel vd katholieke dominantie in alle
aspecten vh maatschappelijke leven
o Liberale partij: radicalen
Antiklerikaal
1878, nieuw ministerie: Openbaar Onderwijs
- Minister Pierre Van Humbeeck
- 1879, tweede wet op het lager onderwijs ~ ongelukswet
o Het vak godsdienst werd geschrapt uit het programma vd
gemeentelijke scholen
o Diocesane inspectie verloor haar controlebevoegdheid
o Onderwijzers moesten leken zijn
o Gemeente mocht niet langer een vrije school aannemen
Heftige katholieke reactie!
o Gemeentelijk onderwijs = zondaars
Uit schrik, grote overstap v zowel leerlingen als docenten naar
het vrij onderwijs
= eerste schoolstrijd
Het was duidelijk geworden dat er ook een grote groep was die NIET katholiek
was
Katholieke partij zou daarom een andere strategie ontwikkelen
o Focus verschuift: overtuigen v niet-gelovigen versterken vd
instellingen
Katholieke kinderen kregen dus hun eigen katholieke school
Eind 19e E: verzuiling vd maatschappij
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 3
