SITUERING: DEONTOLOGIE ALS DEEL VAN BEROEPSETHIEK
Technische Doe ik de dingen goed?
professionaliteit Tussenkomsten deskundig onderbouwen
Normatieve Doe ik de goede dingen? Ethische vragen stellen over (eigen interventies)
professionaliteit Stilstaan bij de vraag of jouw interventies (tussenkomsten) bijdragen aan een
betere wereld (stilstaan bij het waarom van interventies)
Autonoom het Niet goed doen omwille van de goedkeuring van anderen (heteronoom), maar
goede doen omdat het goed is het goede te doen.
Moraal Het geheel van waarden en normen die richting geven aan ons handelen en
zin geven aan wat ze denken en doen. → Overwegend intuïtief.
Ethiek Het expliciteren en kritisch benaderen van morele standpunten en keuzes.
Het is de theoretische studie van de moraal (moraaltheorie).
Theoretische ethiek Bestaat uit meta-ethiek (zoekt naar de fundamenten van de ethiek en bekijkt
het morele taalgebruik en de argumenten) en de normatieve ethiek (zoekt
naar theoretische kaders waarbinnen morele problemen behandeld worden).
Toegepaste ethiek Bekijkt morele problemen binnen specifieke domeinen.
Empirische ethiek Betreft disciplines waarbij concrete waarden en normen onderzocht worden
die gelden in een samenleving of behoren tot het referentiekader van
personen.
Verwisselbaar- = Het principe van gelijkheid. Is een belangrijke toetssteen binnen de
heidsgedachte normatieve ethiek en bepaalt of een theorie ethisch is. De eigen belangen
kennen niet meer gewicht toe dan de belangen van anderen.
Ethische De rechtvaardigheidstheorieën
stromingen binnen 1. Het consequentialisme
de normatieve 2. De deontologie
ethiek 3. De teleologie of deugdenethiek (zorgethiek)
Consequentialisme Een handeling is goed als deze de best mogelijke gevolgen oplevert. Worden.
Evalueert een handeling o.b.v. de toestand die die handeling veroorzaakt,
ethiek is een afweging, zoeken naar een positief balans.
Deontologie Een handeling is goed als deze vertrekt uit de juiste intentie (principe). Zijn.
Plichtenleer/beginselethiek zegt hoe we behoren te handelen en evalueert
dus die handelingen. Kijken naar de achterliggende intenties.
De teleologie of De evaluatie ligt bij de handelende persoon. De verwezenlijking van een
deugdenethiek aantal goede individuen. Gulden middenweg. Inspiratie voor een zorgethiek.
Zorgethiek Belangrijke handvaten voor een beroepsethiek in het sociaal-agogisch werk.
• Zorg hebben voor: aandachtigheid
• Zorg dragen voor: verantwoordelijkheid
• Zorgen voor: competentie
• Zorg ontvangen: wederkerigheid
Communicatieve Opbouwen van argumenten en tegensprekelijkheid. Machtsvrije dialoog,
rationaliteit waarbij deskundigheid en de manier van handelen in alle openheid
(Habermas) besproken kunnen worden. Communicatief handelen, symmetrische relatie.
Drie soorten 1. Oriëntatie in de breedte: objectieve wereld met feiten (waarheid) →
argumenten consequentialisme
Ethisch dialoog: Wat kan je doen?
2. Oriëntatie in de hoogte: intersubjectieve wereld met principes
(rechtvaardigheid) → deontologie
Ethisch dialoog: Wat moet je doen?
3. Oriëntatie in de diepte: subjectieve wereld met eigen ervaringen/
deugden (waarachtigheid) → deugdenethiek
Ethisch dialoog: Wat wil je doen?
Plichtenleer Deontologie, Wat we zouden moeten doen (ethiek). Basis: principes (de geest
van de wet). Focus: vertrouwelijkheid
,PRIVACY: ALOM BEKEND, WEINIG BEMIND?
Subjectieve rechten Ze geven individuen aanspraak op een recht (mensenrechten en recht op
privacy: om hun private ruimte ten opzichte van derden te bepalen).
Moeten steeds gegrond zijn in het objectieve recht (verdrag, wetgeving, regel)
The right to be let Door opkomst pers, scheidingslijn tussen de publieke sfeer en de private
alone sfeer scherp stellen.
Negatieve invulling Het recht op privacy wordt in die zin een fundamentele vrijheid.
vrij van zijn Geen last hebben van anderen.
Negatieve invulling Het duidt op een afwezigheid van ongewilde anderen in de persoonlijke,
van vrijheid private sfeer, waardoor we in alle rust en beslotenheid onze eigen keuzes
kunnen maken.
Negatieve vrijheid ‘Vrij van zijn’, wijst op een afwezigheid. Eigen keuzes kunnen maken, zonder
dat anderen zich met die keuzes bemoeien of je dwingen ze te maken.
Positieve vrijheid ‘Vrij zijn om’, gaat over een aanwezigheid, over het ‘in de mogelijkheid zijn’ om
van je vrijheid te genieten. Voldoende keuzemogelijkheden hebben.
Privacy Een juridische definitie is niet gewenst, omdat dit het vrijheidsbevorderende
potentieel zou ondermijnen.
Dimensies privacy • Informationele privacy: persoonsinformatie en de aanspraak van die
• Communicatieve privacy: de vrijheid en aangaan, relationeel
• Fysische en psychische privacy: individuele zelfbeschikking
• Zelfbepaling: individuele, positieve en negatieve vrijheid
Grenzen aan Het opgeven van vrijheden en rechten moet:
vrijheid 1. Noodzakelijkheid zijn
2. Legaliteit: bij wet geregeld
3. Afweging
o Finaliteit: relevant doel nastreven
o Proportionaliteit: maatregel in verhouding tot het bereikte doel
o Subsidiariteit: minder ingrijpende regel
Persoonsgegevens Iedere informatie betreffende een natuurlijk persoon die geïdentificeerd of
identificeerbaar is.
Beginselen GDPR 1. De verwerkingen moeten rechtmatig, behoorlijk en transparant zijn
(legaliteit en legitimiteit): via rechtsgronden
2. De finaliteit moet duidelijk zijn: duidelijk doel
3. De verwerkte gegevens moeten proportioneel en juist zijn
4. Er geldt een opslagbeperking: bepaalde tijd bewaard
5. De principes ‘integriteit’: algemene verantwoordingsplicht
(accountability)
6. ‘Vertrouwelijkheid’: doorgeven aan derden is verboden
Privacy by design Gegevens zo veilig mogelijk bewaren → gegevensbescherming
Privacy by default Privacy meer als uitgangspunt, rekening houden met privacy en dan pas de
gegevens verzamelen → gegevensbescherming vanuit respect voor privacy
Principieel Bepaalde gegevens die niet mogen verwerkt worden. ‘Special categories’
verwerkingsverbod Ingegeven uit bezorgdheid door risico op discriminatie.
Geïnformeerde • Voorafgaand: toestemming vd cliënt (voor informatie-uitwisseling)
toestemming • Vrij: vrijheid, zonder gedwongenheid, akkoord kan elk moment
(criteria) ingetrokken of gewijzigd worden
• Specifiek: cliënt geeft aan over welke informatie het gaat
• Uitdrukkelijk: duidelijk, expliciet en nadrukkelijk instemmen
• Geïnformeerd: over draagwijdte en gevolgen, tijd geven
• Volgehouden: mag zijn toestemming herzien, respecteren
Handelingsbe- Is de geschiktheid om rechten en plichten zelfstandig uit te voeren, zonder
kwaamheid tussenkomst van derden.
, Wilsbekwaamheid Het toetsen van de geïnformeerde toestemming van de cliënt over
behandelingen en andere tussenkomsten.
Handelings- Wil zeggen dat iemand iets niet mag doen, is niet geschikt om rechten en
onbekwaamheid plichten zelfstandig uit te voeren (tussenkomst van derden)
Wilsonbekwaam- Houdt in dat iemand iets niet kan doen, of de gevolgen van een handeling niet
heid kan inschatten.
DRM (Decreet Waar kinderen voeger automatisch als niet-competent beschouwd werden
Rechtspositie van en de beslissingsmacht bij de ouders lag, gaat men er nu van uit dat een kind
de Minderjarige) competent is, tenzij dat niet zo is.
Panoptisch effect Door toenemende bewustwording rond digitale profilering en het toezichts-
kapitalisme, waar mensen aan zelfcensuur en zelfdisciplinering gaan doen.
Voorzichtiger zijn omdat men weet dat alles wordt bijgehouden.
Chilling effect Dit bewustwording brengt het effect teweeg, waarbij mensen in situaties hun
rechten niet meer durven op te nemen.
Pseudonimisering Hierbij kunnen anonieme gegevens met de juiste sleutel inzichtelijk gemaakt
worden, waardoor herleiding naar natuurlijke personen later opnieuw
mogelijk is.
Anonimisering Versleuteling die niet omkeerbaar is.
Sharenting Parenting en sharing, ouders delen te veel over hun kinderen, veel informatie
over het kind staat ongevraagd online.
Big data Gaat uit van het principe dat we door grote hoeveelheden date te verzamelen
en te combineren, uiteindelijk patronen in deze gegevens herkennen. Samen
vormen deze gegevens een digitaal profiel.
Toezichts- Een verdienmodel gebaseerd op datahandel en is gericht op observatie,
kapitalisme monitoring en controle. In de data-economie: burgers → gebruikers.
Filter bubble Fabeltjesfuik: in een vacuüm zitten van gelijkgezinden door het algoritme,
kritische zin wordt hierdoor ondermijnt.
Function creep Technologie wordt ingezet voor doelen waar ze oorspronkelijk niet werd voor
ingezet.
Therapeutische In de medische wereld wanneer en beroepsoefenaar uitzonderlijk informatie
exceptie onthoudt aan de patiënt voor zover het meedelen ervan nadelig zou zijn voor
de gezondheidstoestand van de patiënt.
Agogische exceptie Binnen de sociaal-agogische context waarbij tijdelijk beslist wordt om
bepaald informatie niet mee te delen in het belang van het welzijn van de
cliënt of zijn omgeving.
DISCRETIE EN VERTROUWEN: DISCRETIEPLICHT EN BEROEPSGEHEIM (DEEL 1)
Discretieplicht Wordt in de rechtsleer omschreven als ‘de verplichting om bij het uitoefenen
van die functie of een ambt geen gegevens vrij te geven aan anderen dan
diegene die gerechtigd zijn er kennis van te nemen’.
Geldt voor alle informatie die niet bedoeld is om bekend te worden gemaakt
buiten de dienst of organisatie.
Ambtsgeheim Ambtenaren met voorbeeldplicht voor de overheid bv. stadsdiensten,
leerkrachten. Algemene gedragsnorm die hen verbiedt om op eigen initiatief
mededelingen te doen over zaken die zij tijdens hun ambt vernomen hebben
en waarvan de openbaarmaking niet uitdrukkelijk toegelaten of
voorgeschreven is.
Discretionaire Een speelveld zonder toekijkers, enkel twee spelers, namelijk de hulpverlener
ruimte en de cliënt → overweeg- en beslissingsruimte over hoe men verder gaat, hoe
handelen, wat doen. Wordt juridisch beschermd en afgebakend door het
beroepsgeheim.
Contractuele Een ruim personeel toepassingsgebied, omdat zowel via wet, een
discretieplicht deontologische code, een arbeidsregelement als een contractuele
overeenkomt een discretieplicht kan worden afgedwongen.
Technische Doe ik de dingen goed?
professionaliteit Tussenkomsten deskundig onderbouwen
Normatieve Doe ik de goede dingen? Ethische vragen stellen over (eigen interventies)
professionaliteit Stilstaan bij de vraag of jouw interventies (tussenkomsten) bijdragen aan een
betere wereld (stilstaan bij het waarom van interventies)
Autonoom het Niet goed doen omwille van de goedkeuring van anderen (heteronoom), maar
goede doen omdat het goed is het goede te doen.
Moraal Het geheel van waarden en normen die richting geven aan ons handelen en
zin geven aan wat ze denken en doen. → Overwegend intuïtief.
Ethiek Het expliciteren en kritisch benaderen van morele standpunten en keuzes.
Het is de theoretische studie van de moraal (moraaltheorie).
Theoretische ethiek Bestaat uit meta-ethiek (zoekt naar de fundamenten van de ethiek en bekijkt
het morele taalgebruik en de argumenten) en de normatieve ethiek (zoekt
naar theoretische kaders waarbinnen morele problemen behandeld worden).
Toegepaste ethiek Bekijkt morele problemen binnen specifieke domeinen.
Empirische ethiek Betreft disciplines waarbij concrete waarden en normen onderzocht worden
die gelden in een samenleving of behoren tot het referentiekader van
personen.
Verwisselbaar- = Het principe van gelijkheid. Is een belangrijke toetssteen binnen de
heidsgedachte normatieve ethiek en bepaalt of een theorie ethisch is. De eigen belangen
kennen niet meer gewicht toe dan de belangen van anderen.
Ethische De rechtvaardigheidstheorieën
stromingen binnen 1. Het consequentialisme
de normatieve 2. De deontologie
ethiek 3. De teleologie of deugdenethiek (zorgethiek)
Consequentialisme Een handeling is goed als deze de best mogelijke gevolgen oplevert. Worden.
Evalueert een handeling o.b.v. de toestand die die handeling veroorzaakt,
ethiek is een afweging, zoeken naar een positief balans.
Deontologie Een handeling is goed als deze vertrekt uit de juiste intentie (principe). Zijn.
Plichtenleer/beginselethiek zegt hoe we behoren te handelen en evalueert
dus die handelingen. Kijken naar de achterliggende intenties.
De teleologie of De evaluatie ligt bij de handelende persoon. De verwezenlijking van een
deugdenethiek aantal goede individuen. Gulden middenweg. Inspiratie voor een zorgethiek.
Zorgethiek Belangrijke handvaten voor een beroepsethiek in het sociaal-agogisch werk.
• Zorg hebben voor: aandachtigheid
• Zorg dragen voor: verantwoordelijkheid
• Zorgen voor: competentie
• Zorg ontvangen: wederkerigheid
Communicatieve Opbouwen van argumenten en tegensprekelijkheid. Machtsvrije dialoog,
rationaliteit waarbij deskundigheid en de manier van handelen in alle openheid
(Habermas) besproken kunnen worden. Communicatief handelen, symmetrische relatie.
Drie soorten 1. Oriëntatie in de breedte: objectieve wereld met feiten (waarheid) →
argumenten consequentialisme
Ethisch dialoog: Wat kan je doen?
2. Oriëntatie in de hoogte: intersubjectieve wereld met principes
(rechtvaardigheid) → deontologie
Ethisch dialoog: Wat moet je doen?
3. Oriëntatie in de diepte: subjectieve wereld met eigen ervaringen/
deugden (waarachtigheid) → deugdenethiek
Ethisch dialoog: Wat wil je doen?
Plichtenleer Deontologie, Wat we zouden moeten doen (ethiek). Basis: principes (de geest
van de wet). Focus: vertrouwelijkheid
,PRIVACY: ALOM BEKEND, WEINIG BEMIND?
Subjectieve rechten Ze geven individuen aanspraak op een recht (mensenrechten en recht op
privacy: om hun private ruimte ten opzichte van derden te bepalen).
Moeten steeds gegrond zijn in het objectieve recht (verdrag, wetgeving, regel)
The right to be let Door opkomst pers, scheidingslijn tussen de publieke sfeer en de private
alone sfeer scherp stellen.
Negatieve invulling Het recht op privacy wordt in die zin een fundamentele vrijheid.
vrij van zijn Geen last hebben van anderen.
Negatieve invulling Het duidt op een afwezigheid van ongewilde anderen in de persoonlijke,
van vrijheid private sfeer, waardoor we in alle rust en beslotenheid onze eigen keuzes
kunnen maken.
Negatieve vrijheid ‘Vrij van zijn’, wijst op een afwezigheid. Eigen keuzes kunnen maken, zonder
dat anderen zich met die keuzes bemoeien of je dwingen ze te maken.
Positieve vrijheid ‘Vrij zijn om’, gaat over een aanwezigheid, over het ‘in de mogelijkheid zijn’ om
van je vrijheid te genieten. Voldoende keuzemogelijkheden hebben.
Privacy Een juridische definitie is niet gewenst, omdat dit het vrijheidsbevorderende
potentieel zou ondermijnen.
Dimensies privacy • Informationele privacy: persoonsinformatie en de aanspraak van die
• Communicatieve privacy: de vrijheid en aangaan, relationeel
• Fysische en psychische privacy: individuele zelfbeschikking
• Zelfbepaling: individuele, positieve en negatieve vrijheid
Grenzen aan Het opgeven van vrijheden en rechten moet:
vrijheid 1. Noodzakelijkheid zijn
2. Legaliteit: bij wet geregeld
3. Afweging
o Finaliteit: relevant doel nastreven
o Proportionaliteit: maatregel in verhouding tot het bereikte doel
o Subsidiariteit: minder ingrijpende regel
Persoonsgegevens Iedere informatie betreffende een natuurlijk persoon die geïdentificeerd of
identificeerbaar is.
Beginselen GDPR 1. De verwerkingen moeten rechtmatig, behoorlijk en transparant zijn
(legaliteit en legitimiteit): via rechtsgronden
2. De finaliteit moet duidelijk zijn: duidelijk doel
3. De verwerkte gegevens moeten proportioneel en juist zijn
4. Er geldt een opslagbeperking: bepaalde tijd bewaard
5. De principes ‘integriteit’: algemene verantwoordingsplicht
(accountability)
6. ‘Vertrouwelijkheid’: doorgeven aan derden is verboden
Privacy by design Gegevens zo veilig mogelijk bewaren → gegevensbescherming
Privacy by default Privacy meer als uitgangspunt, rekening houden met privacy en dan pas de
gegevens verzamelen → gegevensbescherming vanuit respect voor privacy
Principieel Bepaalde gegevens die niet mogen verwerkt worden. ‘Special categories’
verwerkingsverbod Ingegeven uit bezorgdheid door risico op discriminatie.
Geïnformeerde • Voorafgaand: toestemming vd cliënt (voor informatie-uitwisseling)
toestemming • Vrij: vrijheid, zonder gedwongenheid, akkoord kan elk moment
(criteria) ingetrokken of gewijzigd worden
• Specifiek: cliënt geeft aan over welke informatie het gaat
• Uitdrukkelijk: duidelijk, expliciet en nadrukkelijk instemmen
• Geïnformeerd: over draagwijdte en gevolgen, tijd geven
• Volgehouden: mag zijn toestemming herzien, respecteren
Handelingsbe- Is de geschiktheid om rechten en plichten zelfstandig uit te voeren, zonder
kwaamheid tussenkomst van derden.
, Wilsbekwaamheid Het toetsen van de geïnformeerde toestemming van de cliënt over
behandelingen en andere tussenkomsten.
Handelings- Wil zeggen dat iemand iets niet mag doen, is niet geschikt om rechten en
onbekwaamheid plichten zelfstandig uit te voeren (tussenkomst van derden)
Wilsonbekwaam- Houdt in dat iemand iets niet kan doen, of de gevolgen van een handeling niet
heid kan inschatten.
DRM (Decreet Waar kinderen voeger automatisch als niet-competent beschouwd werden
Rechtspositie van en de beslissingsmacht bij de ouders lag, gaat men er nu van uit dat een kind
de Minderjarige) competent is, tenzij dat niet zo is.
Panoptisch effect Door toenemende bewustwording rond digitale profilering en het toezichts-
kapitalisme, waar mensen aan zelfcensuur en zelfdisciplinering gaan doen.
Voorzichtiger zijn omdat men weet dat alles wordt bijgehouden.
Chilling effect Dit bewustwording brengt het effect teweeg, waarbij mensen in situaties hun
rechten niet meer durven op te nemen.
Pseudonimisering Hierbij kunnen anonieme gegevens met de juiste sleutel inzichtelijk gemaakt
worden, waardoor herleiding naar natuurlijke personen later opnieuw
mogelijk is.
Anonimisering Versleuteling die niet omkeerbaar is.
Sharenting Parenting en sharing, ouders delen te veel over hun kinderen, veel informatie
over het kind staat ongevraagd online.
Big data Gaat uit van het principe dat we door grote hoeveelheden date te verzamelen
en te combineren, uiteindelijk patronen in deze gegevens herkennen. Samen
vormen deze gegevens een digitaal profiel.
Toezichts- Een verdienmodel gebaseerd op datahandel en is gericht op observatie,
kapitalisme monitoring en controle. In de data-economie: burgers → gebruikers.
Filter bubble Fabeltjesfuik: in een vacuüm zitten van gelijkgezinden door het algoritme,
kritische zin wordt hierdoor ondermijnt.
Function creep Technologie wordt ingezet voor doelen waar ze oorspronkelijk niet werd voor
ingezet.
Therapeutische In de medische wereld wanneer en beroepsoefenaar uitzonderlijk informatie
exceptie onthoudt aan de patiënt voor zover het meedelen ervan nadelig zou zijn voor
de gezondheidstoestand van de patiënt.
Agogische exceptie Binnen de sociaal-agogische context waarbij tijdelijk beslist wordt om
bepaald informatie niet mee te delen in het belang van het welzijn van de
cliënt of zijn omgeving.
DISCRETIE EN VERTROUWEN: DISCRETIEPLICHT EN BEROEPSGEHEIM (DEEL 1)
Discretieplicht Wordt in de rechtsleer omschreven als ‘de verplichting om bij het uitoefenen
van die functie of een ambt geen gegevens vrij te geven aan anderen dan
diegene die gerechtigd zijn er kennis van te nemen’.
Geldt voor alle informatie die niet bedoeld is om bekend te worden gemaakt
buiten de dienst of organisatie.
Ambtsgeheim Ambtenaren met voorbeeldplicht voor de overheid bv. stadsdiensten,
leerkrachten. Algemene gedragsnorm die hen verbiedt om op eigen initiatief
mededelingen te doen over zaken die zij tijdens hun ambt vernomen hebben
en waarvan de openbaarmaking niet uitdrukkelijk toegelaten of
voorgeschreven is.
Discretionaire Een speelveld zonder toekijkers, enkel twee spelers, namelijk de hulpverlener
ruimte en de cliënt → overweeg- en beslissingsruimte over hoe men verder gaat, hoe
handelen, wat doen. Wordt juridisch beschermd en afgebakend door het
beroepsgeheim.
Contractuele Een ruim personeel toepassingsgebied, omdat zowel via wet, een
discretieplicht deontologische code, een arbeidsregelement als een contractuele
overeenkomt een discretieplicht kan worden afgedwongen.
