JURIDISCHE EN GEDRAGSWETENSCHAPPELIJKE
ASPECTEN VAN POLITIE
Examen
• Schriftelijk, 3u, open vragen, met vaak een casus uit echte politionele praktijk waarover concrete vragen worden gesteld
• Vragen begrijpen is moeilijk, gebruikt moeilijke begrippen in zijn vragen. Ook een begrippen uit de eerste les, dus ook leren.
• Geen details uit teksten. Je moet diagonaal lezen. Je moet bundel kennen. Notities aanvullen met bundel.
INLEIDING: DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET POLITIERECHT
POLITIEFUNCTIE
Waarvoor dient politie?
JURIDISCHE BLIK
Definitie = institutionele functie ter bescherming van de maatschappelijke orde en tot regeling hiervan, met het oog op het mogelijk maken
van de uitoefening van fundamentele rechten, waarbij je een verstoring van de maatscchappelijke orde probeert te voorkomen en als dat niet
lukt zo snel als mogelijk die verstoring te doen ophouden.
Belangrijke elementen
• Institutionele functie: verwijst naar instellingen, een functie van instellingen.
o Er is een onderscheid tussen:
▪ Politie-instellingen (de organisatie die wij als politie kennen)
▪ Politie-overheden (bestuurlijke en gerechtelijke overheden)
• Bijzonder doel van politie: vrijwaring van de maatschappelijke orde
o Politie bepaalt de maatschappelijke orde niet; dit gebeurt door het parlement en de regering
o De taak van de politie is om deze orde te bewaken, vrijwaren, beschermen
▪ Om te voorkomen dat die orde wordt verstoort.
o Politie is een soort gewapende arm van de overheid om die orde te beschermen
• Mogelijk maken van de uitoefening van fundamentele rechten (van de burger)
o Voorbeeld 1: betogingen
▪ Mag men betogen? Ja, dit valt onder de vrijheid van meningsuiting.
▪ Kan een betoging de maatschappelijke orde verstoren? Ja, bijvoorbeeld als deze uit de hand loopt.
▪ Indien de politie er niet in slaagt dit te voorkomen, moet ze de orde zo snel mogelijk herstellen.
▪ Winkeliers kunnen angstig zijn voor schade; een eerste reactie zou kunnen zijn om betogingen te verbieden,
maar dit is in strijd met fundamentele rechten.
▪ Alternatief idee: betogen op een afgelegen locatie. Dit is echter ook niet wenselijk, omdat het recht op
zichtbaarheid bij een betoging hoort.
▪ De politie is dus aanwezig om ervoor te zorgen dat betogingen op een ordelijke manier verlopen en
fundamentele rechten beschermd blijven.
o Voorbeeld 2: organisatie van Rock Werchter
▪ Dit festival brengt veel kosten met zich mee voor de maatschappij, onder andere door de inzet van de politie
▪ De politie is nodig om de vrijheid en veiligheid van festivalgangers en de omgeving te garanderen
Wettelijke basis: Art. 1 Wet op het Politieambt (WPA) en Art. 123 WGP (organisatiewet)
1
,OPERATIONELE BLIK (CRIMINOLOGISCHE)
Wat betekent politie qua werk, wat ga ik daar doen?
Definitie = RoRon
• Raadgevende functie:
o De politie probeert te voorkomen dat slachtoffers ontstaan en geeft raad om de maatschappelijke orde te vrijwaren
o Preventief: verstoring van de rechtsorde voorkomen
o Voorbeeld: “Let op voor phishingpraktijken”
• Ontradende functie: politie moet ordeverstoringen en misdrijven voorkomen, dus mensen met criminele plannen ontraden
o De poliite voorkomt ordeverstoringen en misdrijven door preventief te werken en mensen met criminele intenties te
ontraden/afschrikken
▪ Preventie: verstoring van de rechtsorde voorkomen
o Middelenen met ontradend effect:
▪ Bv. aanwezigheid politie op straat (“blauw op straat” of in burger)
▪ Bv. cameratoezicht
▪ Goede verlichting op risicovolle plekken
o Voorbeeld: de zichtbare aanwezigheid van agenten en camera’s in winkelstraten kan potentiële winkeldieven
ontmoedigen
• Regulerende functie:
o Als een onveilige situatie niet is voorkomen (door te ontraden), moet de politie ingrijpen om deze onder controle te krijgen
o Dit is niet uitsluitend een taak van de politie; ook andere instanties kunnen hieraan bijdragen
o Voorbeelden:
▪ Petersbos in Brussel: criminele activiteiten, zoals drugshandel, kunnen niet volledig worden uitgeroeid, maar de
politie probeert deze binnen de perken te houden, te regeluren door hen weg te jagen
▪ Verkrachter aan het sportkot: na een incident worden maatregelen genomen, zoals extra verlichting en
cameratoezicht, om de veiligheid te vergroten
• Onderzoekende functie:
o De politie doet onderzoek naar gepleegde misdrijven en mogelijke misdrijven (als niet meteen duidelijk is of het om een
misdrijf gaat)
o Voorbeeld: bij een woninginbraak voert de politie sporenonderzoek uit met een forensisch team
• Nazorg (voor nabestaanden): moet je niet zelf geven als politie, maar politie moet wel kunnen doorverwijzen naar de betreffende
diensten
o Hoewel de politie zelf geen nazorg verleent, speelt ze een belangrijke rol in het doorverwijzen naar de juiste
instanties/diensten
o Voorbeeld: na een woninginbraak kunnen slachtofers doorverwezen worden naar slachtofferhulp en krijgen ze
preventieadvies van de politie om toekomstige inbraken te voorkomen
Algemeen voorbeeld: Een woninginbraak brengt veel ellende en administratieve rompslomp met zich mee. Het meest ingrijpende voor
slachtoffers is vaak het gevoel dat hun privésfeer is geschonden.De politie komt ter plaatse, brengt labo mee om sporenonderzoek te
verrichten (onderzoekende functie). Daarnaast is er nazorg: slachtoffers kunnen ondersteuning krijgen via slachtofferhulp, en de politie vraagt
of ze dit willen, en gratis preventieadvies om bijvoorbeeld te controleren of de tuin voldoende is afgesloten (raadgevende functie). Extra
verlichting kan bovendien een afschrikkend effect hebben op inbrekers (regulerende functie).
Geweldsmonopolie
• De politie is de enige overheidsorganisatie die in vredestijd geweld mag gebruiken. In oorlogstijd mag ook het leger optreden
• Burger en geweld: burgers zijn geen overheidsorganisaties en mogen in bepaalde situatie geweld gebruiken, bv. bij wettig vezet
• Omvang van het geweldsmonopolie: de politie mag geweld gebruiken tot en met dodelijk geweld
• Risico op machtsmisbruik:
o Omdat alleen de politie deze macht heeft, is controle noodzakelijk
o Daarom houden politieoverheden toezicht op het handelen van de politie om machtsmisbruik te voorkomen
2
,CONCREET VOOR ZOWEL JURIDISCH E ALS OPERATIONE LE BLIK
Drie elementen: Wat moet de politie doen in een samenleving?
1. Opdrachten van de bestuurlijke politie: openbare orde
o Taken die gericht zijn op het handhaven van de openbare orde.
o Dit heeft geen betrekking op misdrijven, maar puur op het waarborgen van de openbare orde.
o Voorbeelden:
▪ Toezicht houden op een ordentelijk verloop van een betoging.
▪ Maatregelen treffen om het bezoek van de paus ordelijk te laten verlopen.
o De politie probeert verstoringen van de openbare orde te voorkomen of zo snel mogelijk te beëindigen.
o Voorbeeld van optreden:
▪ Een betoging wordt gereguleerd door afspraken te maken met de organisator over datum, locatie en traject.
▪ De politie zorgt ervoor dat het traject veilig kan worden afgelegd, bijvoorbeeld door verkeer te weren.
▪ Samenwerking met de ordedienst van de betoging om de veiligheid te garanderen.
▪ De politie moet hierin faciliterend optreden: ondersteunende of mogelijk makende rol
2. Opdrachten van de gerechtelijke politie: strafrecht en misdrijven
o Taken gericht op de opsporing en vervolging van misdrijven.
o Betrokken instanties: Openbaar Ministerie (OM) en de onderzoeksrechter.
o Overgang van bestuurlijk naar gerechtelijk optreden:
▪ Zolang een betoging vreedzaam verloopt, blijft dit een zaak van de bestuurlijke politie.
▪ Indien de betoging uit de hand loopt en strafbare feiten plaatsvinden, wordt het een gerechtelijke kwestie en
treedt de gerechtelijke politie op.
3. “Sterke arm verlenen”
o De politie heeft het geweldsmonopolie: zij is de enige overheidsdienst die in vredestijd geweld mag gebruiken.
o Andere diensten mogen geen geweld gebruiken, maar kunnen wel de bescherming van de politie nodig hebben.
o Voorbeelden:
▪ Een gerechtsdeurwaarder wordt bijgestaan door de politie bij het uitvoeren van een vonnis, bijvoorbeeld in een
havengebied waar weerstand wordt verwacht.
▪ De milieu-inspectie kan bijstand krijgen van de politie bij een controle in een bedrijf, indien er kans is op agressie.
Bevoegdheden
• Opdrachten gaan altijd samen met bevoegdheden.
• Bestuurlijke bevoegdheden verschillen van gerechtelijke bevoegdheden, afhankelijk van de aard van de taak.
POLITIEBESTEL
Hoe richt ik mijn politie in? Qua instelling en qua politieoverheden
• Beleid: prioriteiten stellen want je kan nooit alles doen
o Je hebt de middelen die je hebt en meer niet
o Bv. Ga je elke woninginbraak onderzoeken? In België nog wel, in Nederland niet meer
Reguliere vs. bijzondere politiediensten
• Reguliere politiediensten: In België zijn er twee reguliere politiediensten:
o Lokale politie
o Federale politie
o Voor 1998: de politie bestond uit de rijkswacht, de gerechtelijke politie en de gemeentepolitie.
• Bijzondere politiediensten vóór 1998:
o Luchtvaartpolitie, zeevaartpolitie en spoorwegpolitie.
o De wegpolitie behoorde tot de rijkswacht en niet tot de bijzondere politiediensten.
o Huidige situatie: De voormalige bijzondere politiediensten zijn nu onderdeel van de federale politie, waardoor er op dit
moment geen aparte bijzondere politiediensten meer bestaan.
• Wettelijke basis
o Artikel 3, 2° WPA en Artikel 3, 3° WPA
3
, o Het onderscheid tussen overheid en politie:
▪ De overheid neemt juridische overheidsmaatregelen.
▪ De politie voert deze maatregelen uit.
▪ Voorbeeld: Een onderzoeksrechter beslist om een huiszoeking uit te voeren; de politie voert deze huiszoeking
uit.
Zeggenschap: Verhouding tussen overheid en ambtenaar
• In een democratische rechtsstaat (in tegenstelling tot een politiestaat) opereert de politie altijd onder zeggenschap van bevoegde
overheden.
1. Gezag: beslissen wat er moet gebeuren (beslissingen van de overheid, uitgevoerd door de politie).
o Voorbeelden:
▪ Sluiting van een discotheek → bestuurlijke beslissing.
▪ Bevel tot huiszoeking → gerechtelijke beslissing.
2. Beheer: Organisatie en middelen die de politie nodig heeft om haar taken uit te voeren.
o Voorbeelden: budgetbeheer, aankoop van wapens en vesten.
o Belang van beheer:
▪ Gezag zonder beheer is een lege doos: beslissingen kunnen niet worden uitgevoerd zonder middelen.
• Bv. Jij met gezag over het korps kan vanalles vragen, maar als degene met beheer over het korps niets
inversteert, dan kan je niks.
▪ Gezag mét beheer is zeer krachtig, maar ook gevaarlijk: als gezag en beheer te veel overlappen, kan er overmatig
worden geïnvesteerd. Daarom zitten gezagsorganen doorgaans niet in beheersorganen.
• Bv. blijven beheren en blijven aankopen.
3. Beleid: Het stellen van prioriteiten, aangezien je niet alles kan doen
o De beschikbare middelen bepalen de keuzes binnen het beleid.
▪ Je hebt de middelen die je hebt en meer niet
o Voorbeeld: moet elke woninginbraak onderzocht worden? In België gebeurt dit nog wel, in Nederland niet meer.
POLITIERECHT
Politierecht plukt normen uit allerlei andere rechtstakken.
4
ASPECTEN VAN POLITIE
Examen
• Schriftelijk, 3u, open vragen, met vaak een casus uit echte politionele praktijk waarover concrete vragen worden gesteld
• Vragen begrijpen is moeilijk, gebruikt moeilijke begrippen in zijn vragen. Ook een begrippen uit de eerste les, dus ook leren.
• Geen details uit teksten. Je moet diagonaal lezen. Je moet bundel kennen. Notities aanvullen met bundel.
INLEIDING: DE POLITIEFUNCTIE, HET POLITIEBESTEL EN HET POLITIERECHT
POLITIEFUNCTIE
Waarvoor dient politie?
JURIDISCHE BLIK
Definitie = institutionele functie ter bescherming van de maatschappelijke orde en tot regeling hiervan, met het oog op het mogelijk maken
van de uitoefening van fundamentele rechten, waarbij je een verstoring van de maatscchappelijke orde probeert te voorkomen en als dat niet
lukt zo snel als mogelijk die verstoring te doen ophouden.
Belangrijke elementen
• Institutionele functie: verwijst naar instellingen, een functie van instellingen.
o Er is een onderscheid tussen:
▪ Politie-instellingen (de organisatie die wij als politie kennen)
▪ Politie-overheden (bestuurlijke en gerechtelijke overheden)
• Bijzonder doel van politie: vrijwaring van de maatschappelijke orde
o Politie bepaalt de maatschappelijke orde niet; dit gebeurt door het parlement en de regering
o De taak van de politie is om deze orde te bewaken, vrijwaren, beschermen
▪ Om te voorkomen dat die orde wordt verstoort.
o Politie is een soort gewapende arm van de overheid om die orde te beschermen
• Mogelijk maken van de uitoefening van fundamentele rechten (van de burger)
o Voorbeeld 1: betogingen
▪ Mag men betogen? Ja, dit valt onder de vrijheid van meningsuiting.
▪ Kan een betoging de maatschappelijke orde verstoren? Ja, bijvoorbeeld als deze uit de hand loopt.
▪ Indien de politie er niet in slaagt dit te voorkomen, moet ze de orde zo snel mogelijk herstellen.
▪ Winkeliers kunnen angstig zijn voor schade; een eerste reactie zou kunnen zijn om betogingen te verbieden,
maar dit is in strijd met fundamentele rechten.
▪ Alternatief idee: betogen op een afgelegen locatie. Dit is echter ook niet wenselijk, omdat het recht op
zichtbaarheid bij een betoging hoort.
▪ De politie is dus aanwezig om ervoor te zorgen dat betogingen op een ordelijke manier verlopen en
fundamentele rechten beschermd blijven.
o Voorbeeld 2: organisatie van Rock Werchter
▪ Dit festival brengt veel kosten met zich mee voor de maatschappij, onder andere door de inzet van de politie
▪ De politie is nodig om de vrijheid en veiligheid van festivalgangers en de omgeving te garanderen
Wettelijke basis: Art. 1 Wet op het Politieambt (WPA) en Art. 123 WGP (organisatiewet)
1
,OPERATIONELE BLIK (CRIMINOLOGISCHE)
Wat betekent politie qua werk, wat ga ik daar doen?
Definitie = RoRon
• Raadgevende functie:
o De politie probeert te voorkomen dat slachtoffers ontstaan en geeft raad om de maatschappelijke orde te vrijwaren
o Preventief: verstoring van de rechtsorde voorkomen
o Voorbeeld: “Let op voor phishingpraktijken”
• Ontradende functie: politie moet ordeverstoringen en misdrijven voorkomen, dus mensen met criminele plannen ontraden
o De poliite voorkomt ordeverstoringen en misdrijven door preventief te werken en mensen met criminele intenties te
ontraden/afschrikken
▪ Preventie: verstoring van de rechtsorde voorkomen
o Middelenen met ontradend effect:
▪ Bv. aanwezigheid politie op straat (“blauw op straat” of in burger)
▪ Bv. cameratoezicht
▪ Goede verlichting op risicovolle plekken
o Voorbeeld: de zichtbare aanwezigheid van agenten en camera’s in winkelstraten kan potentiële winkeldieven
ontmoedigen
• Regulerende functie:
o Als een onveilige situatie niet is voorkomen (door te ontraden), moet de politie ingrijpen om deze onder controle te krijgen
o Dit is niet uitsluitend een taak van de politie; ook andere instanties kunnen hieraan bijdragen
o Voorbeelden:
▪ Petersbos in Brussel: criminele activiteiten, zoals drugshandel, kunnen niet volledig worden uitgeroeid, maar de
politie probeert deze binnen de perken te houden, te regeluren door hen weg te jagen
▪ Verkrachter aan het sportkot: na een incident worden maatregelen genomen, zoals extra verlichting en
cameratoezicht, om de veiligheid te vergroten
• Onderzoekende functie:
o De politie doet onderzoek naar gepleegde misdrijven en mogelijke misdrijven (als niet meteen duidelijk is of het om een
misdrijf gaat)
o Voorbeeld: bij een woninginbraak voert de politie sporenonderzoek uit met een forensisch team
• Nazorg (voor nabestaanden): moet je niet zelf geven als politie, maar politie moet wel kunnen doorverwijzen naar de betreffende
diensten
o Hoewel de politie zelf geen nazorg verleent, speelt ze een belangrijke rol in het doorverwijzen naar de juiste
instanties/diensten
o Voorbeeld: na een woninginbraak kunnen slachtofers doorverwezen worden naar slachtofferhulp en krijgen ze
preventieadvies van de politie om toekomstige inbraken te voorkomen
Algemeen voorbeeld: Een woninginbraak brengt veel ellende en administratieve rompslomp met zich mee. Het meest ingrijpende voor
slachtoffers is vaak het gevoel dat hun privésfeer is geschonden.De politie komt ter plaatse, brengt labo mee om sporenonderzoek te
verrichten (onderzoekende functie). Daarnaast is er nazorg: slachtoffers kunnen ondersteuning krijgen via slachtofferhulp, en de politie vraagt
of ze dit willen, en gratis preventieadvies om bijvoorbeeld te controleren of de tuin voldoende is afgesloten (raadgevende functie). Extra
verlichting kan bovendien een afschrikkend effect hebben op inbrekers (regulerende functie).
Geweldsmonopolie
• De politie is de enige overheidsorganisatie die in vredestijd geweld mag gebruiken. In oorlogstijd mag ook het leger optreden
• Burger en geweld: burgers zijn geen overheidsorganisaties en mogen in bepaalde situatie geweld gebruiken, bv. bij wettig vezet
• Omvang van het geweldsmonopolie: de politie mag geweld gebruiken tot en met dodelijk geweld
• Risico op machtsmisbruik:
o Omdat alleen de politie deze macht heeft, is controle noodzakelijk
o Daarom houden politieoverheden toezicht op het handelen van de politie om machtsmisbruik te voorkomen
2
,CONCREET VOOR ZOWEL JURIDISCH E ALS OPERATIONE LE BLIK
Drie elementen: Wat moet de politie doen in een samenleving?
1. Opdrachten van de bestuurlijke politie: openbare orde
o Taken die gericht zijn op het handhaven van de openbare orde.
o Dit heeft geen betrekking op misdrijven, maar puur op het waarborgen van de openbare orde.
o Voorbeelden:
▪ Toezicht houden op een ordentelijk verloop van een betoging.
▪ Maatregelen treffen om het bezoek van de paus ordelijk te laten verlopen.
o De politie probeert verstoringen van de openbare orde te voorkomen of zo snel mogelijk te beëindigen.
o Voorbeeld van optreden:
▪ Een betoging wordt gereguleerd door afspraken te maken met de organisator over datum, locatie en traject.
▪ De politie zorgt ervoor dat het traject veilig kan worden afgelegd, bijvoorbeeld door verkeer te weren.
▪ Samenwerking met de ordedienst van de betoging om de veiligheid te garanderen.
▪ De politie moet hierin faciliterend optreden: ondersteunende of mogelijk makende rol
2. Opdrachten van de gerechtelijke politie: strafrecht en misdrijven
o Taken gericht op de opsporing en vervolging van misdrijven.
o Betrokken instanties: Openbaar Ministerie (OM) en de onderzoeksrechter.
o Overgang van bestuurlijk naar gerechtelijk optreden:
▪ Zolang een betoging vreedzaam verloopt, blijft dit een zaak van de bestuurlijke politie.
▪ Indien de betoging uit de hand loopt en strafbare feiten plaatsvinden, wordt het een gerechtelijke kwestie en
treedt de gerechtelijke politie op.
3. “Sterke arm verlenen”
o De politie heeft het geweldsmonopolie: zij is de enige overheidsdienst die in vredestijd geweld mag gebruiken.
o Andere diensten mogen geen geweld gebruiken, maar kunnen wel de bescherming van de politie nodig hebben.
o Voorbeelden:
▪ Een gerechtsdeurwaarder wordt bijgestaan door de politie bij het uitvoeren van een vonnis, bijvoorbeeld in een
havengebied waar weerstand wordt verwacht.
▪ De milieu-inspectie kan bijstand krijgen van de politie bij een controle in een bedrijf, indien er kans is op agressie.
Bevoegdheden
• Opdrachten gaan altijd samen met bevoegdheden.
• Bestuurlijke bevoegdheden verschillen van gerechtelijke bevoegdheden, afhankelijk van de aard van de taak.
POLITIEBESTEL
Hoe richt ik mijn politie in? Qua instelling en qua politieoverheden
• Beleid: prioriteiten stellen want je kan nooit alles doen
o Je hebt de middelen die je hebt en meer niet
o Bv. Ga je elke woninginbraak onderzoeken? In België nog wel, in Nederland niet meer
Reguliere vs. bijzondere politiediensten
• Reguliere politiediensten: In België zijn er twee reguliere politiediensten:
o Lokale politie
o Federale politie
o Voor 1998: de politie bestond uit de rijkswacht, de gerechtelijke politie en de gemeentepolitie.
• Bijzondere politiediensten vóór 1998:
o Luchtvaartpolitie, zeevaartpolitie en spoorwegpolitie.
o De wegpolitie behoorde tot de rijkswacht en niet tot de bijzondere politiediensten.
o Huidige situatie: De voormalige bijzondere politiediensten zijn nu onderdeel van de federale politie, waardoor er op dit
moment geen aparte bijzondere politiediensten meer bestaan.
• Wettelijke basis
o Artikel 3, 2° WPA en Artikel 3, 3° WPA
3
, o Het onderscheid tussen overheid en politie:
▪ De overheid neemt juridische overheidsmaatregelen.
▪ De politie voert deze maatregelen uit.
▪ Voorbeeld: Een onderzoeksrechter beslist om een huiszoeking uit te voeren; de politie voert deze huiszoeking
uit.
Zeggenschap: Verhouding tussen overheid en ambtenaar
• In een democratische rechtsstaat (in tegenstelling tot een politiestaat) opereert de politie altijd onder zeggenschap van bevoegde
overheden.
1. Gezag: beslissen wat er moet gebeuren (beslissingen van de overheid, uitgevoerd door de politie).
o Voorbeelden:
▪ Sluiting van een discotheek → bestuurlijke beslissing.
▪ Bevel tot huiszoeking → gerechtelijke beslissing.
2. Beheer: Organisatie en middelen die de politie nodig heeft om haar taken uit te voeren.
o Voorbeelden: budgetbeheer, aankoop van wapens en vesten.
o Belang van beheer:
▪ Gezag zonder beheer is een lege doos: beslissingen kunnen niet worden uitgevoerd zonder middelen.
• Bv. Jij met gezag over het korps kan vanalles vragen, maar als degene met beheer over het korps niets
inversteert, dan kan je niks.
▪ Gezag mét beheer is zeer krachtig, maar ook gevaarlijk: als gezag en beheer te veel overlappen, kan er overmatig
worden geïnvesteerd. Daarom zitten gezagsorganen doorgaans niet in beheersorganen.
• Bv. blijven beheren en blijven aankopen.
3. Beleid: Het stellen van prioriteiten, aangezien je niet alles kan doen
o De beschikbare middelen bepalen de keuzes binnen het beleid.
▪ Je hebt de middelen die je hebt en meer niet
o Voorbeeld: moet elke woninginbraak onderzocht worden? In België gebeurt dit nog wel, in Nederland niet meer.
POLITIERECHT
Politierecht plukt normen uit allerlei andere rechtstakken.
4
