Socialezekerheidsrecht 2025
Thema 1: Sociale zekerheid en socialezekerheidsrecht
• Wat is sociale zekerheid?
- Focus op alledaagse menselijke noden
- Gebruikelijke betekenis
- Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis
- Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis
• Wat is socialezekerheidsrecht?
- Definitie
- Voorwerp en karakter
- Technieken: sociale verzekering en sociale bijstand
- Het recht op sociale zekerheid als Mensenrecht
- Verdeling van bevoegdheden
- Omkadering van de regelgeving
• Focus op alledaagse menselijke noden…
- Ziekte: nood aan zorg, medische kosten; onvermogen te werken, inkomensverlies
- Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten; nood aan rust, inkomensverlies
• Wat er effectief gebeurt bij SZHR = focus op alledaagse menselijke noden
- Systeem van gezondheidszorg waar deze zorg tegen vergoeding gebeurt
- Kosten maken dus om medische zorg te krijgen maar dat in een situatie waarin deze persoon niet kan gaan
werken en dus geen inkomen kan genereren uit arbeid
- Inkomensverlies als er geen bescherming is voorzien
• Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg, medische kosten; onvermogen te werken of
overlijden, inkomensverlies
- Bangladesh fabriek die ingestort is
- Specifieke situatie van medische problemen die veroorzaakt werd door arbeid
- De vraag is wie hier verantwoordelijk gesteld moet worden? Problematiek zelfde als hierboven: je kan niet
gaan werken, inkomensverlies en kosten: oplossing SZRH arbeidsongevallenverzekering gefinancierd door
de werkgevers
• Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van zelfredzaamheid, nood aan aangepaste hulp, bijkomende
kosten
- Permanente beperking: structureel probleem want verminderd verdienvermogen en wij leven in SL waar
basismoto is dat je inkomen uit arbeid gaat voorzien. Mensen zijn lange tijd aan lot overgelaten. Bovendien
hebben zij vaak nood aan begeleiding, moeten ze zelf voor deze kosten opdraaien? SZRH zorgt ervoor dat ze
gecompenseerd worden voor hun verminderd verdienvermogen en bijstand om geïntegreerd te blijven in
de SL
• Werkloosheid: inkomensverlies; armoede
Ongeschreven logica van ons economisch systeem van productie
• Kapitaal = je bent extreem succesvol als je kan voorzien in eigen inkomen door kapitaal: zo veel geld vergaard
dat het geld opbrengt en je geen arbeid meer moet verrichten. Dan ben je volgens ons maatschappelijk systeem
extreem succesvol
• Arbeid = merendeel van ons moet werken want kapitaal gaat niet genoeg opbrengen, gevangen in systeem dat
je arbeid gaat inruilen en hiervoor loon krijgt (inkomen uit arbeid is voor 90% van de mensen essentiële bron
van levensonderhoud)*
• Sociale verzekering = specifieke sociale risico’s zoals werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, medische kosten
• Sociale bijstand = als je niet kan rekenen op sociale zekerheid is er subsidiaire vangnet van sociale bijstand
1
,• Armoede = *heb je noch kapitaal noch vermogen om te werken dan zak je naar armoede maar hier zijn 2 lagen
tussen gekomen: sociale verzekering of sociale bijstand (als je niet in orde bent/in aanmerking komt bij sociale
bijstand dan zak je toch nog tot armoede)
• Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang
- Kosten opvoeding, onderhoud vallen volledig op ouders die zelf niets hebben (foto rechtsboven) en er is
niets om op terug te vallen
- Ontwikkeling sociale zekerheid: wij zijn geëvolueerd naar foto links (zie eerste ppt)
- Gezinsbijslagen: specifieke toelagen die je krijgt wanneer je kinderen hebt die je moet opvoeden, je staat
hier dankzij SZRH niet alleen voor
Ouderen hebben vanaf bepaalde leeftijd recht op rust (vroeger was je onbekwaam vanaf bepaalde leeftijd om te
werken vandaag de dag is dit anders maar toch van uitgaan dat je vanaf bepaalde leeftijd mag rusten) maar er is een
probleem want je haalt bepaalde mensen uit het schema zie hierboven (economisch systeem van productie):
inkomensverlies door pensioen gedekt door SZRH
Gebruikelijke betekenis sociale zekerheid (Van Dale):
• Sociale zekerheid: a) toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt uitgesloten b) het geheel
van instellingen en regelingen die dienen om deze toestand te verzekeren
• Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis
- Sociale zekerheid = uitsluiting van bezorgdheid voor gebrek
- Link oudste gebruik term: Simon Bolivar (1819); Social Security Act VS (1935) en “Freedom from want”
Roosevelt (1941)
§ Eerste tekenen van het gebruik van de terminologie van SZRH: bij Simon Bolivar in zijn speech van
1819 voor parlement Venezuela over inrichting van de bevrijde gebieden
§ Term sociale zekerheid is het meest bekend geworden door de Social Security Act
§ Term Social security: VS van daaruit begon specifieke terminologie door te sijpelen naar ons
§ Social security act = aantal voorzieningen op vlak van pensioenen, in zelfde ambitie: mensen van
gebrek te vrijwaren. Roosevelt: 4 vrijheden: 1) vrijheid van spreken, mening, bevrijd worden van
angst, vrijheid van gebrek (= dit is voor Roosevelt basisconcept van szrh).
- Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel, sociale zekerheid is streven naar
zekerheid
§ Situatie die voor ogen wordt gesteld, nastreeft maar eerder overeenkomt met een bepaald ideaal
dan met de realiteit. Dit ideaal is nooit voltooid, soort van streven hierdoor situationele en
teleologische benadering = niet bepaalde toestand bereiken maar het is een streven dat nooit
voltooid is
§ SZRH streven naar toestand SZRH = te maken met feit dat we als mensen intrinsiek kwetsbaar zijn
(als we dit niet waren dan hadden we SZRH misschien niet nodig). Gehele kindertijd, moeten we
onderhouden worden, onderwijs volgen etc. kwetsbaarheid kindertijd. Hetzelfde met ziekte,
handicap: dingen die ons overkomen omdat we van nature kwetsbare wezens zijn, bepaalde
verzorging en veiligheid nodig hierdoor.
- Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”
§ Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap, ziekte, ouderdom)
§ Versterkt door maatschappelijke context (nood aan financiële middelen om in levensonderhoud en
(medische) zorg te voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig inkomen te vergaren)
Maatschappelijke context: feit dat we nood hebben aan financiële middelen om in
levensonderhoud te voorzien: je moet arbeid verrichten als dit niet kan = beperkingen.
Je moet je in hele arbeidslogica inschakelen je kan niet zomaar kiezen wat te doen.
Intrinsieke kwetsbaarheid mens die versterkt wordt door maatschappelijke context dat
je arbeid moet verrichten en bepaalde uitgaven moet doen
• Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke dimensie
2
, -
Psychologische conditie van zekerheid en de manier waarop we die maatschappelijk invullen en typisch is
voor SZRH
• Specifieke focus op noden met maatschappelijke oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
- Historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke gevolgen economische productie en verdeling
welvaart
- Oude problematiek armoede: leniging middels bijstandsvoorzieningen
- Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële revolutie: leer “sociale risico’s” structureert
gaandeweg samenspel sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen
§ Feit of je je zeker voelt in SL hangt af van je ingesteldheid
§ Je sociaal zeker en veilig voelen = iets subjectief
§ Als we spreken over sociale zekerheid waarover we het nu hebben: maatschappelijk gekleurde vorm
zekerheid. SZRH-concept dat gegroeid is historisch met focus op bepaalde vormen, oorzaken van
onzekerheid. Oorzaken onveiligheid die maatschappelijk te verklaren zijn en maatschappelijk
opgelost worden = sociaal risico = oorzaken onzekerheid die maatschappelijke oorsprong hebben en
waarvan we als SL het belangrijk vinden die te ondervangen
Traditionele sociale risico’s Prestatie van sociale zekerheid
(kosten voor zorg bij) ziekte Tegemoetkoming in kost medische zorg
(verzekeringstegemoetkoming; medische bijstand)
(Inkomensverlies wegens) arbeidsongeschiktheid (en Uitkeringen arbeidsongeschiktheid (en invaliditeit) of teg
invaliditeit), (bijkomende kosten ter compensatie ) verlies van personen met handicap
zelfredzaamheid
(Inkomensverlies door) moederschap(srust) Moederschapsuitkeringen
(medische kosten en inkomensverlies door) arbeidsongeval Tegemoetkoming in kost medische zorg, uitkeringen arb
nabestaandenrenten
(medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkoming in kost medische zorg, uitkeringen arb
beroepsziekte nabestaandenrenten
(inkomensverlies door) werkloosheid Inkomensvervangende uitkering
(werkloosheidsuitkering, overbruggingsrecht, leefloon)
Kosten onderhoud & opvoeding kinderen/gezinslast Gezinsbijslagen
(Inkomensverlies door) ouderdom of overlijden kostwinner Inkomensvervangende uitkering (Rust- of overlevingspen
inkomsgarantie ouderen)
• Arbeidsongeschiktheid = inkomensverlies dat je lijdt is een tweede sociaal risico waarrond szrh zich heeft
uitgekristalliseerd
• Overlijden van de kostwinner: vorm van overlevingspensioen wanneer partner komt te overlijden gaat
langstlevende echtgenoot inkomensverlies heeft
• Lijst van de sociale risico’s: waarrond gaandeweg SZRH opgebouwd is
• Sociale zekerheid in zijn instrumentele betekenis
- Sociale zekerheid = geheel instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren van bezorgdheid
voor gebrek
3
, § Hier ligt de focus anders, gaat over geheel van middelen en regelingen die ertoe bijdragen dat we
komen tot de situatie van vrijwaring van gebrek en dat we dus beschermd zijn tegen de sociale
risico’s
- Historische diversiteit: (Historisch gezien zien we dat verschillende vormen van regelingen en instellingen
hebben bijgedragen tot voorkomen gebrek)
§ Rol (solidaire) samenlevingsverbanden (stam, familie, (kern)gezin)
Oudste middelen zijn samenlevingsverbanden: vb. Als je ziek bent zal in eerste instantie
je partner, moeder, zus voor je beginnen zorgen soort van elementaire solidariteit =
middel van SZRH want vrijwaart je van gebrek die we proberen voorkomen in SZRH
§ Rol eigendom (onroerende goederen, spaargeld, beleggingen)
Hebben van onroerende goederen = als je veel eigendom hebt dat je geen arbeid moet
verrichten moet je je geen zorgen maken om de sociale risico’s omdat je je er wel tegen
kan indekken. Vb. Oudere mensen: woning verkopen om te kunnen voorzien in
levensonderhoud voor de rest van het leven
§ Rol liefdadigheid(instellingen): voorloper sociale bijstand
Mensen beschermen tegen armoede, zijn ook middelen om te beschermen tegen het
gebrek
§ Rol emancipatiestrijd arbeidersbeweging: oorsprong sociale verzekeringen
Evolutie van landbouweconomie naar industrieel kapitalisme in 19 e eeuw: ontregeling
traditionele samenlevings- en solidariteitsverbanden
Arbeider (“proletariër”) is aangewezen op verkoop arbeidskracht om in
levensonderhoud te voorzien: genese arbeidsmarkt en sociale risico’s
Ontwikkeling van onderlinge verzekeringen
Notities: in zuiver private economische sfeer, emancipatiestrijd arbeidersbeweging. Wanneer het
industrieel kapitalisme in 19e eeuw helemaal tot ontwikkeling komt: fundamentele ontwrichting in
onze Belgische SL we zijn tot dan een landbouwsamenleving. Dit is de basis van de economie maar
gaandeweg als industrialisatie intrede doet: armoede platteland zo groot dat mensen hier
wegtrekken naar stedelijke centra. Waar via machines, fabrieken ontstonden en je krijgt een hele
grote groep van ex landbouwers die zich aandienen in stedelijke centra als arbeider om te werken
voor een dagloon. Als er een deel gekozen werd de rest moest weg: maar die rest had dan geen
dagloon = ontstaan van het proletariaat, dit was een hele klasse van ongeschoolde boeren die zich
aandienen als arbeiders bij fabriekscentra in de steden. Ze hebben niets anders dan hun lijf/arbeid
om te verkopen tegen dagloon. Dit creëert een heel ellendige sociale situatie want werkloosheid als
sociaal risico ontstaat daar. Ziekte, arbeidsongeschiktheid wordt enkel in die context een sociaal
risico: als je op het landbouwbedrijf ziek bent de rest neemt het werk over en er wordt voor je
gezorgd. Maar als je in een stad ziek bent: dan heb je dus geen loon en eten voor die dag.
In die context gaandeweg arbeiders technieken bedenken van hoe komen we uit deze miserie: er
ontstaat iets als solidariteitsbeurzen = systemen waarbij arbeiders zelf zeggen van het loon dat we
verdienen die dag gaan we op het einde van die week een stuk in die pot leggen en we doen dit met
veel volk samen, als iemand ziek is en niet kan gaan werken, kosten heeft dan gaat die iets uit die pot
krijgen en als je werkloos bent die dag een andere pot waar je dan ook iets uit krijgt = technieken van
onderlinge verzekering, dit zijn de embryo’s van de sociale verzekering
• Rol overheid: Overheid die relatief laat in het beeld komt/perspectief van opbouw SZRH-systeem
- In opvolging religieuze liefdadigheid: organisatie sociale bijstand
§ Bij de Franse Revolutie: wat doen met liefdadigheidsinstellingen katholieke kerk? Nationaliseren is
boodschap van de Franse revolutionairen en voor eerste keer wordt armenzorg een
verantwoordelijkheid die de overheid zelf naar zich trekt. (eind 18e eeuw)
- Na initiële onderdrukking emancipatiestrijd arbeidersklasse (19 e eeuw):
§ Beleid van “gesubsidieerde vrijheid” en wettelijke omkadering particuliere initiatieven (rond jaren
1900)
In loop 19e eeuw gebeurt er iets met dynamiek arbeidersklasse die zichzelf organiseert:
alle initiatieven zoals onderlinge verzekering (liberale nachtwakersstaat) vernietigd door
overheid, ze zien dit als hinder voor economische vooruitgang dus eerst 19e eeuw
4
Thema 1: Sociale zekerheid en socialezekerheidsrecht
• Wat is sociale zekerheid?
- Focus op alledaagse menselijke noden
- Gebruikelijke betekenis
- Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis
- Sociale zekerheid in de instrumentele betekenis
• Wat is socialezekerheidsrecht?
- Definitie
- Voorwerp en karakter
- Technieken: sociale verzekering en sociale bijstand
- Het recht op sociale zekerheid als Mensenrecht
- Verdeling van bevoegdheden
- Omkadering van de regelgeving
• Focus op alledaagse menselijke noden…
- Ziekte: nood aan zorg, medische kosten; onvermogen te werken, inkomensverlies
- Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten; nood aan rust, inkomensverlies
• Wat er effectief gebeurt bij SZHR = focus op alledaagse menselijke noden
- Systeem van gezondheidszorg waar deze zorg tegen vergoeding gebeurt
- Kosten maken dus om medische zorg te krijgen maar dat in een situatie waarin deze persoon niet kan gaan
werken en dus geen inkomen kan genereren uit arbeid
- Inkomensverlies als er geen bescherming is voorzien
• Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg, medische kosten; onvermogen te werken of
overlijden, inkomensverlies
- Bangladesh fabriek die ingestort is
- Specifieke situatie van medische problemen die veroorzaakt werd door arbeid
- De vraag is wie hier verantwoordelijk gesteld moet worden? Problematiek zelfde als hierboven: je kan niet
gaan werken, inkomensverlies en kosten: oplossing SZRH arbeidsongevallenverzekering gefinancierd door
de werkgevers
• Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van zelfredzaamheid, nood aan aangepaste hulp, bijkomende
kosten
- Permanente beperking: structureel probleem want verminderd verdienvermogen en wij leven in SL waar
basismoto is dat je inkomen uit arbeid gaat voorzien. Mensen zijn lange tijd aan lot overgelaten. Bovendien
hebben zij vaak nood aan begeleiding, moeten ze zelf voor deze kosten opdraaien? SZRH zorgt ervoor dat ze
gecompenseerd worden voor hun verminderd verdienvermogen en bijstand om geïntegreerd te blijven in
de SL
• Werkloosheid: inkomensverlies; armoede
Ongeschreven logica van ons economisch systeem van productie
• Kapitaal = je bent extreem succesvol als je kan voorzien in eigen inkomen door kapitaal: zo veel geld vergaard
dat het geld opbrengt en je geen arbeid meer moet verrichten. Dan ben je volgens ons maatschappelijk systeem
extreem succesvol
• Arbeid = merendeel van ons moet werken want kapitaal gaat niet genoeg opbrengen, gevangen in systeem dat
je arbeid gaat inruilen en hiervoor loon krijgt (inkomen uit arbeid is voor 90% van de mensen essentiële bron
van levensonderhoud)*
• Sociale verzekering = specifieke sociale risico’s zoals werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, medische kosten
• Sociale bijstand = als je niet kan rekenen op sociale zekerheid is er subsidiaire vangnet van sociale bijstand
1
,• Armoede = *heb je noch kapitaal noch vermogen om te werken dan zak je naar armoede maar hier zijn 2 lagen
tussen gekomen: sociale verzekering of sociale bijstand (als je niet in orde bent/in aanmerking komt bij sociale
bijstand dan zak je toch nog tot armoede)
• Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang
- Kosten opvoeding, onderhoud vallen volledig op ouders die zelf niets hebben (foto rechtsboven) en er is
niets om op terug te vallen
- Ontwikkeling sociale zekerheid: wij zijn geëvolueerd naar foto links (zie eerste ppt)
- Gezinsbijslagen: specifieke toelagen die je krijgt wanneer je kinderen hebt die je moet opvoeden, je staat
hier dankzij SZRH niet alleen voor
Ouderen hebben vanaf bepaalde leeftijd recht op rust (vroeger was je onbekwaam vanaf bepaalde leeftijd om te
werken vandaag de dag is dit anders maar toch van uitgaan dat je vanaf bepaalde leeftijd mag rusten) maar er is een
probleem want je haalt bepaalde mensen uit het schema zie hierboven (economisch systeem van productie):
inkomensverlies door pensioen gedekt door SZRH
Gebruikelijke betekenis sociale zekerheid (Van Dale):
• Sociale zekerheid: a) toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt uitgesloten b) het geheel
van instellingen en regelingen die dienen om deze toestand te verzekeren
• Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis
- Sociale zekerheid = uitsluiting van bezorgdheid voor gebrek
- Link oudste gebruik term: Simon Bolivar (1819); Social Security Act VS (1935) en “Freedom from want”
Roosevelt (1941)
§ Eerste tekenen van het gebruik van de terminologie van SZRH: bij Simon Bolivar in zijn speech van
1819 voor parlement Venezuela over inrichting van de bevrijde gebieden
§ Term sociale zekerheid is het meest bekend geworden door de Social Security Act
§ Term Social security: VS van daaruit begon specifieke terminologie door te sijpelen naar ons
§ Social security act = aantal voorzieningen op vlak van pensioenen, in zelfde ambitie: mensen van
gebrek te vrijwaren. Roosevelt: 4 vrijheden: 1) vrijheid van spreken, mening, bevrijd worden van
angst, vrijheid van gebrek (= dit is voor Roosevelt basisconcept van szrh).
- Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel, sociale zekerheid is streven naar
zekerheid
§ Situatie die voor ogen wordt gesteld, nastreeft maar eerder overeenkomt met een bepaald ideaal
dan met de realiteit. Dit ideaal is nooit voltooid, soort van streven hierdoor situationele en
teleologische benadering = niet bepaalde toestand bereiken maar het is een streven dat nooit
voltooid is
§ SZRH streven naar toestand SZRH = te maken met feit dat we als mensen intrinsiek kwetsbaar zijn
(als we dit niet waren dan hadden we SZRH misschien niet nodig). Gehele kindertijd, moeten we
onderhouden worden, onderwijs volgen etc. kwetsbaarheid kindertijd. Hetzelfde met ziekte,
handicap: dingen die ons overkomen omdat we van nature kwetsbare wezens zijn, bepaalde
verzorging en veiligheid nodig hierdoor.
- Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”
§ Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap, ziekte, ouderdom)
§ Versterkt door maatschappelijke context (nood aan financiële middelen om in levensonderhoud en
(medische) zorg te voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig inkomen te vergaren)
Maatschappelijke context: feit dat we nood hebben aan financiële middelen om in
levensonderhoud te voorzien: je moet arbeid verrichten als dit niet kan = beperkingen.
Je moet je in hele arbeidslogica inschakelen je kan niet zomaar kiezen wat te doen.
Intrinsieke kwetsbaarheid mens die versterkt wordt door maatschappelijke context dat
je arbeid moet verrichten en bepaalde uitgaven moet doen
• Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke dimensie
2
, -
Psychologische conditie van zekerheid en de manier waarop we die maatschappelijk invullen en typisch is
voor SZRH
• Specifieke focus op noden met maatschappelijke oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
- Historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke gevolgen economische productie en verdeling
welvaart
- Oude problematiek armoede: leniging middels bijstandsvoorzieningen
- Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële revolutie: leer “sociale risico’s” structureert
gaandeweg samenspel sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen
§ Feit of je je zeker voelt in SL hangt af van je ingesteldheid
§ Je sociaal zeker en veilig voelen = iets subjectief
§ Als we spreken over sociale zekerheid waarover we het nu hebben: maatschappelijk gekleurde vorm
zekerheid. SZRH-concept dat gegroeid is historisch met focus op bepaalde vormen, oorzaken van
onzekerheid. Oorzaken onveiligheid die maatschappelijk te verklaren zijn en maatschappelijk
opgelost worden = sociaal risico = oorzaken onzekerheid die maatschappelijke oorsprong hebben en
waarvan we als SL het belangrijk vinden die te ondervangen
Traditionele sociale risico’s Prestatie van sociale zekerheid
(kosten voor zorg bij) ziekte Tegemoetkoming in kost medische zorg
(verzekeringstegemoetkoming; medische bijstand)
(Inkomensverlies wegens) arbeidsongeschiktheid (en Uitkeringen arbeidsongeschiktheid (en invaliditeit) of teg
invaliditeit), (bijkomende kosten ter compensatie ) verlies van personen met handicap
zelfredzaamheid
(Inkomensverlies door) moederschap(srust) Moederschapsuitkeringen
(medische kosten en inkomensverlies door) arbeidsongeval Tegemoetkoming in kost medische zorg, uitkeringen arb
nabestaandenrenten
(medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkoming in kost medische zorg, uitkeringen arb
beroepsziekte nabestaandenrenten
(inkomensverlies door) werkloosheid Inkomensvervangende uitkering
(werkloosheidsuitkering, overbruggingsrecht, leefloon)
Kosten onderhoud & opvoeding kinderen/gezinslast Gezinsbijslagen
(Inkomensverlies door) ouderdom of overlijden kostwinner Inkomensvervangende uitkering (Rust- of overlevingspen
inkomsgarantie ouderen)
• Arbeidsongeschiktheid = inkomensverlies dat je lijdt is een tweede sociaal risico waarrond szrh zich heeft
uitgekristalliseerd
• Overlijden van de kostwinner: vorm van overlevingspensioen wanneer partner komt te overlijden gaat
langstlevende echtgenoot inkomensverlies heeft
• Lijst van de sociale risico’s: waarrond gaandeweg SZRH opgebouwd is
• Sociale zekerheid in zijn instrumentele betekenis
- Sociale zekerheid = geheel instellingen en regelingen erop gericht mensen te vrijwaren van bezorgdheid
voor gebrek
3
, § Hier ligt de focus anders, gaat over geheel van middelen en regelingen die ertoe bijdragen dat we
komen tot de situatie van vrijwaring van gebrek en dat we dus beschermd zijn tegen de sociale
risico’s
- Historische diversiteit: (Historisch gezien zien we dat verschillende vormen van regelingen en instellingen
hebben bijgedragen tot voorkomen gebrek)
§ Rol (solidaire) samenlevingsverbanden (stam, familie, (kern)gezin)
Oudste middelen zijn samenlevingsverbanden: vb. Als je ziek bent zal in eerste instantie
je partner, moeder, zus voor je beginnen zorgen soort van elementaire solidariteit =
middel van SZRH want vrijwaart je van gebrek die we proberen voorkomen in SZRH
§ Rol eigendom (onroerende goederen, spaargeld, beleggingen)
Hebben van onroerende goederen = als je veel eigendom hebt dat je geen arbeid moet
verrichten moet je je geen zorgen maken om de sociale risico’s omdat je je er wel tegen
kan indekken. Vb. Oudere mensen: woning verkopen om te kunnen voorzien in
levensonderhoud voor de rest van het leven
§ Rol liefdadigheid(instellingen): voorloper sociale bijstand
Mensen beschermen tegen armoede, zijn ook middelen om te beschermen tegen het
gebrek
§ Rol emancipatiestrijd arbeidersbeweging: oorsprong sociale verzekeringen
Evolutie van landbouweconomie naar industrieel kapitalisme in 19 e eeuw: ontregeling
traditionele samenlevings- en solidariteitsverbanden
Arbeider (“proletariër”) is aangewezen op verkoop arbeidskracht om in
levensonderhoud te voorzien: genese arbeidsmarkt en sociale risico’s
Ontwikkeling van onderlinge verzekeringen
Notities: in zuiver private economische sfeer, emancipatiestrijd arbeidersbeweging. Wanneer het
industrieel kapitalisme in 19e eeuw helemaal tot ontwikkeling komt: fundamentele ontwrichting in
onze Belgische SL we zijn tot dan een landbouwsamenleving. Dit is de basis van de economie maar
gaandeweg als industrialisatie intrede doet: armoede platteland zo groot dat mensen hier
wegtrekken naar stedelijke centra. Waar via machines, fabrieken ontstonden en je krijgt een hele
grote groep van ex landbouwers die zich aandienen in stedelijke centra als arbeider om te werken
voor een dagloon. Als er een deel gekozen werd de rest moest weg: maar die rest had dan geen
dagloon = ontstaan van het proletariaat, dit was een hele klasse van ongeschoolde boeren die zich
aandienen als arbeiders bij fabriekscentra in de steden. Ze hebben niets anders dan hun lijf/arbeid
om te verkopen tegen dagloon. Dit creëert een heel ellendige sociale situatie want werkloosheid als
sociaal risico ontstaat daar. Ziekte, arbeidsongeschiktheid wordt enkel in die context een sociaal
risico: als je op het landbouwbedrijf ziek bent de rest neemt het werk over en er wordt voor je
gezorgd. Maar als je in een stad ziek bent: dan heb je dus geen loon en eten voor die dag.
In die context gaandeweg arbeiders technieken bedenken van hoe komen we uit deze miserie: er
ontstaat iets als solidariteitsbeurzen = systemen waarbij arbeiders zelf zeggen van het loon dat we
verdienen die dag gaan we op het einde van die week een stuk in die pot leggen en we doen dit met
veel volk samen, als iemand ziek is en niet kan gaan werken, kosten heeft dan gaat die iets uit die pot
krijgen en als je werkloos bent die dag een andere pot waar je dan ook iets uit krijgt = technieken van
onderlinge verzekering, dit zijn de embryo’s van de sociale verzekering
• Rol overheid: Overheid die relatief laat in het beeld komt/perspectief van opbouw SZRH-systeem
- In opvolging religieuze liefdadigheid: organisatie sociale bijstand
§ Bij de Franse Revolutie: wat doen met liefdadigheidsinstellingen katholieke kerk? Nationaliseren is
boodschap van de Franse revolutionairen en voor eerste keer wordt armenzorg een
verantwoordelijkheid die de overheid zelf naar zich trekt. (eind 18e eeuw)
- Na initiële onderdrukking emancipatiestrijd arbeidersklasse (19 e eeuw):
§ Beleid van “gesubsidieerde vrijheid” en wettelijke omkadering particuliere initiatieven (rond jaren
1900)
In loop 19e eeuw gebeurt er iets met dynamiek arbeidersklasse die zichzelf organiseert:
alle initiatieven zoals onderlinge verzekering (liberale nachtwakersstaat) vernietigd door
overheid, ze zien dit als hinder voor economische vooruitgang dus eerst 19e eeuw
4
