Samenvatting lessen historische kritiek

OVERZICHT VAN DE HISTORISCHE KRITIEK
LES 1: INTRODUCTIE

WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?

 Systematische kritische reflectie bij het verzamelen, evalueren en verwerken van
informatie:

o Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen
o Evalueren: regels van de historische kritiek
o Verwerken: rol en beoogde rapportering

 Essentiële vaardigheid:

o Academisch: wetenschappelijk werk (masterproef, paper, essay)
o Wezenlijk: kritische burger in de hedendaagse samenleving
 Feiten van opinies en waarheid van leugens onderscheiden (post-
truth, fake news)
 Contradicties vaststellen


NAVIGEREN IN DE HEDENDAAGSE SAMENLEVING
 Subliminale technieken om mensen te misleiden
 Beïnvloedingstechnieken veranderen manier waarop informatie wordt
waargenomen
 Historische kritiek biedt wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te
evalueren

REGELS VAN HISTORISCHE KRITIEK
3 regels voor “externe kritiek” + 4 vastgelegde regels rond informatie besloten
in de bron

1. Herstellingskritiek
o Gaat na of een bron origineel of een kopie is
o Originele bron wordt traditioneel als waardevoller gezien
2. Oorsprongskritiek
o Onderzoek van getuigenissen: waar, wanneer, door wie?
3. Ontlenings- of oorspronkelijkheidskritiek
o In hoeverre is de bron ontleend aan andere bronnen?
4. Interpretatiekritiek
o Primaire en secundaire betekenis van een tekst (gelaagdheid)
5. Gezagskritiek
o Heeft de auteur ooggetuigegezag of baseert hij zich op anderen?
6. Bevoegdheidskritiek
o Nauwkeurigheid en geloofwaardigheid van de waarneming
o Technische kennis en geschooldheid van de bron
7. Rechtzinnigheidskritiek
o Opzettelijke of onopzettelijke verdraaiing van feiten
o Onderscheid tussen misinformatie (onjuiste informatie zonder kwade
bedoelingen) en desinformatie (bewust valse informatie om te misleiden)




1

,WAT IS HISTORISCHE KRITIEK BINNEN CRIMINOLOGISCH ONDERZOEK?
 Gericht op het heden en de toekomst (niet alleen op het verleden)
 Analyse van fenomenen als basis voor toekomstig beleid
 Gebruik van diverse bronnen en contexten:
o Respondenten: culturele codes, subjectiviteit van taal
o Documenten: taalgebruik en interpretatie
 Bewustwording van eigen invalshoek, accenten en keuzes
 Evaluatie en kennis van informatiebronnen essentieel:
o Wie, wat, hoe, waarom?
o Boodschapper kan informatie bewust of onbewust interpreteren
o Vergelijking van verschillende bronnen voor betrouwbaarheid


KENMERKEN VAN INFORMATIEBRONNEN
 Diverse vormen: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film,
audio, sociale media
 Publiek of privaat: overheidsrapport vs. bedrijfsverslag
 Individuele of institutionele bron
 Thematiek en context van ontstaan
 Formele regels en taalgebruik
 Kritische beoordeling op autoriteit, betrouwbaarheid, objectiviteit,
controleerbaarheid
 Kritische zin betekent niet per definitie verwerping van bronnen
o Complotdenkers verwerpen overheidssources zonder evaluatie


ACTUELE RELEVANTIE VAN HISTORISCHE KRITIEK
 Massamedia en informatieoorlogen
o Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
o Manipulatie van informatie: deepfake, AI
o Vergroting van schaal en snelheid van misleiding
o Belang van klassieke principes historische kritiek
 Beeldmanipulatie
o Met AI: kleurtoon, toegevoegde of verwijderde elementen
o Zonder AI: lensgebruik, fotograafpositie, momentopname
 Tekstuele analyse
o Verschil tussen wetenschappelijk artikel, blogpost, opiniestuk
o Bewuste woordkeuze en terminologie beïnvloeden perceptie
o Regels van het medium bepalen ook informatie (bv. Twitter/X)




2

,WAAROM HET BEGRIP ‘HISTORISCHE KRITIEK’?
 Historici in de 19e eeuw ontwikkelden methoden om bronnen objectief te
analyseren
o Hoe waarheidsgetrouw is de auteur?
o Is het een originele bron of kopie?
 Verschil tussen historisch verleden en geschiedschrijving
o Observatie en interpretatie zijn altijd vertekend
o Realiteit wordt deels geconstrueerd via bronnen
o Digitalisering en bronnenproblematiek
 Vergelijking met sociaal-wetenschappelijk onderzoek
o Niet één objectieve realiteit, maar afhankelijk van perspectief
o Onderzoek naar verborgen groepen vereist triangulatie van bronnen
o Getuigenissen, officiële rapporten en alternatieve bronnen combineren

KERNPROBLEEM: RELATIE FEIT – VERHAAL
1. De bron: Ooggetuigen geven
interpretaties van feiten

2. Onderzoeker interpreteert deze
bronnen opnieuw

3. Onderzoeker bouwt bredere
interpretatie in rapport




FEITEN VS. UITSPRAKEN OVER FEITEN
 Vroegere empiristische visie: directe waarneming leidt tot ware kennis
 Huidige visie: waarneming wordt beïnvloed door:
o Opvoeding, leefmilieu, taal, culturele achtergrond
o Detectie- en identificatieprocessen
o Persoonlijke referentiekaders
 Geen waarneming zonder interpretatie
o Geen objectieve toegang tot feiten
o Getuigenissen zijn uitspraken over feiten, geen feiten zelf

VOORBEELD: EXECUTIE VAN LODEWIJK XVI
 Royalist Pierre: “De koning werd door het gepeupel vermoord”
 Revolutionair Jean: “Burger Capet werd door de beul terechtgesteld”
 Feit blijft hetzelfde, maar interpretatie verschilt sterk




DE ILLUSIE VAN OBJECTIEVE WAARNEMING

3

,  Elke weergave van feiten is selectief.
 Waarneming is altijd een vorm van interpretatie, beïnvloed door taal, culturele
codes en begrippen.
 Er is geen principieel verschil tussen het waarnemen en interpreteren van feiten;
beide gebeuren gelijktijdig.
 Subjectiviteit speelt een grotere rol bij controversiële feiten of tegenstrijdige
waarnemingen.
 "Objectieve feiten" zijn vaak algemeen geaccepteerde interpretaties.

INHOUD VAN HET VAK

1. Typologie van de bron

2. Kritische evaluatie van de bron

3. Bewijsvoering




LES 2: TYPOLOGIE VAN DE INFORMATIEBRON


4