1 – ALGEMENE BEGINSELEN
STRAFPROCESRECHT
DEFINITIE
ONDERSCHEID TUSSEN MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
Dia 12
Verschillen tussen materieel strafrecht en formeel strafrecht
- Materieel strafrecht
o = Het geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen strafbaar worden gesteld
en worden gesanctioneerd → misdrijven en straffen staan centraal
- Formeel strafrecht
o Synoniemen: strafprocesrecht, strafrechtspleging, strafvordering sensu lato
§ Procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
§ Ook de regels betreffende de organisatie en werking van de strafgerechten en de
regels betreffende de tenuitvoerlegging van de beslissingen van deze gerechten
o = Het geheel van rechtsregels betreffende de opsporing, vervolging en berechtiging van
personen die ervan worden verdacht een misdrijf te hebben gepleegd
§ Dit bepaalt aan welke regels de overheid zich moet houden om een persoon –
die wordt verdacht van een misdrijf – op te sporen, te vervolgen en te berechten
§ Mogelijke sancties: nietigheid, onontvankelijkheid, verval van strafvordering,
weren van de bewijsvoering uit de procedure… → bij elke casus is dit anders
Het onderscheid tussen de regels van het materieel en het formeel strafrecht heeft betrekking op…
- De personen tot wie de regels gericht zijn
o Materieel strafrecht: gericht tot de gehele bevolking, inclusief burgers en overheid
o Formeel strafrecht: gericht tot de overheid, met name de politie en de magistratuur
- De inhoud van deze regels
o Materieel strafrecht: het beschermt een reeks fundamentele waarden
o Formeel strafrecht: het weegt verschillende belangen onderling af
- De sanctionering van schendingen
o Materieel strafrecht: op elk misdrijf staat een straf
o Formeel strafrecht: nietigheid, ontvankelijkheid, verval van strafvordering of weren van
bewijsvoering (niet alle onrechtmatig verkregen bewijsstukken worden uitgesloten)
Dia 13
Rechtsregels betreffende opsporing, vervolging en berechting van personen verdacht van een misdrijf
1
, - Beschrijft scenario’s en vormvoorschriften
- Bepaalt de rechtspositie van de betrokken personen
- + Organisatie en werking rechtcolleges
- + Tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges
EXTRA: BRONNEN
Dia 14
Grondwet van 1830
- Fundamentele rechten
- Bepalingen inzake de rechterlijke macht
- Strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en ministers
Wetboek van strafvordering (Sv.)
- Inclusief Voorafgaande titel bij het Wetboek van Strafvordering (VTSv.)
Verzamelwetgeving
- Potpourri-wijzigingswetten 2015-2018 m.b.t. diverse bepalingen
- 5 MSS-verzamelwetten 2021-2024 → MSS = menselijker, sneller en straffer
- Digitaliseringswetten en wetten Strafprocesrecht 2023/2024
Dia 15
Nieuw wetboek van strafprocesrecht in het vooruitzicht?
- Wetsvoorstel houdende het wetboek van strafprocesrecht (2020)
- Regeerakkoord BDW (2025): “In samenspraak met de onderzoeksrechters en het openbaar
ministerie die zelf al gezamenlijk bepaalde voorstellen formuleerden, wordt het strafprocesrecht
hervormd op voorstel van de regering. Deze hervorming moet de strafprocedure moderniseren,
efficiënter maken en versnellen. Er wordt tevens een oplossing geboden voor de door het
Grondwettelijk Hof ongrondwettig geachte verschil in procedurele rechten van de verdediging al
naargelang het strafonderzoek de vormt aanneemt van een opsporingsonderzoek dan wel een
gerechtelijk onderzoek. Na consultatie, onderzoeken we eveneens de rol van de
onderzoeksrechter en het openbaar ministerie, zonder daarbij het principe van rechterlijk
toezicht op het gebruik van dwangmaatregelen en ingrijpende onderzoeksmethoden te verlaten.”
Dia 16
Impact van het nieuw strafwetboek?
- Wijzigingsbepalingen VT.Sv. en Sv.
o Concordantie: overeenstemming van woorden in wetgeving
o Art. 216novies Sv.: Hof van Assisen en ‘criminele zaken’
- Art. 78 N.Sw.: Omzetting en bepaling van de strafmaat in bijzondere wetten zonder strafniveau
o Ҥ7. Indien de bijzondere strafwet verwijst naar "misdaden", zonder dat hierbij enige
verwijzing wordt gemaakt naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als
2
, "misdrijven waarop een straf van niveau 4, 5, 6, 7 of 8 is gesteld. Indien de bijzondere
strafwet verwijst naar "wanbedrijven", zonder dat hierbij enige verwijzing wordt gemaakt
naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als "misdrijven waarop een straf
van niveau 1, 2 of 3 is gesteld”.
o § 8. Behoudens indien de wet anders bepaalt, moet in de wettelijke bepalingen die voor
hun toepassing verwijzen naar een strafdrempel van een gevangenisstraf van minimum
een jaar, deze verwijzing worden gelezen als een verwijzing naar een gevangenisstraf van
niveau 2, bepaald door artikel 36.“
EXTRA: INDELING MISDRIJVEN HUIDIG SW.
Dia 17
Wettelijke driedelige indeling
- Bepaling van de aard van het misdrijf o.b.v. de strafmaat → kwantitatief criterium
- Misdaad: criminele straf
o Vrijheidstraffen (opsluiting en hechtenis): levenslang of tijdelijk (min. 5 jaar)
o Geldboete 26 euro en meer, maar nooit als hoofdstraf (opdeciemen!)
o Bv. moord
- Wanbedrijf: correctionele straf
o Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 8 dagen – 5 jaar
o Straf onder elektronisch toezicht, werkstraf, autonome probatiestraf
o Geldboete 26 euro of meer (opdeciemen!)
o Bv. diefstal
- Overtreding: politiestraf
o Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 1 – 7 dagen
o Geldboete: 1 – 25 euro (opdeciemen!)
o Bv. vernielen van eigendom
Dia 18-20
3
, De wettelijke driedeling hangt samen met de structuur van onze rechtscolleges
- Misdaad voor het Hof van Assisen
- Wanbedrijf voor de correctionele rechtbank
- Overtreding voor de politierechtbank
→ Verzachtende omstandigheden zijn mogelijk, wat leidt tot correctionalisering of contraventionalisering
DOELSTELLINGEN VAN HET STRAFPROCES
Dia 21
Verschillende belangen tegenover elkaar
- Belang van de maatschappij = criminaliteit bestraffen
- Belang van de verdachte = individuele rechten en vrijheiden eerbiedigen
- Belang van het slachtoffer, de burgerlijke partij = kan iets zeggen over de burgerlijke vordering,
dus die kan een schadevergoeding krijgen voor de geleden schade als gevolg van het misdrijf
Dia 22
Waarheidsvinding
- Optiek van het openbaar belang
- Bepalen op welke wijze de bewijzen tegen de vermoedelijke daders van een misdrijf moeten
worden vergaard en hoe de rechtscolleges op grond hiervan tot een eventuele veroordeling
kunnen komen → dit om de juridische waarheid te gaan achterhalen
Bescherming van de individuele grondrechten
- Optiek van de individuele burger
- In het kader van waarheidsvinding: bevoegdheden die een verregaande beperking van de
grondrechten kunnen inhouden (t.a.v. verdachten, maar ook t.a.v. derden) → bv. huiszoeking
- Ruimer dan de rechten van verdediging, ingeschreven in art. 6 EVRM: recht op toegang tot een
onafhankelijke en onpartijdige rechter, recht op eerlijke bewijsvoering…
Dia 23
4
STRAFPROCESRECHT
DEFINITIE
ONDERSCHEID TUSSEN MATERIEEL EN FORMEEL STRAFRECHT
Dia 12
Verschillen tussen materieel strafrecht en formeel strafrecht
- Materieel strafrecht
o = Het geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen strafbaar worden gesteld
en worden gesanctioneerd → misdrijven en straffen staan centraal
- Formeel strafrecht
o Synoniemen: strafprocesrecht, strafrechtspleging, strafvordering sensu lato
§ Procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt toegepast
§ Ook de regels betreffende de organisatie en werking van de strafgerechten en de
regels betreffende de tenuitvoerlegging van de beslissingen van deze gerechten
o = Het geheel van rechtsregels betreffende de opsporing, vervolging en berechtiging van
personen die ervan worden verdacht een misdrijf te hebben gepleegd
§ Dit bepaalt aan welke regels de overheid zich moet houden om een persoon –
die wordt verdacht van een misdrijf – op te sporen, te vervolgen en te berechten
§ Mogelijke sancties: nietigheid, onontvankelijkheid, verval van strafvordering,
weren van de bewijsvoering uit de procedure… → bij elke casus is dit anders
Het onderscheid tussen de regels van het materieel en het formeel strafrecht heeft betrekking op…
- De personen tot wie de regels gericht zijn
o Materieel strafrecht: gericht tot de gehele bevolking, inclusief burgers en overheid
o Formeel strafrecht: gericht tot de overheid, met name de politie en de magistratuur
- De inhoud van deze regels
o Materieel strafrecht: het beschermt een reeks fundamentele waarden
o Formeel strafrecht: het weegt verschillende belangen onderling af
- De sanctionering van schendingen
o Materieel strafrecht: op elk misdrijf staat een straf
o Formeel strafrecht: nietigheid, ontvankelijkheid, verval van strafvordering of weren van
bewijsvoering (niet alle onrechtmatig verkregen bewijsstukken worden uitgesloten)
Dia 13
Rechtsregels betreffende opsporing, vervolging en berechting van personen verdacht van een misdrijf
1
, - Beschrijft scenario’s en vormvoorschriften
- Bepaalt de rechtspositie van de betrokken personen
- + Organisatie en werking rechtcolleges
- + Tenuitvoerlegging beslissingen rechtscolleges
EXTRA: BRONNEN
Dia 14
Grondwet van 1830
- Fundamentele rechten
- Bepalingen inzake de rechterlijke macht
- Strafrechtelijke verantwoordelijkheid van parlementsleden en ministers
Wetboek van strafvordering (Sv.)
- Inclusief Voorafgaande titel bij het Wetboek van Strafvordering (VTSv.)
Verzamelwetgeving
- Potpourri-wijzigingswetten 2015-2018 m.b.t. diverse bepalingen
- 5 MSS-verzamelwetten 2021-2024 → MSS = menselijker, sneller en straffer
- Digitaliseringswetten en wetten Strafprocesrecht 2023/2024
Dia 15
Nieuw wetboek van strafprocesrecht in het vooruitzicht?
- Wetsvoorstel houdende het wetboek van strafprocesrecht (2020)
- Regeerakkoord BDW (2025): “In samenspraak met de onderzoeksrechters en het openbaar
ministerie die zelf al gezamenlijk bepaalde voorstellen formuleerden, wordt het strafprocesrecht
hervormd op voorstel van de regering. Deze hervorming moet de strafprocedure moderniseren,
efficiënter maken en versnellen. Er wordt tevens een oplossing geboden voor de door het
Grondwettelijk Hof ongrondwettig geachte verschil in procedurele rechten van de verdediging al
naargelang het strafonderzoek de vormt aanneemt van een opsporingsonderzoek dan wel een
gerechtelijk onderzoek. Na consultatie, onderzoeken we eveneens de rol van de
onderzoeksrechter en het openbaar ministerie, zonder daarbij het principe van rechterlijk
toezicht op het gebruik van dwangmaatregelen en ingrijpende onderzoeksmethoden te verlaten.”
Dia 16
Impact van het nieuw strafwetboek?
- Wijzigingsbepalingen VT.Sv. en Sv.
o Concordantie: overeenstemming van woorden in wetgeving
o Art. 216novies Sv.: Hof van Assisen en ‘criminele zaken’
- Art. 78 N.Sw.: Omzetting en bepaling van de strafmaat in bijzondere wetten zonder strafniveau
o Ҥ7. Indien de bijzondere strafwet verwijst naar "misdaden", zonder dat hierbij enige
verwijzing wordt gemaakt naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als
2
, "misdrijven waarop een straf van niveau 4, 5, 6, 7 of 8 is gesteld. Indien de bijzondere
strafwet verwijst naar "wanbedrijven", zonder dat hierbij enige verwijzing wordt gemaakt
naar een concrete strafmaat, moet dit worden gelezen als "misdrijven waarop een straf
van niveau 1, 2 of 3 is gesteld”.
o § 8. Behoudens indien de wet anders bepaalt, moet in de wettelijke bepalingen die voor
hun toepassing verwijzen naar een strafdrempel van een gevangenisstraf van minimum
een jaar, deze verwijzing worden gelezen als een verwijzing naar een gevangenisstraf van
niveau 2, bepaald door artikel 36.“
EXTRA: INDELING MISDRIJVEN HUIDIG SW.
Dia 17
Wettelijke driedelige indeling
- Bepaling van de aard van het misdrijf o.b.v. de strafmaat → kwantitatief criterium
- Misdaad: criminele straf
o Vrijheidstraffen (opsluiting en hechtenis): levenslang of tijdelijk (min. 5 jaar)
o Geldboete 26 euro en meer, maar nooit als hoofdstraf (opdeciemen!)
o Bv. moord
- Wanbedrijf: correctionele straf
o Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 8 dagen – 5 jaar
o Straf onder elektronisch toezicht, werkstraf, autonome probatiestraf
o Geldboete 26 euro of meer (opdeciemen!)
o Bv. diefstal
- Overtreding: politiestraf
o Vrijheidsstraf (gevangenisstraf): 1 – 7 dagen
o Geldboete: 1 – 25 euro (opdeciemen!)
o Bv. vernielen van eigendom
Dia 18-20
3
, De wettelijke driedeling hangt samen met de structuur van onze rechtscolleges
- Misdaad voor het Hof van Assisen
- Wanbedrijf voor de correctionele rechtbank
- Overtreding voor de politierechtbank
→ Verzachtende omstandigheden zijn mogelijk, wat leidt tot correctionalisering of contraventionalisering
DOELSTELLINGEN VAN HET STRAFPROCES
Dia 21
Verschillende belangen tegenover elkaar
- Belang van de maatschappij = criminaliteit bestraffen
- Belang van de verdachte = individuele rechten en vrijheiden eerbiedigen
- Belang van het slachtoffer, de burgerlijke partij = kan iets zeggen over de burgerlijke vordering,
dus die kan een schadevergoeding krijgen voor de geleden schade als gevolg van het misdrijf
Dia 22
Waarheidsvinding
- Optiek van het openbaar belang
- Bepalen op welke wijze de bewijzen tegen de vermoedelijke daders van een misdrijf moeten
worden vergaard en hoe de rechtscolleges op grond hiervan tot een eventuele veroordeling
kunnen komen → dit om de juridische waarheid te gaan achterhalen
Bescherming van de individuele grondrechten
- Optiek van de individuele burger
- In het kader van waarheidsvinding: bevoegdheden die een verregaande beperking van de
grondrechten kunnen inhouden (t.a.v. verdachten, maar ook t.a.v. derden) → bv. huiszoeking
- Ruimer dan de rechten van verdediging, ingeschreven in art. 6 EVRM: recht op toegang tot een
onafhankelijke en onpartijdige rechter, recht op eerlijke bewijsvoering…
Dia 23
4
