INLEIDING TOT DE PSYCHODIAGNOSTIEK
1 Omschrijving en belang van psychodiagnostiek
1.1 Alledaags impliciet diagnosticeren
- Toekennen van oorzaken aan verschijnselen of gedragingen (attributietheorie)
- Bij dagelijkse gebeurtenissen het gedrag zelf (intuïtief) proberen te verklaren
o Iedereen doet het, elke dag …. vooral als er een afwijking is van een verwacht
patroon
o Via tijdschriften “passen jullie goed samen?” “welk type student ben jij?”
o Via media, tv --> temptationisland = veel beoordelingen over het gedrag daar
Probleem van impliciete diagnostiek --> foutenbronnen, tekorten, vertekeningen
Nood aan een systematische procedure want intuïtie klopt niet 100% = foutenbronnen --> onderzoek
naar foutenbronnen
- Hoe gaan mensen om met kansen en waarschijnlijkheden?
o Mensen zijn slecht in het schatten, afwegen en herzien van kansen
o Bvb mijn vriend is een prof die graag gedichten leest: studeert hij literatuur of
wiskunde?
o Veel mensen deken literatuur
- Wat is de oorzaak van foutenbronnen bij het impliciet diagnosticeren?
Heuristiek
- (vuist)regel om sneller tot de oplossing van een probleem te komen (vaak impliciet of
onbewust)
- Informele, intuïtieve en speculatieve oplossingsstrategieën
- In tegenstelling tot algoritmen, die altijd en overal werken, zijn heuristieken specifieke
strategieën die we leren gebruiken in specifieke situaties en die niet altijd een oplossing
garanderen
- Hoe meer ervaring met een taak hoe beter heuristieken ontwikkeld zijn
=> vaak de oorzaak van foutenbronnen
Beschikbaarheidsheuristiek
- Hoe vaker iets voorkomt hoe beter we het kunnen herinneren
- Makkelijk uit het geheugen op te halen
- Verklaring: hoe gemakkelijker voorbeelden van een fenomeen te binnen schieten, des te
frequenter is dat fenomeen
- Klopt niet 100 bv youonlyseewhatyou’relookingfor: kei veel vliegtuigcrashen => enkel dat
komt in de krant = sensatie terwijl er meer autocrashen zijn
Representativiteitsheuristiek
- Vergelijking met typische voorbeelden, stereotypes, concepten of ideeën
- Bvb bij het woord “hond” denken we eerder aan een golden retriever dan aan een chihuahua
bij het woord “arts” denken we eerder aan huisarts dan aan een lijkschouwer
EX
“Mijn ouders slagen mij regelmatig, dit is geen probleem want dit gebeurt toch in elk gezin?”
= beschikbaarheidsheuristiek
Voorbeeld uit sociale psychologie:Een man en zijn zoon hebben een zwaar verkeersongeval. De
man overlijdt en de zoon wordt met zware verwondingen naar het ziekenhuis gebracht. De
chirurg van dienst stelt echter: “ik kan niet opereren, want dit is mijn zoon”. Hoe kan dit?
= representativiteitsheuristiek
1
,Impact op kwaliteit van de psychodiagnostiek?
Vaak confirmation bias: info zoeken die hun eigen mening bevestigen > geen info geloven die dit
tegenspreekt
1.2 Impliciet diagnosticeren in psychodiagnostiek
Foutenbronnen
- Vaak geen systematische en consistente werkwijze --> dus intuïtief denken
- Informatie zoeken die idee bevestigt (confirmation bias)
- Te vlug adviezen formuleren
- Gebrekkige betrouwbaarheid en validiteit van de onderzoeksmiddelen en ongeschikte
normen
- Voor de hand liggende diagnosen en interventies over het hoofd zien
- Diagnostisch proces onvoldoende afgestemd op de hulpvragen van de cliënt: te weinig stil
staan bij de nood/vraag/wil van de client
- Besluitvorming onvoldoende gebaseerd op beschikbare gegevens; geen objectieve criteria
hanteren (= verhoging van de subjectiviteit)
- Besluitvorming onvoldoende geëxpliciteerd en daardoor onvoldoende duidelijk voor
collega’s en cliënten: te snel beslissingen nemen die niet goed gefundeerd zijn = vaag = niet
goed verantwoord
o Omgeving is zeer belangrijk = bv ouders/broers/vrienden/leerkrachten
o Eigen persoon als foutenbron
o Onvoldoende samenwerking met cliënt en zijn omgeving
o Teveel vakjargon in de communicatie
--> Fouten en vertekeningen mogelijk in elke fase van de psychodiagnostische besluitvorming
Dus: De invloed van foutenbronnen kan verminderd worden door gebruik van een duidelijk
psychodiagnostisch procesmodel
1.3 Expliciete psychodiagnostiek als oplossing?
- Wetenschappelijk verantwoorde vormgeving van het proces
- Valide & betrouwbare producten (instrumenten /methodieken)
- Prescriptief kader of model
Psychodiagnostisch procesmodel: om op een wetenschappelijke manier het psychodiagnostisch
proces voeren => aan expliciete psychodiagnostiek te doen
2
,1) BASIS VAN HET PSYCHODIAGNOSTISCH PROCESMODEL
- Empirische cyclus > belangrijk om de
hypothesen te toetsen
- Hypothese denkend:
o Klopt = verder gaan met hypothese
o Klopt niet = nood aan nieuwe hypothese
2) WAT BETEKENT EXPLICIETE PSYCHODIAGNOSTIEK IN DE PRAKTIJK?
- Explicieter werken met (gevalideerde) theorieën = meer wetenschappelijke basis
- Bewust rekenschap geven van de keuze van bepaalde theorie bv bij IQ = CHC-model kiezen
- Praktijkkennis gebaseerd op gesystematiseerde praktijkervaringen = evidencebased
- Duidelijk de denkstappen vastleggen die geleid hebben tot het advies
- Onderzoek doen naar de waarde van theorieën en de effecten van interventies
- Resultaten (durven) uitwisselen met collega’s (e.g. supervisie-intervisie) = samen bekijken,
feedback
2 Waarom doen we aan psychodiagnostiek
Alledaags impliciet diagnosticeren ≠ expliciet diagnosticeren door wetenschappelijk opgeleide
psychodiagnostici = schatten, afwegen en herzien van kansen op basis van psychodiagnostisch
procesmodel (empirische cyclus)
--> Adviezen en behandeling op maat van de cliënt
3
, GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHODIAGNOSTIEK
1 Van focus op tests
1.1 Historische voorlopers
1) RATRACE = 2200 VOOR CHRISTUSTOT NU
- Selectie in Chinese keizerrijk
o Strenge selectie om keizer te mogen worden: examens afleggen over alles
o Ratrace = mensen vallen af door die selectie
- Gideonsbende (Oude T), apostelen
o Oude testament: persoonlijkheidstest om het leger samen te stellen
o Ratrace door de selectieprocedure
- Nu: Overheid, politie, bedrijven
o Openbare examens voor bij de overheid te kunnen werken = ratrace
2) GRIEKSE TYPOLOGIEËN = 4e EEUW VOOR CHRISTUS
- Socrates, Plato, Aristoteles, Hippocrates: met 4persoonlijkheidstypes (sanguinisch, ...)
- Nu: Big five
3) SCHOOLPRESTATIES VIA EXAMENS = 13e EEUW TOT NU
- Universiteit van Bologna: mondelinge examens
- 17de eeuw: Universiteit Van Oxford
- Nu: LVS (België)/ CITO toetsen (Nederland)= schoolprestaties vastleggen
4) METEN UITZONDERLIJKE INTELLIGENTIE = 16e EEUW
1e poging om intelligentie te meten door Huarte (Spanje)
5) PERSOONLIJKHEID OBV UITERLIJK = 18e-19e EEUW
- Frenologie (schedelomtrek) = op basis vd schedel – crimineel of niet
- Nu: samenhang tussen lichamelijke, biologische kenmerken & intelligentie
2200 voor Chr. tot nu 4e eeuw voor Chr. 13e eeuw tot nu 16e eeuw 18e-19e eeuw
Ratrace Griekse Schoolprestaties Meten uitzonderlijke PH obv uiterlijk
typologieën via examens intelligentie
Maatschappelijke context
1) BEVOLKINGSGROEI, VERSTEDELIJKING, OPKOMT WETENSCHAPPEN = EINDE 19 e EEUW
Europa
- Mensen selecteren: wie gaat waar wonen, wie krijgt welke functie
- Afwijkend gedrag identificeren
- Biologie, psychologie als wetenschappen ontstaan
2) EMIGRATIE VANUIT EUROPA
USA: verspreiding van tests en testmisbruik
--> wie in USA aankomt wordt getest of de mensen wel in het land mogen, vaak testmisbruik
3) REKRUTERING LEGER = WO1 1914-1918
USA
- Collectieve tests: intelligentie + persoonlijkheid > collectief = nodig om grote groepen
mensen te selecteren want individueel duurt te lang
- Meestal niet evidence based
4) DIVERSITEIT IN TESTGEBRUIK = NA WO2 1940-1945
4
1 Omschrijving en belang van psychodiagnostiek
1.1 Alledaags impliciet diagnosticeren
- Toekennen van oorzaken aan verschijnselen of gedragingen (attributietheorie)
- Bij dagelijkse gebeurtenissen het gedrag zelf (intuïtief) proberen te verklaren
o Iedereen doet het, elke dag …. vooral als er een afwijking is van een verwacht
patroon
o Via tijdschriften “passen jullie goed samen?” “welk type student ben jij?”
o Via media, tv --> temptationisland = veel beoordelingen over het gedrag daar
Probleem van impliciete diagnostiek --> foutenbronnen, tekorten, vertekeningen
Nood aan een systematische procedure want intuïtie klopt niet 100% = foutenbronnen --> onderzoek
naar foutenbronnen
- Hoe gaan mensen om met kansen en waarschijnlijkheden?
o Mensen zijn slecht in het schatten, afwegen en herzien van kansen
o Bvb mijn vriend is een prof die graag gedichten leest: studeert hij literatuur of
wiskunde?
o Veel mensen deken literatuur
- Wat is de oorzaak van foutenbronnen bij het impliciet diagnosticeren?
Heuristiek
- (vuist)regel om sneller tot de oplossing van een probleem te komen (vaak impliciet of
onbewust)
- Informele, intuïtieve en speculatieve oplossingsstrategieën
- In tegenstelling tot algoritmen, die altijd en overal werken, zijn heuristieken specifieke
strategieën die we leren gebruiken in specifieke situaties en die niet altijd een oplossing
garanderen
- Hoe meer ervaring met een taak hoe beter heuristieken ontwikkeld zijn
=> vaak de oorzaak van foutenbronnen
Beschikbaarheidsheuristiek
- Hoe vaker iets voorkomt hoe beter we het kunnen herinneren
- Makkelijk uit het geheugen op te halen
- Verklaring: hoe gemakkelijker voorbeelden van een fenomeen te binnen schieten, des te
frequenter is dat fenomeen
- Klopt niet 100 bv youonlyseewhatyou’relookingfor: kei veel vliegtuigcrashen => enkel dat
komt in de krant = sensatie terwijl er meer autocrashen zijn
Representativiteitsheuristiek
- Vergelijking met typische voorbeelden, stereotypes, concepten of ideeën
- Bvb bij het woord “hond” denken we eerder aan een golden retriever dan aan een chihuahua
bij het woord “arts” denken we eerder aan huisarts dan aan een lijkschouwer
EX
“Mijn ouders slagen mij regelmatig, dit is geen probleem want dit gebeurt toch in elk gezin?”
= beschikbaarheidsheuristiek
Voorbeeld uit sociale psychologie:Een man en zijn zoon hebben een zwaar verkeersongeval. De
man overlijdt en de zoon wordt met zware verwondingen naar het ziekenhuis gebracht. De
chirurg van dienst stelt echter: “ik kan niet opereren, want dit is mijn zoon”. Hoe kan dit?
= representativiteitsheuristiek
1
,Impact op kwaliteit van de psychodiagnostiek?
Vaak confirmation bias: info zoeken die hun eigen mening bevestigen > geen info geloven die dit
tegenspreekt
1.2 Impliciet diagnosticeren in psychodiagnostiek
Foutenbronnen
- Vaak geen systematische en consistente werkwijze --> dus intuïtief denken
- Informatie zoeken die idee bevestigt (confirmation bias)
- Te vlug adviezen formuleren
- Gebrekkige betrouwbaarheid en validiteit van de onderzoeksmiddelen en ongeschikte
normen
- Voor de hand liggende diagnosen en interventies over het hoofd zien
- Diagnostisch proces onvoldoende afgestemd op de hulpvragen van de cliënt: te weinig stil
staan bij de nood/vraag/wil van de client
- Besluitvorming onvoldoende gebaseerd op beschikbare gegevens; geen objectieve criteria
hanteren (= verhoging van de subjectiviteit)
- Besluitvorming onvoldoende geëxpliciteerd en daardoor onvoldoende duidelijk voor
collega’s en cliënten: te snel beslissingen nemen die niet goed gefundeerd zijn = vaag = niet
goed verantwoord
o Omgeving is zeer belangrijk = bv ouders/broers/vrienden/leerkrachten
o Eigen persoon als foutenbron
o Onvoldoende samenwerking met cliënt en zijn omgeving
o Teveel vakjargon in de communicatie
--> Fouten en vertekeningen mogelijk in elke fase van de psychodiagnostische besluitvorming
Dus: De invloed van foutenbronnen kan verminderd worden door gebruik van een duidelijk
psychodiagnostisch procesmodel
1.3 Expliciete psychodiagnostiek als oplossing?
- Wetenschappelijk verantwoorde vormgeving van het proces
- Valide & betrouwbare producten (instrumenten /methodieken)
- Prescriptief kader of model
Psychodiagnostisch procesmodel: om op een wetenschappelijke manier het psychodiagnostisch
proces voeren => aan expliciete psychodiagnostiek te doen
2
,1) BASIS VAN HET PSYCHODIAGNOSTISCH PROCESMODEL
- Empirische cyclus > belangrijk om de
hypothesen te toetsen
- Hypothese denkend:
o Klopt = verder gaan met hypothese
o Klopt niet = nood aan nieuwe hypothese
2) WAT BETEKENT EXPLICIETE PSYCHODIAGNOSTIEK IN DE PRAKTIJK?
- Explicieter werken met (gevalideerde) theorieën = meer wetenschappelijke basis
- Bewust rekenschap geven van de keuze van bepaalde theorie bv bij IQ = CHC-model kiezen
- Praktijkkennis gebaseerd op gesystematiseerde praktijkervaringen = evidencebased
- Duidelijk de denkstappen vastleggen die geleid hebben tot het advies
- Onderzoek doen naar de waarde van theorieën en de effecten van interventies
- Resultaten (durven) uitwisselen met collega’s (e.g. supervisie-intervisie) = samen bekijken,
feedback
2 Waarom doen we aan psychodiagnostiek
Alledaags impliciet diagnosticeren ≠ expliciet diagnosticeren door wetenschappelijk opgeleide
psychodiagnostici = schatten, afwegen en herzien van kansen op basis van psychodiagnostisch
procesmodel (empirische cyclus)
--> Adviezen en behandeling op maat van de cliënt
3
, GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHODIAGNOSTIEK
1 Van focus op tests
1.1 Historische voorlopers
1) RATRACE = 2200 VOOR CHRISTUSTOT NU
- Selectie in Chinese keizerrijk
o Strenge selectie om keizer te mogen worden: examens afleggen over alles
o Ratrace = mensen vallen af door die selectie
- Gideonsbende (Oude T), apostelen
o Oude testament: persoonlijkheidstest om het leger samen te stellen
o Ratrace door de selectieprocedure
- Nu: Overheid, politie, bedrijven
o Openbare examens voor bij de overheid te kunnen werken = ratrace
2) GRIEKSE TYPOLOGIEËN = 4e EEUW VOOR CHRISTUS
- Socrates, Plato, Aristoteles, Hippocrates: met 4persoonlijkheidstypes (sanguinisch, ...)
- Nu: Big five
3) SCHOOLPRESTATIES VIA EXAMENS = 13e EEUW TOT NU
- Universiteit van Bologna: mondelinge examens
- 17de eeuw: Universiteit Van Oxford
- Nu: LVS (België)/ CITO toetsen (Nederland)= schoolprestaties vastleggen
4) METEN UITZONDERLIJKE INTELLIGENTIE = 16e EEUW
1e poging om intelligentie te meten door Huarte (Spanje)
5) PERSOONLIJKHEID OBV UITERLIJK = 18e-19e EEUW
- Frenologie (schedelomtrek) = op basis vd schedel – crimineel of niet
- Nu: samenhang tussen lichamelijke, biologische kenmerken & intelligentie
2200 voor Chr. tot nu 4e eeuw voor Chr. 13e eeuw tot nu 16e eeuw 18e-19e eeuw
Ratrace Griekse Schoolprestaties Meten uitzonderlijke PH obv uiterlijk
typologieën via examens intelligentie
Maatschappelijke context
1) BEVOLKINGSGROEI, VERSTEDELIJKING, OPKOMT WETENSCHAPPEN = EINDE 19 e EEUW
Europa
- Mensen selecteren: wie gaat waar wonen, wie krijgt welke functie
- Afwijkend gedrag identificeren
- Biologie, psychologie als wetenschappen ontstaan
2) EMIGRATIE VANUIT EUROPA
USA: verspreiding van tests en testmisbruik
--> wie in USA aankomt wordt getest of de mensen wel in het land mogen, vaak testmisbruik
3) REKRUTERING LEGER = WO1 1914-1918
USA
- Collectieve tests: intelligentie + persoonlijkheid > collectief = nodig om grote groepen
mensen te selecteren want individueel duurt te lang
- Meestal niet evidence based
4) DIVERSITEIT IN TESTGEBRUIK = NA WO2 1940-1945
4
