THEMA’S UIT DE ORTHOPEDAGOGIEK: GEDRAGS - EN
OPVOEDINGSPROBLEMEN
COLLEGE 1: INTRODUCTIE
BACK TO THE FUTURE: EEN KAPSTOK OM TE GAAN VERDIEPEN
Gedrags- en opvoedingsproblemen (G&OP) in jullie opleiding tot nu toe
- Van normatieve ontwikkeling tot G&OP
o Gedragsproblemen
▪ Geen éénduidige definitie
▪ Gedrag dat afwijkt van de sociale norm
▪ Internaliserende versus externaliserende gedragsproblemen
▪ Gedrag dat ontwikkeling belemmert, en/of problemen veroorzaakt voor het
kind/zijn omgeving (NJI, 2025)
▪ Gedrag dat minstens enkele maanden duurt (NJI, 2025)
o Prevalentie gedragsproblemen
o Opvoedingsproblemen
▪ “Van opvoedingsproblemen is sprake als problemen tussen ouders en
kinderen niet meer binnen het gezin zelf opgelost kunnen worden.” (NJI, 2025)
▪ Drie kenmerken van een Problematische Opvoedingssituatie (Ter Horst,
1980): wegvallen vanzelfsprekendheid, perspectiefloosheid, hulp van derden
nodig
▪ Verschillende andere definities, belang van opvoeding als transactioneel
proces
,- Theorieën en kaders om te denken over G&OP
o Universele nodenmodel (Bosmans, 2014)
o Hechtingstheorie (Bowlby, 1988)
o Systeemtheorie (e.g., Bateson, Minuchin)
o Transactionele en contextuele modellen, e.g.,
▪ Theorie van Kok (1997)
▪ Opvoedingsmodel van Belsky (1984)
▪ Het model van Hellinckx (2002)
▪ Bio-psychosocial model van Engels (1980)
▪ Ecologisch model van Bronfenbrenner (1986)
,- Kind en gezin in context
o Risico en protectieve factoren in G&OP
▪ Niveau van het kind
• Biologische/neurologische factoren (bv. genetische syndromen)
o Er zijn bepaald genetische aandoening waar
gedragsproblemen vrij vaak voorkomen, bijvoorbeel het
fragiele x syndroom.
• Geslacht (consistente bevinding, ook in Bastaits, 2023)
o Internaliserende gedragsproblemen komen vaker voor bij
meisjes en externaliserende vaker bij jongens. Heel
consistente bevinding. Heeft waarschijnlijk ook te maken
met de sociale normen en verwachtingen.
• Cognitieve en sociale vaardigheden (e.g., executieve functies)
o Bijvoorbeeld executieve functie stoornissen gaan ook
problemen hebben op aandacht en hyperactiviteit
• Persoonlijkheid en temperament (e.g., Delgado et al. 2018)
o Extravertie kan een beschermende factor zijn voor
internaliserende gedragsproblemen. Effortfull control hangt
samen met de externaliserende gedragsproblemen.
▪ Niveau van het gezin
• Gezinssamenstelling en stabiliteit van zorgfiguren (e.g., Pardini et al.,
2014)
o Samenstelling opzich maakt eigenlijk niet uit, het gaat om de
stabiliteit.
• Opvoedingsstijl, warmte sensitivieit in de opvoeding (e.g., Pardini et
al., 2014 )
o Autoratief hangt samen met adaptieve uitkomsten en
autoritaire opvoedingsstijl hangt vaker samen met
gedragsproblemen.
• Gezinsklimaat (e.g., Jones et al., 2021; Pardini et al., 2014)
o Hoe je met elkaar omgaat, de mentale en fysieke gezondheid
spelen hier een belangrijke rol.
, • Mentale en fysieke gezondheid van zorgfiguren (e.g., Antúnez et al.,
2017*)
• Sociaal-economische status van het gezin → niveau van de omgeving
o Lage SES hangt samen met meer gedragsproblemen.
o Het perspectief die we hier gaan situeren, gaat het om de
maatschappelijke conditie. Het laat bijna uitschijnen dat het
een kenmerk is op basis van een gezin, waardoor je dan ook
de verantwoordelijkheid ervan bij het gezin legt. Eigenlijk is
het een maatschappelijke conditie.
▪ Niveau van de school
• Schoolklimaat (e.g., Celeste et al., 2019; Perkins & Jones, 2004)
• De kwaliteit van leerkracht-leerlingen relaties (e.g., De Laet et al.,
2016)
o Heel belangrijke rol in de ontwikkeling.
• De kwaliteit van peer relaties (e.g., Xavier et al., 2016)
• Partnerschappen tussen school en ouders (e.g. Spaas et al., 2022)
o Heel belangrijke rol!! Als er bijvoorbeeld een slecht
partnerschap is tussen school en ouders is er meer kans op
het ontwikkelen van gedrags- en opvoedingsproblemen.
▪ Niveau van de ruimere omgeving
• Armoede, sociale steun/exclusie, culturele factoren, toegang tot
hulpverlening…
• Structurele factoren
o “Politieke, economische, sociale en milieuomstandigheden
en instellingen op nationaal, regionaal of internationaal
niveau die de kans vergroten of verkleinen dat iemand te
maken krijgt met uitsluiting, geweld, uitbuiting of misbruik”
(IOM, 2019)
• Centrale rol van structurele factoren in
de (geestelijke) gezondheid van personen, in
het bijzonder van minderheidsgroepen en groepen
in maatschappelijk kwetsbare posities
- Diagnostiek bij G&OP
o Diagnostiek en classificatie
o Diagnostische modellen, o.m.
▪ De diagnostische cyclus (De Bruyn et al., 2003)
▪ Handelinsggerichte diagnostiek (Pameijer & van Beukering, 2004)
o Methodieken
▪ Gespreksvaardigheden, observatie, psychodiagnostische tests, vragenlijsten,
interviews…
o Systematisch, methodisch, wetenschappelijk onderbouwd
- Interventie bij G&OP
o Interventie modellen, o.m.
o Klinische cyclus
o Cylus van planmatig handelen (Knorth & Smit, 1999)
o Methodieken en programma’s
o Bijvoorbeeld: opvoedingsondersteuning, gedragstherapeutische interventie,
traumatherapie, gezinsondersteuning, psycho-educatie, Signs of Safety, KINGS, Zet je
EF-bril op…
▪ KINGS = voor gezinnen met complexe problematiek die 6-8 weken
opgenomen worden voor intensieve traumabehandeling.
OPVOEDINGSPROBLEMEN
COLLEGE 1: INTRODUCTIE
BACK TO THE FUTURE: EEN KAPSTOK OM TE GAAN VERDIEPEN
Gedrags- en opvoedingsproblemen (G&OP) in jullie opleiding tot nu toe
- Van normatieve ontwikkeling tot G&OP
o Gedragsproblemen
▪ Geen éénduidige definitie
▪ Gedrag dat afwijkt van de sociale norm
▪ Internaliserende versus externaliserende gedragsproblemen
▪ Gedrag dat ontwikkeling belemmert, en/of problemen veroorzaakt voor het
kind/zijn omgeving (NJI, 2025)
▪ Gedrag dat minstens enkele maanden duurt (NJI, 2025)
o Prevalentie gedragsproblemen
o Opvoedingsproblemen
▪ “Van opvoedingsproblemen is sprake als problemen tussen ouders en
kinderen niet meer binnen het gezin zelf opgelost kunnen worden.” (NJI, 2025)
▪ Drie kenmerken van een Problematische Opvoedingssituatie (Ter Horst,
1980): wegvallen vanzelfsprekendheid, perspectiefloosheid, hulp van derden
nodig
▪ Verschillende andere definities, belang van opvoeding als transactioneel
proces
,- Theorieën en kaders om te denken over G&OP
o Universele nodenmodel (Bosmans, 2014)
o Hechtingstheorie (Bowlby, 1988)
o Systeemtheorie (e.g., Bateson, Minuchin)
o Transactionele en contextuele modellen, e.g.,
▪ Theorie van Kok (1997)
▪ Opvoedingsmodel van Belsky (1984)
▪ Het model van Hellinckx (2002)
▪ Bio-psychosocial model van Engels (1980)
▪ Ecologisch model van Bronfenbrenner (1986)
,- Kind en gezin in context
o Risico en protectieve factoren in G&OP
▪ Niveau van het kind
• Biologische/neurologische factoren (bv. genetische syndromen)
o Er zijn bepaald genetische aandoening waar
gedragsproblemen vrij vaak voorkomen, bijvoorbeel het
fragiele x syndroom.
• Geslacht (consistente bevinding, ook in Bastaits, 2023)
o Internaliserende gedragsproblemen komen vaker voor bij
meisjes en externaliserende vaker bij jongens. Heel
consistente bevinding. Heeft waarschijnlijk ook te maken
met de sociale normen en verwachtingen.
• Cognitieve en sociale vaardigheden (e.g., executieve functies)
o Bijvoorbeeld executieve functie stoornissen gaan ook
problemen hebben op aandacht en hyperactiviteit
• Persoonlijkheid en temperament (e.g., Delgado et al. 2018)
o Extravertie kan een beschermende factor zijn voor
internaliserende gedragsproblemen. Effortfull control hangt
samen met de externaliserende gedragsproblemen.
▪ Niveau van het gezin
• Gezinssamenstelling en stabiliteit van zorgfiguren (e.g., Pardini et al.,
2014)
o Samenstelling opzich maakt eigenlijk niet uit, het gaat om de
stabiliteit.
• Opvoedingsstijl, warmte sensitivieit in de opvoeding (e.g., Pardini et
al., 2014 )
o Autoratief hangt samen met adaptieve uitkomsten en
autoritaire opvoedingsstijl hangt vaker samen met
gedragsproblemen.
• Gezinsklimaat (e.g., Jones et al., 2021; Pardini et al., 2014)
o Hoe je met elkaar omgaat, de mentale en fysieke gezondheid
spelen hier een belangrijke rol.
, • Mentale en fysieke gezondheid van zorgfiguren (e.g., Antúnez et al.,
2017*)
• Sociaal-economische status van het gezin → niveau van de omgeving
o Lage SES hangt samen met meer gedragsproblemen.
o Het perspectief die we hier gaan situeren, gaat het om de
maatschappelijke conditie. Het laat bijna uitschijnen dat het
een kenmerk is op basis van een gezin, waardoor je dan ook
de verantwoordelijkheid ervan bij het gezin legt. Eigenlijk is
het een maatschappelijke conditie.
▪ Niveau van de school
• Schoolklimaat (e.g., Celeste et al., 2019; Perkins & Jones, 2004)
• De kwaliteit van leerkracht-leerlingen relaties (e.g., De Laet et al.,
2016)
o Heel belangrijke rol in de ontwikkeling.
• De kwaliteit van peer relaties (e.g., Xavier et al., 2016)
• Partnerschappen tussen school en ouders (e.g. Spaas et al., 2022)
o Heel belangrijke rol!! Als er bijvoorbeeld een slecht
partnerschap is tussen school en ouders is er meer kans op
het ontwikkelen van gedrags- en opvoedingsproblemen.
▪ Niveau van de ruimere omgeving
• Armoede, sociale steun/exclusie, culturele factoren, toegang tot
hulpverlening…
• Structurele factoren
o “Politieke, economische, sociale en milieuomstandigheden
en instellingen op nationaal, regionaal of internationaal
niveau die de kans vergroten of verkleinen dat iemand te
maken krijgt met uitsluiting, geweld, uitbuiting of misbruik”
(IOM, 2019)
• Centrale rol van structurele factoren in
de (geestelijke) gezondheid van personen, in
het bijzonder van minderheidsgroepen en groepen
in maatschappelijk kwetsbare posities
- Diagnostiek bij G&OP
o Diagnostiek en classificatie
o Diagnostische modellen, o.m.
▪ De diagnostische cyclus (De Bruyn et al., 2003)
▪ Handelinsggerichte diagnostiek (Pameijer & van Beukering, 2004)
o Methodieken
▪ Gespreksvaardigheden, observatie, psychodiagnostische tests, vragenlijsten,
interviews…
o Systematisch, methodisch, wetenschappelijk onderbouwd
- Interventie bij G&OP
o Interventie modellen, o.m.
o Klinische cyclus
o Cylus van planmatig handelen (Knorth & Smit, 1999)
o Methodieken en programma’s
o Bijvoorbeeld: opvoedingsondersteuning, gedragstherapeutische interventie,
traumatherapie, gezinsondersteuning, psycho-educatie, Signs of Safety, KINGS, Zet je
EF-bril op…
▪ KINGS = voor gezinnen met complexe problematiek die 6-8 weken
opgenomen worden voor intensieve traumabehandeling.
