MEDIAPSYCHOLOGIE
inleiding...................................................................................................................................... 7
WAT?....................................................................................................................................... 7
H01: opkomst van het internet................................................................................................... 7
pre-web era (pc)...................................................................................................................... 7
1974..................................................................................................................................... 7
preweb tijdperk: persoonlijke computer............................................................................... 7
web 1.0................................................................................................................................... 8
web 2.0................................................................................................................................... 8
web 3.0................................................................................................................................... 9
AI.......................................................................................................................................... 9
H02: ontstaan van mediapsychologie...................................................................................... 10
vroege invloeden................................................................................................................... 10
structuralisme....................................................................................................................... 12
functionalisme....................................................................................................................... 12
gestaltpsychologie................................................................................................................ 12
psychoanalyse....................................................................................................................... 13
behaviorisme......................................................................................................................... 13
behaviorisme als basis van wetenschappelijke studies......................................................13
theorie van het beredeneerd gedrag................................................................................. 13
Burthus frederic Skinner (1904-1990)................................................................................ 14
filosofie.................................................................................................................................. 14
massamedia.......................................................................................................................... 15
fotografie en massamedia.................................................................................................. 15
mediapsychologie................................................................................................................. 15
onderzoeksmethoden in mediapsychologie..........................................................................15
beschrijvend onderzoek (mixed method)...........................................................................15
correlationeel onderzoek.................................................................................................... 16
1
, experimenten..................................................................................................................... 16
H03: risico’s van het internet................................................................................................... 17
agressief gedrag................................................................................................................... 18
agressierisico’s - inhoud..................................................................................................... 18
agressierisico’s - contact.................................................................................................... 18
pestgedrag......................................................................................................................... 19
seksuele risico’s.................................................................................................................... 19
seksuele risico’s – inhoud................................................................................................... 20
seksuele risico’s – contact.................................................................................................. 20
waardegerelateerde risico’s.................................................................................................. 21
commerciële risico’s.............................................................................................................. 21
commerciële risico’s - inhoud............................................................................................. 22
commerciële risico’s – contact........................................................................................... 22
H04: kinderen, adolescenten en de media...............................................................................22
aantrekkelijkheid van SNS..................................................................................................... 22
asynchroniciteit.................................................................................................................. 22
toegankelijkheid................................................................................................................. 22
anonimiteit......................................................................................................................... 22
leeftijd................................................................................................................................... 23
ontwikkelingspsychologie.................................................................................................. 23
strategieën voor ouderlijke bemiddeling............................................................................... 25
H05: prosociaal gedrag............................................................................................................ 25
motieven............................................................................................................................... 25
evolutieleer........................................................................................................................ 25
normen............................................................................................................................... 25
sociale uitwisseling............................................................................................................ 26
empathie-altruïsme............................................................................................................ 26
persoonlijke factoren............................................................................................................. 27
gender................................................................................................................................ 27
cultuur................................................................................................................................ 27
2
, gemoedstemming.............................................................................................................. 28
psychofysische ongevoeligheid.......................................................................................... 29
situationele factoren............................................................................................................. 30
omgeving........................................................................................................................... 30
omstaanderseffect............................................................................................................. 30
Kitty Genovese................................................................................................................ 31
5 stappen mbt hulpvaardigheid...................................................................................... 31
recente inzichten............................................................................................................ 33
H06: smartphone afhankelijkheid............................................................................................. 33
feiten en cijfers..................................................................................................................... 33
mere exposure...................................................................................................................... 33
klassieke conditionering........................................................................................................ 33
de inzichten van pavlov..................................................................................................... 34
kenmerken......................................................................................................................... 34
verwerving...................................................................................................................... 35
extinctie en spontaan herstel......................................................................................... 35
stimulusgeneralisatie en -discriminatie...........................................................................35
contiguïteit...................................................................................................................... 35
smaakaversie............................................................................................................... 35
biologische predispositie............................................................................................. 36
habituatie (gewenning)......................................................................................................... 36
operante conditionering........................................................................................................ 37
Thorndike en Skinner......................................................................................................... 37
bekrachtiging..................................................................................................................... 37
positief – negatief........................................................................................................... 37
primair – secundair......................................................................................................... 38
continue <> intermitterende schema’s..........................................................................38
contiguïteit...................................................................................................................... 39
straf.................................................................................................................................... 40
effectiviteit van straf.......................................................................................................... 40
3
, sociaal leren.......................................................................................................................... 41
H07bis: stereotypen, vooroordelen en discriminatie................................................................41
ontstaan en behouden van stereotypen................................................................................42
sociale categorisatie.......................................................................................................... 42
ingroepen <> uitgroepen.................................................................................................. 42
denkbeeldige correlaties.................................................................................................... 43
assimilatie en contrasteffecten.......................................................................................... 45
H07: hoe kijken we naar onszelf............................................................................................... 45
zelfconcept............................................................................................................................ 46
introspectie........................................................................................................................ 46
perceptie van eigen gedrag............................................................................................... 47
perceptie van eigen emotie............................................................................................... 47
perceptie van eigen motivaties.......................................................................................... 48
invloed van anderen.......................................................................................................... 49
sociale vergelijking (gedachten)..................................................................................... 49
de twee-factoren emotietheorie (emoties)......................................................................50
gender en cultuur............................................................................................................... 51
zelfwaardering....................................................................................................................... 53
de behoefte aan zelfwaardering......................................................................................... 53
zelfdiscrepanties................................................................................................................ 54
zelfbewustzijnstheorie........................................................................................................ 54
situationele factoren (zelfrichtende situaties).................................................................54
persoonlijke factoren (zelfrichtende personen)...............................................................55
beperkingen van zelfregulatie............................................................................................ 55
mechanismen van zelfverheerlijking..................................................................................56
zijn positieve illusies passend?........................................................................................... 58
zelfpresentatie...................................................................................................................... 58
strategische zelfpresentatie............................................................................................ 60
zelfverificatie.................................................................................................................. 60
zelfsturing (zelfmonitoring)............................................................................................. 60
4
,H08: Hoe kijken we naar de ander........................................................................................... 60
Observatie (de elementen van sociale perceptie).................................................................61
uiterlijk............................................................................................................................... 61
situaties............................................................................................................................. 62
gedragingen....................................................................................................................... 62
attributie............................................................................................................................... 63
soorten attributies.............................................................................................................. 63
attributietheorieën............................................................................................................. 63
jones’ corresponderende inferentietheorie.....................................................................63
kelly’s covariatiemodel................................................................................................... 64
attributievertekeningen..................................................................................................... 65
de fundamentele attributiefout....................................................................................... 65
De fundamentele attributiefout als perceptueel fenomeen............................................66
cognitieve heuristieken................................................................................................... 67
motivationele biases....................................................................................................... 68
integratie: een samenhangend beeld krijgen........................................................................68
informatie-integratie theorie.............................................................................................. 69
basisbevindingen............................................................................................................... 69
afwijkingen van de rekenkunde......................................................................................... 70
disposities van de waarnemer........................................................................................ 70
eigenschappen van doelpersoon.................................................................................... 71
confirmatievertekeningen..................................................................................................... 71
persistentie van opvattingen............................................................................................. 71
confirmatorische hypothesetoetsing..................................................................................71
self-fulfilling prophecy........................................................................................................ 72
zijn we dan zo slecht in persoonspercepties…?.....................................................................73
H09: attitude veranderingen.................................................................................................... 74
attitudes................................................................................................................................ 74
definitie.............................................................................................................................. 74
ontwikkeling van attitudes................................................................................................. 75
5
, meting van attitudes.......................................................................................................... 76
het verband tussen attitude en gedrag..............................................................................76
overreding door communicatie............................................................................................. 78
twee wegen van overreding............................................................................................... 78
boodschap.......................................................................................................................... 79
verwittigen en weerstand.................................................................................................. 81
overreding door eigen acties................................................................................................. 82
rollenspel........................................................................................................................... 82
cognitieve dissonantietheorie............................................................................................ 82
Wat is cognitieve dissonantie?........................................................................................ 82
hoe ontstaat cognitieve dissonantie...............................................................................83
onvoldoende externe rechtvaardiging.........................................................................83
onvoldoende afschrikking............................................................................................ 85
rechtvaardiging van inspanningen............................................................................... 86
rechtvaardiging van beslissingen................................................................................87
nieuwe inzichten................................................................................................................ 89
een kritische blik................................................................................................................ 89
6
,INLEIDING
WAT?
Internet en slaapproblemen resultaten:
Smartphone gebruik gedurende de slaap periode is sterk geassocieerd met verstoorde
slaappatronen
Hoe minder je verslaafd bent aan de smartphone hoe minderr tijd je eraan besteedt, hoe
hoger de slaaptevredenheid
36 cross-sectionele studies
Frequent sociaal media gebruik
o Lagere mentale gezondheid
o Lagere slaapkwaliteit
6 longitudinale studies
Frequent sociaal media gebruik
o Lagere mentale gezondheid
o Lagere slaapkwaliteit
1949
Het leven van Winston Smith
Tv-schermen, microfoons en camera’s
Mensen zijn bang om gearresteerd te worden voor gedachtemisdrijven (=uiten van
gedachten in strijd met de ideologie vd partij)
1999 (voor de internet periode)
John De Mol & Joop van den Ende :
o “huisgenoten" leven 100 dagen samen in huis, geïsoleerd van de buitenwereld
2007: fitbit
Mensen gebruiken trackers om zichzelf te monitoren
Vandaag
Mensen gebruiken trackers om vrijwillig hun ervaringen met anderen te delen
Definitie media psychologie
Media psychologie is een wetenschap die het gedrag van mensen bestudeert in de
context van mediagebruik en –creatie en waarbij die gedragsevidentie gebruikt wordt om
de interne processen te begrijpen die aan het gedrag ten grondslag liggen (Ponnet, 2024)
Gedrag: overt (uiterlijk waarneembaar) & covert (uiterlijk niet waarneembaar)
Bestuderen = meten: Beschrijven < Verklaren < Voorspellen
Methode: observatie, interviews (gesloten en open), vragenlijsten, experimenten, ….
Media gebruik (web 1.0) and media creatie (web 2.0 - …)
Algemene en specifieke zin
H01: OPKOMST VAN HET INTERNET
PRE-WEB ERA (PC)
1974
In an ABC interview from 1974,
science fiction writer Arthur C. Clarke makes the bold claim that
“one day computers will allow people to work from home and access their banking records”.
PREWEB TIJDPERK: PERSOONLIJKE COMPUTER
7
, Persoonlijke computer:
verschuiving van wereld waarin mensen media consumeren, gecreëerd door enkelen
(=massamedia) naar
wereld waarin mensen media consumeren en produceren
Douglas Engelbart: 1970:
prototype van computermuis
4 April, 1975: Microsoft (Bill Gates en Paul Allen)
20 November, 1985: Microsoft Office: een grafisch besturingssysteem
WEB 1.0
1992: De Amerikaanse overheid stootte het militaire en wetenschappelijke netwerk
ARPANet af
1998: Larry Page & Sergey Brin richtten Google op
Nadeel web 1.0: het gaf tijdelijk de macht terug aan technici
Voordelen web 1.0
Hypertext: weblinks gaven ons de "click here, go there" verhaalcultuur
De mogelijkheid om het hele Web in één keer te scannen
Voordeel van Web1.0
Parallellen met drukpers van Gutenberg:
o Democratische toegang tot informatie
Bijv. massamedia
Verschillen met de drukpers van Gutenberg:
Internet is gratis, onmiddellijk en ver-reikend
Informatie wordt gelijktijdig verspreid in plaats van lineair
WEB 2.0
26 september, 2006: Facebook voor iedereen vanaf 13 jaar en ouder met een geldig e-
mailadres
9 januari 2007
o Steve Jobs kondigde een "revolutionair product" aan
o Het kreeg de naam iPhone
o Jobs beschreef Apple's nieuwe apparaat als een drie-in-één product: “a
widescreen iPod with touch controls, a revolutionary mobile phone and a
breakthrough internet communications device”
Web 2.0 = read and write Internet
Bevordering van menselijk handelen:
o Sociale media verlegt de macht naar de mensen
Klanten en consumenten voegen waarde toe
Mensen hebben controle
o Mensen beslissen hoe, wanneer en wat wordt verzonden of gedistribueerd
Voordeel van internet: communicatie
het internet stelt mensen in staat om gemakkelijk te communiceren en informatie te delen
Voordeel van internet: informatieomgeving
mensen hebben toegang tot informatie uit verschillende domeinen (economie, psychologie,
sociologie…)
8
inleiding...................................................................................................................................... 7
WAT?....................................................................................................................................... 7
H01: opkomst van het internet................................................................................................... 7
pre-web era (pc)...................................................................................................................... 7
1974..................................................................................................................................... 7
preweb tijdperk: persoonlijke computer............................................................................... 7
web 1.0................................................................................................................................... 8
web 2.0................................................................................................................................... 8
web 3.0................................................................................................................................... 9
AI.......................................................................................................................................... 9
H02: ontstaan van mediapsychologie...................................................................................... 10
vroege invloeden................................................................................................................... 10
structuralisme....................................................................................................................... 12
functionalisme....................................................................................................................... 12
gestaltpsychologie................................................................................................................ 12
psychoanalyse....................................................................................................................... 13
behaviorisme......................................................................................................................... 13
behaviorisme als basis van wetenschappelijke studies......................................................13
theorie van het beredeneerd gedrag................................................................................. 13
Burthus frederic Skinner (1904-1990)................................................................................ 14
filosofie.................................................................................................................................. 14
massamedia.......................................................................................................................... 15
fotografie en massamedia.................................................................................................. 15
mediapsychologie................................................................................................................. 15
onderzoeksmethoden in mediapsychologie..........................................................................15
beschrijvend onderzoek (mixed method)...........................................................................15
correlationeel onderzoek.................................................................................................... 16
1
, experimenten..................................................................................................................... 16
H03: risico’s van het internet................................................................................................... 17
agressief gedrag................................................................................................................... 18
agressierisico’s - inhoud..................................................................................................... 18
agressierisico’s - contact.................................................................................................... 18
pestgedrag......................................................................................................................... 19
seksuele risico’s.................................................................................................................... 19
seksuele risico’s – inhoud................................................................................................... 20
seksuele risico’s – contact.................................................................................................. 20
waardegerelateerde risico’s.................................................................................................. 21
commerciële risico’s.............................................................................................................. 21
commerciële risico’s - inhoud............................................................................................. 22
commerciële risico’s – contact........................................................................................... 22
H04: kinderen, adolescenten en de media...............................................................................22
aantrekkelijkheid van SNS..................................................................................................... 22
asynchroniciteit.................................................................................................................. 22
toegankelijkheid................................................................................................................. 22
anonimiteit......................................................................................................................... 22
leeftijd................................................................................................................................... 23
ontwikkelingspsychologie.................................................................................................. 23
strategieën voor ouderlijke bemiddeling............................................................................... 25
H05: prosociaal gedrag............................................................................................................ 25
motieven............................................................................................................................... 25
evolutieleer........................................................................................................................ 25
normen............................................................................................................................... 25
sociale uitwisseling............................................................................................................ 26
empathie-altruïsme............................................................................................................ 26
persoonlijke factoren............................................................................................................. 27
gender................................................................................................................................ 27
cultuur................................................................................................................................ 27
2
, gemoedstemming.............................................................................................................. 28
psychofysische ongevoeligheid.......................................................................................... 29
situationele factoren............................................................................................................. 30
omgeving........................................................................................................................... 30
omstaanderseffect............................................................................................................. 30
Kitty Genovese................................................................................................................ 31
5 stappen mbt hulpvaardigheid...................................................................................... 31
recente inzichten............................................................................................................ 33
H06: smartphone afhankelijkheid............................................................................................. 33
feiten en cijfers..................................................................................................................... 33
mere exposure...................................................................................................................... 33
klassieke conditionering........................................................................................................ 33
de inzichten van pavlov..................................................................................................... 34
kenmerken......................................................................................................................... 34
verwerving...................................................................................................................... 35
extinctie en spontaan herstel......................................................................................... 35
stimulusgeneralisatie en -discriminatie...........................................................................35
contiguïteit...................................................................................................................... 35
smaakaversie............................................................................................................... 35
biologische predispositie............................................................................................. 36
habituatie (gewenning)......................................................................................................... 36
operante conditionering........................................................................................................ 37
Thorndike en Skinner......................................................................................................... 37
bekrachtiging..................................................................................................................... 37
positief – negatief........................................................................................................... 37
primair – secundair......................................................................................................... 38
continue <> intermitterende schema’s..........................................................................38
contiguïteit...................................................................................................................... 39
straf.................................................................................................................................... 40
effectiviteit van straf.......................................................................................................... 40
3
, sociaal leren.......................................................................................................................... 41
H07bis: stereotypen, vooroordelen en discriminatie................................................................41
ontstaan en behouden van stereotypen................................................................................42
sociale categorisatie.......................................................................................................... 42
ingroepen <> uitgroepen.................................................................................................. 42
denkbeeldige correlaties.................................................................................................... 43
assimilatie en contrasteffecten.......................................................................................... 45
H07: hoe kijken we naar onszelf............................................................................................... 45
zelfconcept............................................................................................................................ 46
introspectie........................................................................................................................ 46
perceptie van eigen gedrag............................................................................................... 47
perceptie van eigen emotie............................................................................................... 47
perceptie van eigen motivaties.......................................................................................... 48
invloed van anderen.......................................................................................................... 49
sociale vergelijking (gedachten)..................................................................................... 49
de twee-factoren emotietheorie (emoties)......................................................................50
gender en cultuur............................................................................................................... 51
zelfwaardering....................................................................................................................... 53
de behoefte aan zelfwaardering......................................................................................... 53
zelfdiscrepanties................................................................................................................ 54
zelfbewustzijnstheorie........................................................................................................ 54
situationele factoren (zelfrichtende situaties).................................................................54
persoonlijke factoren (zelfrichtende personen)...............................................................55
beperkingen van zelfregulatie............................................................................................ 55
mechanismen van zelfverheerlijking..................................................................................56
zijn positieve illusies passend?........................................................................................... 58
zelfpresentatie...................................................................................................................... 58
strategische zelfpresentatie............................................................................................ 60
zelfverificatie.................................................................................................................. 60
zelfsturing (zelfmonitoring)............................................................................................. 60
4
,H08: Hoe kijken we naar de ander........................................................................................... 60
Observatie (de elementen van sociale perceptie).................................................................61
uiterlijk............................................................................................................................... 61
situaties............................................................................................................................. 62
gedragingen....................................................................................................................... 62
attributie............................................................................................................................... 63
soorten attributies.............................................................................................................. 63
attributietheorieën............................................................................................................. 63
jones’ corresponderende inferentietheorie.....................................................................63
kelly’s covariatiemodel................................................................................................... 64
attributievertekeningen..................................................................................................... 65
de fundamentele attributiefout....................................................................................... 65
De fundamentele attributiefout als perceptueel fenomeen............................................66
cognitieve heuristieken................................................................................................... 67
motivationele biases....................................................................................................... 68
integratie: een samenhangend beeld krijgen........................................................................68
informatie-integratie theorie.............................................................................................. 69
basisbevindingen............................................................................................................... 69
afwijkingen van de rekenkunde......................................................................................... 70
disposities van de waarnemer........................................................................................ 70
eigenschappen van doelpersoon.................................................................................... 71
confirmatievertekeningen..................................................................................................... 71
persistentie van opvattingen............................................................................................. 71
confirmatorische hypothesetoetsing..................................................................................71
self-fulfilling prophecy........................................................................................................ 72
zijn we dan zo slecht in persoonspercepties…?.....................................................................73
H09: attitude veranderingen.................................................................................................... 74
attitudes................................................................................................................................ 74
definitie.............................................................................................................................. 74
ontwikkeling van attitudes................................................................................................. 75
5
, meting van attitudes.......................................................................................................... 76
het verband tussen attitude en gedrag..............................................................................76
overreding door communicatie............................................................................................. 78
twee wegen van overreding............................................................................................... 78
boodschap.......................................................................................................................... 79
verwittigen en weerstand.................................................................................................. 81
overreding door eigen acties................................................................................................. 82
rollenspel........................................................................................................................... 82
cognitieve dissonantietheorie............................................................................................ 82
Wat is cognitieve dissonantie?........................................................................................ 82
hoe ontstaat cognitieve dissonantie...............................................................................83
onvoldoende externe rechtvaardiging.........................................................................83
onvoldoende afschrikking............................................................................................ 85
rechtvaardiging van inspanningen............................................................................... 86
rechtvaardiging van beslissingen................................................................................87
nieuwe inzichten................................................................................................................ 89
een kritische blik................................................................................................................ 89
6
,INLEIDING
WAT?
Internet en slaapproblemen resultaten:
Smartphone gebruik gedurende de slaap periode is sterk geassocieerd met verstoorde
slaappatronen
Hoe minder je verslaafd bent aan de smartphone hoe minderr tijd je eraan besteedt, hoe
hoger de slaaptevredenheid
36 cross-sectionele studies
Frequent sociaal media gebruik
o Lagere mentale gezondheid
o Lagere slaapkwaliteit
6 longitudinale studies
Frequent sociaal media gebruik
o Lagere mentale gezondheid
o Lagere slaapkwaliteit
1949
Het leven van Winston Smith
Tv-schermen, microfoons en camera’s
Mensen zijn bang om gearresteerd te worden voor gedachtemisdrijven (=uiten van
gedachten in strijd met de ideologie vd partij)
1999 (voor de internet periode)
John De Mol & Joop van den Ende :
o “huisgenoten" leven 100 dagen samen in huis, geïsoleerd van de buitenwereld
2007: fitbit
Mensen gebruiken trackers om zichzelf te monitoren
Vandaag
Mensen gebruiken trackers om vrijwillig hun ervaringen met anderen te delen
Definitie media psychologie
Media psychologie is een wetenschap die het gedrag van mensen bestudeert in de
context van mediagebruik en –creatie en waarbij die gedragsevidentie gebruikt wordt om
de interne processen te begrijpen die aan het gedrag ten grondslag liggen (Ponnet, 2024)
Gedrag: overt (uiterlijk waarneembaar) & covert (uiterlijk niet waarneembaar)
Bestuderen = meten: Beschrijven < Verklaren < Voorspellen
Methode: observatie, interviews (gesloten en open), vragenlijsten, experimenten, ….
Media gebruik (web 1.0) and media creatie (web 2.0 - …)
Algemene en specifieke zin
H01: OPKOMST VAN HET INTERNET
PRE-WEB ERA (PC)
1974
In an ABC interview from 1974,
science fiction writer Arthur C. Clarke makes the bold claim that
“one day computers will allow people to work from home and access their banking records”.
PREWEB TIJDPERK: PERSOONLIJKE COMPUTER
7
, Persoonlijke computer:
verschuiving van wereld waarin mensen media consumeren, gecreëerd door enkelen
(=massamedia) naar
wereld waarin mensen media consumeren en produceren
Douglas Engelbart: 1970:
prototype van computermuis
4 April, 1975: Microsoft (Bill Gates en Paul Allen)
20 November, 1985: Microsoft Office: een grafisch besturingssysteem
WEB 1.0
1992: De Amerikaanse overheid stootte het militaire en wetenschappelijke netwerk
ARPANet af
1998: Larry Page & Sergey Brin richtten Google op
Nadeel web 1.0: het gaf tijdelijk de macht terug aan technici
Voordelen web 1.0
Hypertext: weblinks gaven ons de "click here, go there" verhaalcultuur
De mogelijkheid om het hele Web in één keer te scannen
Voordeel van Web1.0
Parallellen met drukpers van Gutenberg:
o Democratische toegang tot informatie
Bijv. massamedia
Verschillen met de drukpers van Gutenberg:
Internet is gratis, onmiddellijk en ver-reikend
Informatie wordt gelijktijdig verspreid in plaats van lineair
WEB 2.0
26 september, 2006: Facebook voor iedereen vanaf 13 jaar en ouder met een geldig e-
mailadres
9 januari 2007
o Steve Jobs kondigde een "revolutionair product" aan
o Het kreeg de naam iPhone
o Jobs beschreef Apple's nieuwe apparaat als een drie-in-één product: “a
widescreen iPod with touch controls, a revolutionary mobile phone and a
breakthrough internet communications device”
Web 2.0 = read and write Internet
Bevordering van menselijk handelen:
o Sociale media verlegt de macht naar de mensen
Klanten en consumenten voegen waarde toe
Mensen hebben controle
o Mensen beslissen hoe, wanneer en wat wordt verzonden of gedistribueerd
Voordeel van internet: communicatie
het internet stelt mensen in staat om gemakkelijk te communiceren en informatie te delen
Voordeel van internet: informatieomgeving
mensen hebben toegang tot informatie uit verschillende domeinen (economie, psychologie,
sociologie…)
8
